Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 2/2005, s. 59-65
Elżbieta Łuczaj-Cepowicz, Grażyna Marczuk-Kolada
Elektropobudliwość miazgi stałych górnych siekaczy z zakończonym rozwojem korzeni
Electrosensitivity of detal pulp in root ended upper permanent incisors
z Zakładu Stomatologii Dziecięcej Akademii Medycznej w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Danuta Waszkiel
Pierwsze próby oceny reakcji miazgi zębów podejmowano już w XIX wieku. Określenie odpowiedzi tej tkanki na bodźce jest bardzo istotnym elementem klinicznego badania stomatologicznego. Jego wynik ma decydujące znaczenie w diagnostyce, różnicowaniu oraz wyborze metody leczenia. Najczęściej stosowane są bodźce termiczne (ciepło i zimno), mechaniczne (nawiercanie) oraz elektryczne (1). Wszystkie te badania opierają się na subiektywnych odczuciach pacjenta związanych z zewnętrzną stymulacją włókien nerwowych (2, 3, 4).
Najnowsze osiągnięcia w dziedzinie diagnostyki stanu miazgi zębów ukazują możliwości zastosowania fotometrii, transiluminacji, pulsoksymetrii czy lasera dopplerowskiego (4, 5, 6, 7, 8, 9). Do metod fotometrycznych należy między innymi spektrofotometria. W badaniu tym fala świetlna przechodząca przez tkanki może dać odpowiedź czy jama zęba jest wypełniona tkanką miazgową i czy naczynia krwionośne w miazdze są wypełnione krwią (9). Innymi badaniami są pletysmografia optyczna (fotopletysmografia) określająca zmiany ciśnienia krwi w miazdze oraz badanie pulsoksymetryczne dające możliwość oceny saturacji tlenowej w naczyniach miazgi zębów (7, 8, 10).
Najbardziej obiecującą metodą badania mikrokrążenia w miazdze zęba jest włośniczkowa przepływometria laserowa. Jest to nieinwazyjna metoda diagnostyczna przeprowadzana z użyciem lasera helowo-neonowego o małej mocy. Mierzy on przepływ krwi w sieci naczyń włosowatych wykorzystując zjawisko Dopplera. Wiązka promieni laserowych przez światłowody dociera do głowicy sondy, następnie do tkanki, w której część promieni jest pochłaniana. Część odbija się od materii nieruchomej, a reszta od poruszających się krwinek czerwonych, zmieniając przy tym częstotliwość, zgodnie z efektem Dopplera. Mierzony jest strumień krwinek czerwonych wyrażony iloczynem ich liczby i szybkości. Sygnał wyjściowy jest określany w woltach lub w umownych jednostkach przepływu (11). Promień laserowy penetruje głównie naczynia włosowate, bowiem krwinki w nich są spakowane w rulony i światło od nich odbite ulega większemu rozproszeniu. W badaniu uzyskuje się zapis w postaci sinusoidy o zmiennej amplitudzie i częstotliwości (11). W pracach dotyczących zastosowania tej metody w stomatologii stwierdzano, że podanie środków znieczulających z epinefryną wpływa depresyjnie na przepływy włośniczkowe (12, 13). Zauważano także różnice wyników tego testu dla poszczególnych anatomicznych grup zębowych oraz obserwowano zróżnicowanie przepływów w zależności od umiejscowienia sondy na powierzchni zęba (14, 15). Laser dopplerowski może jednak znaleźć szerokie zastosowanie w ocenie stanu miazgi zębów po urazach mechanicznych. Autorzy japońscy stwierdzili, że pomimo braku reakcji miazgi na bodźce termiczne i elektryczne w zębach ze złamanymi korzeniami, w części przypadków, w naczyniach włośniczkowych obserwowano przepływy (16). Pomijając fakt, że ta metoda diagnostyczna, mimo swej przydatności w stomatologii, jest bardzo kosztowna, pozostaje wiele pytań dotyczących tego badania. Podstawowym, ze stomatologicznego punktu widzenia, jest: jakie są wyjściowe, fizjologiczne przepływy w naczyniach włosowatych miazgi zębów (17).
Wszystkie wymienione nowoczesne metody diagnostyczne, chociaż są niewątpliwie obiektywne i nieinwazyjne, wymagają bardzo kosztownej i skomplikowanej aparatury, stąd zastosowanie ich, przynajmniej obecnie, w codziennej praktyce klinicznej jest bardzo ograniczone.
