W piśmiennictwie spotkać możemy różne definicje zęba zatrzymanego (zaklinowanego i retenowanego). Jest on określany przez Adamczyka i wsp. jako ząb w pełni wykształcony, który pozostał w kości wyrostka zębodołowego po okresie fizjologicznego wyrzynania (1, 2). Natomiast Becker określa ząb zatrzymany jako ząb niewyrznięty z korzeniem rozwiniętym powyżej 3/4 ostatecznej długości, którego proces erupcji został zahamowany przez działanie jednego z czynników etiologicznych i nie wyrzyna się on w przewidywanym czasie (3). Inni autorzy, zgodnie z aktualną definicją sformułowaną przez Amerykańskie Towarzystwo Stomatologiczne (American Dental Association), definiują to zaburzenie jako niewyrznięty lub częściowo wyrznięty ząb położony w stosunku do innego zęba, kości lub tkanki miękkiej, w sposób taki, że jego całkowite wyrznięcie jest mało prawdopodobne (2, 4, 5). Najczęściej obserwuje się zatrzymane trzecie trzonowce w szczęce i żuchwie oraz stałe kły w szczęce, ale dotknięte tym zaburzeniem mogą być również zęby przedtrzonowe i siekacze (4, 6, 7). Częstość występowania zatrzymanych zębów przedtrzonowych jest szacowana w piśmiennictwie na 0,5 do 1,5% i zbliżona u kobiet i mężczyzn (4, 8, 9). Najczęściej dochodzi do jednostronnego zatrzymania zęba przedtrzonowego, znacznie częściej w żuchwie niż w szczęce (4-6, 8). Potwierdzają to badania Şimşek-Kaya i wsp. (8), w których dolny drugi ząb przedtrzonowy stanowił 55,2% wszystkich zatrzymanych zębów przedtrzonowych. Natomiast odsetek drugich zębów przedtrzonowych zatrzymanych w szczęce w populacji osób dorosłych oceniany jest na 0,1-0,3% (4).

Występowanie zębów zatrzymanych może mieć różne podłoże. Do najczęstszych miejscowych przyczyn zaklinowania zęba stałego należy niedobór miejsca w łuku zębowym spowodowany stłoczeniami, niewystarczającą szerokością łuku oraz przedwczesną utratą zębów mlecznych, szczególnie drugich zębów trzonowych, co w rezultacie powoduje częściowe lub całkowite zamknięcie przestrzeni dla danego zęba (10, 11). Zmiany związane z utratą miejsca na skutek przedwczesnej ekstrakcji mogą być szczególnie nasilone u pacjentów bez nadmiaru miejsca w łuku zębowym i w przypadku wyjściowych stłoczeń (10).

Niepowodzenie erupcji zęba może mieć też związek z nieprawidłowym/ektopowym położeniem zawiązka, idiopatyczną rotacją zawiązka, ankylozą, obecnością zagłębiających się mlecznych zębów trzonowych, rozszczepem wyrostka zębodołowego, torbielami, obecnością zębów nadliczbowych i zębiakami oraz z nieprawidłowościami w mechanizmie erupcji – pierwotnym zaburzeniem wyrzynania (ang. primary failure of eruption – PFE), prawdopodobnie spowodowanym mutacją genu receptora 1 parathormonu (PHH1 R) (3, 6-8, 11). Zatrzymanie wyrzynania może być także związane z chorobami ogólnymi i zespołami genetycznymi, takimi jak: dyzostoza czaszkowo-twarzowa, zespół Downa, amelogenesis imperfecta, osteopetroza i achondroplazja (6).

W marcu 2018 roku 12-letnia pacjentka zgłosiła się pod opieką matki do gabinetu w celu kontroli stanu uzębienia. Pacjentka była wcześniej objęta opieką w innym gabinecie stomatologicznym. Uzyskano świadomą pisemną zgodę rodzica/opiekuna prawnego na przeprowadzenie badania. W badaniu wewnątrzustnym stwierdzono uzębienie stałe oraz brak występowania ognisk próchnicowych. W łuku górnym zauważono brak drugich zębów przedtrzonowych zarówno po stronie lewej, jak i prawej oraz całkowite zamknięcie przestrzeni dla tych zębów, niewyrznięte były też drugie zęby trzonowe stałe. Łuki zębowe były ciągłe, nie występowały szpary wskazujące na niedawną utratę zębów mlecznych. Matka pacjentki podała, że poprzedni lekarz prowadzący pacjentkę również informował ją o problemie związanym z brakiem u dziecka dwóch zębów przedtrzonowych w szczęce, nie została jednak wdrożona diagnostyka radiologiczna. Na podstawie zebranego wywiadu udało się ustalić, że w wyniku powikłań próchnicy pacjentka straciła przedwcześnie (około 4.-5. roku życia) zęby drugie trzonowe mleczne w szczęce; brak dokumentacji z wcześniejszych etapów leczenia.

W celu zdiagnozowania przyczyny braku w łuku zębowym zębów 15 i 25 skierowano pacjentkę na zdjęcie pantomograficzne. Badanie radiologiczne wykazało obecność obu drugich zębów przedtrzonowych szczęki (15 i 25) zatrzymanych w kości. Położenie zębów było prawidłowe, zęby ułożone pionowo, korzenie ukształtowane powyżej 2/3 długości, bez anomalii, wierzchołki korzeni nie w pełni wykształcone. Na tej podstawie postawiono diagnozę o spontanicznej mezjalizacji stałych pierwszych zębów trzonowych w szczęce, co doprowadziło do zamknięcia przestrzeni dla obu zębów drugich przedtrzonowych (ryc. 1). Badanie radiologiczne dodatkowo wykazało brak zawiązków zębów trzecich trzonowych stałych (18, 28, 38, 48) i potwierdziło stwierdzony w badaniu klinicznym brak ubytków próchnicowych, w związku z czym rozpoczęto planowanie leczenia ortodontycznego. Ocena warunków zgryzowych wykazała: I klasę kłową obustronnie, rzekomą II klasę Angle’a, skrócenie i zwężenie łuku górnego oraz nieprawidłowości zębowe. Rycina 2 prezentuje model zębów szczęki pacjentki z kwietnia 2018 roku.