W związku z powyższym w powszechnym stosowaniu pozostają badania reakcji miazgi zębów na stymulację mechaniczną, termiczną i elektryczną. Z wymienionych trzech typów testów, ocena miazgi za pomocą bodźca elektrycznego jest ciągle najważniejszym badaniem tej tkanki. Ma przewagę nad testem mechanicznym ze względu na charakter atraumatyczny oraz nad testami termicznymi, ponieważ pozwala na określenie progu pobudliwości tkanki miazgowej.
Celem przeprowadzonych badań było określenie progu elektropobudliwości miazgi oraz optymalnego punktu przyłożenia elektrody w zdrowych stałych górnych siekaczach z zakończonym rozwojem korzeni.
MATERIAŁ I METODA
Zbadano 200 stałych siekaczy górnych (100 siekaczy przyśrodkowych i 100 siekaczy bocznych) u 50 dzieci w wieku 11-14 lat (24 dziewczęta i 26 chłopców).
Przed rozpoczęciem badania przeprowadzono wywiad ogólnolekarski celem wykluczenia obecności obciążeń mogących wpłynąć na rezultat testu (choroby ogólne, przyjmowane leki). Żaden z badanych pacjentów nie zgłaszał w wywiadzie przebytych urazów zębów oraz nie był leczony ortodontycznie. Badania przeprowadzano u wszystkich dzieci w godzinach przedpołudniowych. Testowane zęby były zdrowe, to znaczy bez ubytków (próchnicowych i niepróchnicowych), wypełnień, a także nie wykazywały zmian w przyzębiu.
Badanie wykonywano za pomocą aparatu jednobiegunowego Neosono – CO Pilot TM (Satelec). Przed przystąpieniem do badania poinformowano dzieci o możliwych odczuciach podczas wykonywania testu. Następnie zęby oczyszczono profesjonalnie, osuszono oraz odizolowano od dostępu śliny. W przestrzeniach międzyzębowych umieszczono paseczki celuloidowe. Elektrodę czynną zwilżono pastą Superpolish celem zapewnienia lepszego przewodnictwa. Podczas testu jedna elektroda znajdowała się na powierzchni zęba, druga zaś w formie klipsa, umieszczonego na wardze pacjenta, umożliwiała zamknięcie obwodu elektrycznego. Aparat zasilany był baterią 9V, a wartość progu pobudliwości odczytywano z ekranu w skali od 1 do 99.
Badanie wykonano w 5 punktach na każdym zębie: punkt trepanacyjny (T), 1/3 przydziąsłowa powierzchni wargowej (G), 1/2 powierzchni wargowej (P), 1/3 przysieczna powierzchni wargowej (PS) oraz brzeg sieczny (BS). W każdym z punktów badanie wykonano dwukrotnie w przypadkowej kolejności. Między każdym przyłożeniem elektrody następowała dwuminutowa przerwa.
Uzyskane wyniki poddano analizie określając:
– średnie progi pobudliwości miazgi – X
– wartości maksymalne progu pobudliwości – max
– wartości minimalne progu pobudliwości – min
– wartość środkową – medianę – Me
– odchylenie standardowe – s
– najczęściej powtarzające się wartości progu pobudliwości – f.
Istotność różnic zanalizowano z użyciem testu t, za poziom istotności przyjmując p<0,05.
WYNIKI
Uzyskane wyniki przedstawiono w formie tabel i ryciny. Tabela 1 obrazuje strukturę badanej populacji oraz ogólne rezultaty badań. Średni wiek badanych osób wynosił 12,96 lat, nie różnił się znacząco między dziewczętami (12,60) i chłopcami (13,29). Wartość średnia progu pobudliwości dla wszystkich zębów wyniosła 46,48, nie wykazując istotnych statystycznie różnic u dziewcząt (45,81) i chłopców (47,10).
Tabela 1. Struktura badanej populacji i średni próg pobudliwości siekaczy z uwzględnieniem płci.
Liczba badanych osóbLiczba badanych zębówŚredni wiek badanychŚredni próg pobudliwości miazgi
Dziewczęta249612,6045,81
Chłopcy2610413,2947,10
Ogółem5020012,9646,48
W tabeli 2 zestawiono rozkład wartości progu pobudliwości miazgi siekaczy górnych centralnych i bocznych bez uwzględnienia miejsca położenia sondy. Najczęściej występującą wartością dla wszystkich badanych siekaczy była wartość 40. Okazało się, że średnie wartości tego parametru były niższe w siekaczach centralnych (43,69) niż w bocznych (49,27), zarówno po prawej jak i lewej stronie (p<0,05). Wartość środkowa była niższa w siekaczach centralnych (42) niż w bocznych (47) oraz zróżnicowanie wartości było znacznie mniejsze w siekaczach centralnych.
Tabela 2. Średnie wartości progu pobudliwości miazgi siekaczy górnych przyśrodkowych i bocznych z podziałem na prawe i lewe.
 ncmaxminMesf
Siekacze przyśrodkowe (A)prawy (1)5043,6290144112,4140
lewy (2)5043,7687214213,5038
razem (3)10043,6990144212,9640
Siekacze boczne (B)prawy (1)5049,4598134715,6140
lewy (2)5049,1097154714,2246
razem (3)10049,2798134714,9240
Ogółem20046,4898134514,2540
Analiza statystycznaP<0,05: A3 i B3; A2 i B2; A1 i B1
Tabela 3 zawiera dane dotyczące średnich progów pobudliwości siekaczy centralnych i bocznych oraz łącznie, badanych w różnych punktach. Zauważano istotnie wyższe średnie progi pobudliwości miazgi siekaczy bocznych niż centralnych we wszystkich miejscach badania. Wartość mediany oraz odchylenie standardowe są również wyższe w siekaczach bocznych. Oznacza to, że rozproszenie wartości progu pobudliwości w siekaczach przyśrodkowych jest istotnie mniejsze. Podsumowując wyniki badań wszystkich zębów i powierzchni, najniższe średnie wartości progu pobudliwości wykazano na brzegu siecznym. Odchylenie standardowe było znacząco mniejsze w rezultatach badania brzegu siecznego, zaś w pozostałych umiejscowieniach elektrody okazało się zbliżone (od 12,99 do 13,55).
Tabela 3. Średni próg pobudliwości miazgi siekaczy górnych z podziałem na przyśrodkowe i boczne z uwzględnieniem umiejscowienia elektrody.
 ncmaxMinMesf
Siekacze centralne (A)T (1)20043,6390144112,6036
G (2)20044,5580244211,1938
P (3)20047,5685194710,4147
PS (4)20052,1187255012,6450
BS (5)20030,615521305,6630
ogółem100043,6990144212,9640
Siekacze boczne (B)T (1)20047,77901345,513,1243
G (2)20049,82971548,514,1154
P (3)20054,6398155315,3250
PS (4)20055,6597205414,1850
BS (5)20038,5184203611,0629
ogółem100049,2798134714,9240
Razem (C)T (1)40045,70901343,513,0143
G (2)40047,1897154512,9943
P (3)40051,1098154913,5547
PS (4)40053,8897205213,5350
BS (5)40035,568420329,6230
ogółem200046,4898134514,2540
Analiza statystycznaP<0,05: A1 i A3; A2 i A4; A3 i A4; A1 i B1; A4 i B4; B1 i B3; B1 i B4; B1 i B5; B2 i B3; B2 i B4;
C1 i C3; C2 i C4P<0,02: A1 i A5; A2 i A5; A4 i A5; C1 i C4; A2 i B2; A3 i B3; A5 i B5
P<0,01: A1 i A4; A3 i A5; B2 i B5; B3 i B5; B4 i B5; C1 i C5; C2 i C5; C3 i C5; C4 i C5
Progi pobudliwości miazgi siekaczy przyśrodkowych prawych i lewych, z uwzględnieniem umiejscowienia elektrody, przedstawiono w tabeli 4. Średni próg pobudliwości siekaczy przyśrodkowych prawych (43, 62) i lewych (43,76) okazał się niemal identyczny. Zbliżone były także wartości maksymalne (prawe – 90, lewe – 87), minimalne (prawe – 41, lewe – 42), środkowe (prawe – 41, lewe – 42) i najczęstsze (prawe – 40, lewe – 38), świadczące o podobnym rozkładzie wartości w obu badanych grupach. Analizując punkty przyłożenia elektrody do powierzchni zęba, stwierdzono, że optymalnym punktem jest brzeg sieczny, gdzie elektropobudliwość była wysoka (strona lewa – 29,91, prawa – 31,31). O małym rozproszeniu wartości ocenianego parametru świadczyły małe odchylenia standardowe. Najwyższe średnie progi pobudliwości odnotowano w 1/3 przysiecznej powierzchni wargowej, zarówno po prawej, jak i lewej stronie, zaś wartość środkowa okazała się najwyższa w 1/3 przysiecznej siekaczy centralnych po obu stronach (prawe – 52, lewe – 50).
Tabela 4. Średni próg pobudliwości miazgi siekaczy przyśrodkowych prawych i lewych z uwzględnieniem umiejscowienia elektrody.
 ncmaxminMesf
Siekacze przyśrodkowe prawe (A)T (1)10042,7190144111,9240
G (2)10043,8975274210,1141
P (3)10047,79681947,59,5240
PS (4)10052,4081265212,6140
BS (5)10031,315522305,7530
ogółem50043,6290144112,4140
Siekacze przyśrodkowe lewe (B)T (1)10044,5484224013,2535
G (2)10045,2180244112,1938
P (3)10047,3385254711,2847
PS (4)10051,8287255012,7250
BS (5)10029,914621305,5030
ogółem50043,7687214213,5038
Analiza statystycznaP<0,05; A1 i A3; A2 i A3 ;A3 i A4; B1 i B4; B2 i B4
P<0,02: A1 i A4; A1 i A5; A2 i A4; A2 i A5; A3 i A5; A4 i A5; B1 i B5; B2 i B5; B3 i B4; B4 i B5
W tabeli 5 zestawiono wyżej wymienione parametry dla siekaczy bocznych. Również w tej grupie zębów nie wykazano znaczących różnic w wartościach elektropobudliwości między prawą i lewą stroną, zarówno odnośnie średniego progu pobudliwości, jak i pozostałych miar statystycznych. W grupie siekaczy bocznych po obu stronach obserwowano istotnie niższe średnie progi pobudliwości miazgi (prawe – 38,89, lewe – 38,12) w odniesieniu do pozostałych miejsc przyłożenia elektrody. Jednakże rozproszenie wartości było znacznie większe w grupie siekaczy prawych. Najniższą elektropobudliwość zauważono badając miazgę zębów siecznych bocznych w 1/3 przysiecznej (prawe – 55,19, lewe – 56,10) oraz w połowie (prawe – 55,28, lewe – 53,98) powierzchni wargowej.
Tabela 5. Średni próg pobudliwości miazgi siekaczy bocznych prawych i lewych z uwzględnieniem umiejscowienia elektrody.
 ncmaxminMesf
Siekacze boczne prawe (A)T (1)10046,5690134514,2840
G (2)10051,3285225013,3546
P (3)10055,2898165515,2360
PS (4)10055,1997225316,4740
BS (5)10038,8984203712,2740
ogółem50049,4598134715,6140
Siekacze boczne lewe (B)T (1)10048,9879294611,7943
G (2)10048,31971546,514,7539
P (3)10053,98961552,515,4650
PS (4)10056,10822054,511,5150
BS (5)10038,126525359,7629
ogółem50049,1097154714,2246
Analiza statystycznaP<0,05: A1 i A2; A2 i A5; B1 i B3; B1 i B4; B2 i B3; B2 i B4
P<0,02: A1 i A3; A1 i A4; A1 i A5; B1 i B5
P<0,01:A3 i A5; A4 i A5; B3 i B5; B4 i B5
Histogram progu pobudliwości badanych siekaczy górnych przedstawia rycina 1. Zestawiono na niej procentowy rozkład progów pobudliwości miazgi badanych zębów w przedziałach wartości. Ponad 50% wszystkich wyników mieściło się w przedziałach 31-50. Biorąc pod uwagę umiejscowienie elektrody, około 60% rezultatów badania w połowie i w 1/3 przysiecznej powierzchni wargowej to przedział wartości 41-60. Zakres 31-50 dotyczył około 60% wyników badania w punktach trepanacyjnych i w 1/3 przydziąsłowej powierzchni wargowej, zaś przedział 21-40 prawie 80% ocen na brzegu siecznym.
Ryc. 1. Histogram progu pobudliwości sieczkaczy górnych.
DYSKUSJA
Przez dziesięciolecia prowadzono badania nad elektropobudliwością miazgi zębów. Nikt nie miał wątpliwości, że jest to badanie bardzo przydatne, zaś autorzy opisywali skuteczność nowych aparatów do badania miazgi i dyskutowali o czynnikach mogących mieć wpływ na wyniki badania (18, 19, 20).
Według danych z piśmiennictwa reakcja miazgi może zmieniać się u osób z chorobą niedokrwienną, nadciśnieniem tętniczym, nadczynnością przytarczyc, chorobami psychicznymi, alkoholizmem, paleniem tytoniu czy używaniem narkotyków (5, 21, 22). Znaczący wpływ mogą mieć także przyjmowane leki, indywidualna wrażliwość układu nerwowego, stan emocjonalny, a nawet pora dnia (22). Z tych przyczyn przygotowując mate-riał badawczy wykluczyliśmy uczestniczenie w nim osób z wyżej wymienionymi dysfunkcjami. Istotne znaczenie, według opinii wielu badaczy, ma wiek pacjenta. Autorzy podkreślają, że najbardziej obiektywne są oceny elektropobudliwości miazgi po zakończeniu rozwoju korzenia. Wyniki badań przeprowadzonych na zębach z otwartym wierzchołkiem korzenia mogą okazać się fałszywe (2, 21, 23, 24). Prąd elektryczny musi bowiem pobudzić szybko przewodzące włókna mielinowe czuciowe (włókna A) na granicy miazgi i zębiny, zaś włókna C (bezmielinowe) nie odpowiedzą na konwencjonalny test elektryczny ponieważ prąd potrzebny do ich stymulacji musi być większy. W zębach z niezakończonym rozwojem korzeni włókna mielinowe nie osiągają jeszcze odpowiedniej liczby w związku z tym, młode zęby stałe mogą reagować słabo lub wcale na bodziec elektryczny. Ponadto tkanka miazgowa wykazuje opór na prąd elektryczny, a w młodych zębach stałych jej ilość jest większa (21). Z tych powodów do naszych badań zakwalifikowaliśmy dzieci w wieku wskazującym na ukończenie rozwoju korzeni siekaczy górnych, czyli 11-14 lat. Przy planowaniu badania elektropobudliwości miazgi należy także pamiętać, że u osób po 50 roku życia odpowiedź miazgi na bodziec ulega znacznemu osłabieniu (21).
Dobierając grupę badawczą z badania wykluczyliśmy dzieci z koronami protetycznymi, wypełnieniami oraz metalowymi ćwiekami w badanych zębach, a także dzieci leczone ortodontycznie, ponieważ w wielu publikacjach opisywany jest wpływ tych czynników na elektropobudliwość miazgi zębów (6, 21, 22, 25, 26).
Wiele prac z opisywanej dziedziny diagnostyki odnosi się do zagadnień fizycznych. Badacze opisują jaki rodzaj, napięcie i natężenie prądu będą najkorzystniejsze do przeprowadzenia testu (3, 18, 19, 20, 25, 27). Bardzo istotne jest ustalenie takiego natężenia i napięcia prądu, aby zareagowała tylko miazga, a nie reagowały tkanki okołowierzchołkowe. Pacjent, a szczególnie dziecko, nie jest w stanie odróżnić tych reakcji. W takiej sytuacji problemem staje się wilgotna, martwa miazga w jamie zęba czy metalowy ćwiek w kanale, mogące przewodzić bodźce elektryczne (6, 22). Pozazębowa stymulacja może prowadzić do błędnych ocen żywotności miazgi na skutek podrażnienia włókien pozamiazgowych, które charakteryzują się niskim progiem pobudliwości (15). Przeprowadzone przez innych autorów badania dowiodły, że aby uzyskać wiarygodne wyniki należy stosować prąd o niskim natężeniu i wzrastającym napięciu (3). Aparaty używane do badań mogą należeć do jedno- bądź dwubiegunowych. Stymulacja monopolarna, bardziej popularna, opiera się na zasadzie przepływu prądu między elektrodą umieszczoną na powierzchni zęba i drugą, która ma kontakt z powierzchnią ciała pacjenta, np. pacjent trzyma elektrodę bierną w ręku (Unistom), umieszczona jest ona na wardze pacjenta (Neosono) lub lekarz zamyka obwód elektryczny dotykając swoją dłonią policzka pacjenta (25, 27, 28). W ostatnim przypadku wielu autorów zastanawia się czy użycie rękawic przez osobę prowadzącą badanie nie wpływa na ograniczenie przepływu prądu (25, 27, 28). W urządzeniach bipolarnych prąd płynie między dwiema czynnymi elektrodami (anoda i katoda), które są oddalone od siebie o kilka milimetrów na powierzchni zęba. Urządzenia tego typu eliminują możliwość przepływu prądu przez tkanki otaczające ząb (18, 25, 28).
Znaczące dla rezultatów badania są także warunki jego przeprowadzenia. Powinno ono być wykonane, tak jak przedstawiono w tej pracy, bez dostępu śliny, po oczyszczeniu powierzchni zęba z płytki nazębnej. W trakcie naszych badań zauważyliśmy, podobnie jak inni autorzy, konieczność zastosowania środka przewodzącego (mediatora). Aparat Neosono przy braku przewodnika nie dokonywał pomiaru (3, 24, 27).
Dane dostępne w piśmiennictwie wskazują na wyższy średni próg pobudliwości miazgi zębów siecznych bocznych niż przyśrodkowych (5, 21, 29). Takie rezultaty osiągnęliśmy także w naszych badaniach. Można to wyjaśnić późniejszym wyrzynaniem się siekaczy bocznych w porównaniu z przyśrodkowymi a tym samym wcześniejszym etapem rozwoju miazgi, z mniejszą liczbą włókien mielinowych i słabszą pobudliwością miazgi. W literaturze znajdują również potwierdzenie nasze spostrzeżenia o braku różnic w średnich wartościach progu pobudliwości zębów prawych i lewych (30). Nie odnotowaliśmy natomiast, jak inni autorzy, różnic w wartościach progu pobudliwości u kobiet i mężczyzn (5, 31).
Różnice w elektropobudliwości miazgi, jak podają autorzy, związane są nie tylko z ilością włókien nerwowych, ale także z grubością tkanek twardych (21). Z tej przyczyny znaczący jest wybór optymalnego (reakcja miazgi przy najniższym bodźcu) miejsca przyłożenia elektrody do powierzchni zęba. Opinie na ten temat są podzielone. Sugerowane w literaturze punkty badania to: brzeg sieczny, 1/3 przydziąsłowa,1/3 przysieczna i 1/2 powierzchni wargowej oraz punkt trepanacyjny (3, 4, 5, 21, 22, 23, 25, 29, 31, 32). W większości prac podawane są rezultaty, zgodne z uzyskanymi przez nas, wskazujące, że najlepszym punktem przyłożenia elektrody jest brzeg sieczny (5, 20, 21, 24, 29, 31). Wyniki te zostały potwierdzone badaniami histologicznymi, w których wykazano największą liczbę splotów nerwowych w rogach miazgi (21).
Przedstawione wyniki badań elektropobudliwości zdrowej miazgi zębów u dzieci mogą znaleźć zastosowanie praktyczne jako wyjściowy, fizjologiczny i porównawczy punkt odniesienia do rezultatów takiego badania w sytuacjach zaistnienia patologii, szczególnie zaś po urazach zębów przednich młodych w tej grupie wieku.
WNIOSKI
1. Siekacze boczne górne wykazują mniejszą od siekaczy centralnych górnych pobudliwość na bodźce elektryczne.
2. Optymalnym miejscem przyłożenia elektrody czynnej dla siekaczy górnych jest brzeg sieczny.
Piśmiennictwo
1. Cooley R.L., Barkmeier W.W.: An alternative to electric pulp testing. Quintessence Int. 1977, 12:23-25. 2. Pąsiek S., Żecin A.: Ocena przydatności testerów elektrycznych do badania żywotności miazgi zębów. Stomatologia Współczesna 1997, 4, 4:307-310. 3. Hejne A.: Pobudliwość miazgi zębów. Mag. Stomat. 2001, 11, 9:89-90. 4. Borowicz J.: Wyniki badania testowego elektropobudliwości miazgi zębów z zastosowaniem analizatora miazgi Vitality Scanner. Mag. Stomat. 1993, 3, 9:26-28. 5. Bereznowski Z. i wsp.: Ocena elektropobudliwości miazgi zębów badanych aparatem "Astom". Czas. Stomat. 1972, 25, 8:721-728. 6. Elfenbaum A.: The electric pulp vitality test. Dent. Dig. 1968, 74, 4:168-171. 7. Shoher I. et al.: Dental pulp photoplethysmography in human beings. Oral. Surg. 1973, 36, 6:915-921. 8. Schmitt J.M. et al.: Optical determination of dental pulp vitality. IEEE Transactions on Biomedical Engineering 1991, 38, 4:346-352. 9. Nissan R. et al.: Dual wavelength spectrophotometry as a diagnostic test of the pulp chamber contents. Oral. Surg. Oral. Med. Oral. Pathol. 1992, 74:508-14. 10. Schnettler J.M., Wallace J.A.: Pulse oximetry as a diagnostic tool of pulpal vitality. J. Endod. 1991, 17:488-90. 11. Szulkowska E. i wsp.: Włośniczkowa przepływometria laserowa - nowa obiecująca metoda badania mikrokrążenia. Polski Tygodnik Lekarski 1996, 51, 10-13:179-181. 12. Tonder K.J.H.: Blood flow and vascular pressure in the dental pulp. Acta Odontol Scand 1980, 38, 3:135-44. 13. Musselwhite J.M. et al.: Laser Doppler flowmetry. Oral. Surg. Oral. Med. Oral. Pathol. Oral. Radiol. Endod. 1997, 84:411-9. 14. Norer B. et al.: Pulpal blood-flow characteristics of maxillary tooth morphotypes as assessed with laser Doppler flowmetry. Oral. Surg. Oral. Med. Oral. Pathol. Oral. Radiol. Endod. 1999, 87:88-92. 15. Ramsay D.S. et al.: Reliability of pulpal blood-flow measurements utilizing laser Doppler flowmetry. J. Dent. Res. 1991, 70, 11:1427-1430. 16. Ebihara A. et al.: Pulpal blood flow assessed by laser Doppler flowmetry in a tooth with a horizontal root fracture. Oral. Surg. Oral. Med. Oral. Pathol. Oral. Radiol. Endod. 1996, 81:229-33. 17. Roeykens H. et al.: Reliability of laser Doppler flowmetry in a 2-probe assessment of pulpal blood flow. Oral. Surg. Oral. Med. Oral. Pathol. Oral. Radiol. Endod. 1999, 87:742-8. 18. Matthews B. et al.: Thresholds of vital and non-vital teeth to stimulation with electric pulp testers. Br. Dent. J. 1974, 137:352-55. 19. Civjan S. et al.: Electric pulp vitality testers. J. Dent. Res. 1973, 52, 1:120-26. 20. Daskalov I. et al.: Electrical dental pulp testing. IEEE Engineering in Medicine and Biology 1997, 1:46-50. 21. Bender I.B. et al.: The optimum placement-site of the electrode in electric pulp testing of the 12 anterior teeth. JADA 1989, 118:305-9. 22. Kozłowski J.: Elektrodiagnostyka miazgi. Czas. Stomat. 1961, 14,12:957-67. 23. Badzian-Kobos K. et al.: Zastosowanie niektórych testów do oceny reakcji miazgi stałych przednich zębów u dzieci w wieku od 7 do 11 roku życia. Czas. Stomat. 1975, 28, 12:1155-1162. 24. Brandt K. et al.: Longitudinal study of electrometric sensitivity of young permanent incisors. Scand. J. Dent. Res. 1988, 96:334-8. 25. Cooley R., Robison S.F.: Variables associated with electric pulp testing. Oral. Surg. 1980, 50, 1:66-73. 26. Kuligowski W., Mitręga J.: Elektropobudliwość miazgi zębów leczonych ortodontycznie równią pochyłą. Czas. Stomat. 1965, 18, 4:431-34. 27. Matthews B., Searle B.N.: Electrical stimulation of teeth. Pain 1976, 2:245-51. 28. Jacobson J.J., Arbor A.: Probe placement during electric pulp-testing procedures. Oral. Surg. 1984, 58:242-47. 29. Woźniak K. et al.: Próba określenia optymalnego umiejscowienia elektrody w teście elektrycznym żywotności miazgi zębów. Czas. Stomat. 2003, 56, 8:503-509. 30. Janicha J., Dołża-Gronowska D.: Ocena progu pobudliwości miazgi zębów siecznych stałych niedojrzałych. Czas. Stomat. 1985, 38, 4:250-56. 31. Nordenram A.: Dental sensitivity to electrical excitation threshold values of caries-free non-filled teeth. Acta Odontol. Scand. 1970, 28, 2:233-42. 32. Woźniak K. et al.: Badanie progu elektropobudliwości miazgi zębów u młodzieży 15-16-letniej z użyciem dwóch aparatów: Unistom S-90 i Vitality Scanner. Czas. Stomat. 2003, 56, 9:573-579.
Nowa Stomatologia 2/2005
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia