Porównanie wiedzy studentów stomatologii i pacjentów na temat wybranych chorób jamy ustnej

Z problemem nieświeżego oddechu boryka się wielu ludzi. Może on dotyczyć nas samych, naszych bliskich, znajomych czy też ludzi, z którymi spotykamy się w różnych sytuacjach życiowych. Problem ten często jest pomijany i niejednokrotnie traktowany lekceważąco przez środowisko medyczne. Tymczasem ta pozornie błaha dolegliwość może wywołać u osoby chorej wiele negatywnych skutków natury psychologicznej, bardzo przeszkadzać w życiu codziennym, zniechęcać inne osoby, utrudniać nawiązywanie nowych kontaktów, a także dyskwalifikować taką osobę u pracodawcy. Problem fetor ex ore jest szczególnie istotny dla osób uprawiających zawody, które wymagają bezpośredniego kontaktu z drugą osobą – klientem czy pacjentem. Społeczeństwo postrzega bowiem człowieka nie tylko przez pryzmat jego umiejętności, wiedzy, ale w dużej mierze przez wygląd, dbałość o higienę, a zatem również poprzez zapach z ust. Osoby cierpiące na halitozę mogą stać się obiektem drwin lub przedmiotem niemiłych dowcipów. Dlatego osoby te często są zamknięte w sobie, osamotnione, przyjmują wycofaną postawę lub wręcz unikają kontaktu z innymi. Czasem dolegliwość ta może być przyczyną rozwoju depresji, rozpadu związku małżeńskiego, a w najgorszym przypadku, przyczyną samobójstwa (1, 2). Zdarza się, że osoba cierpiąca na fetor ex ore nie jest świadoma problemu. Najczęściej dowiaduje się o brzydkim zapachu z ust od kogoś ze swojego otoczenia – najczęściej członka rodziny, albo wnioskuje z obserwacji zachowań swoich rozmówców. Takie zachowania, jak odwracanie głowy, zwiększanie odległości podczas rozmowy, a także odpowiednia mimika twarzy pozwalają choremu domyślać się istnienia problemu. Osoby cierpiące na halitozę starają się szukać pomocy u różnych specjalistów, jednak większość z nich wstydzi się mówić o swoim problemie. Próbują poradzić sobie z dolegliwością stosując płukanki, tabletki odświeżające oddech, dezodoranty do ust, gumy do żucia, które tylko maskują objawy, a czasem nawet zwiększają dolegliwości. Na polskojęzycznych forach internetowych można przeczytać wypowiedzi osób borykających się z problemem fetor ex ore. Bardzo często poruszany jest problem diagnostyki i leczenia dolegliwości. Okazuje się, że lekarze różnych specjalności nie kierują pacjentów do lekarza stomatologa celem rozpoczęcia diagnostyki, pomimo faktu, że w 80-90% przyczyną brzydkiego zapachu z ust są nieprawidłowości w obrębie jamy ustnej (1, 2, 3).

Wobec takich faktów przeprowadzono pilotażowe badanie ankietowe sprawdzające wiedzę na temat wybranych chorób jamy ustnej: próchnicy i halitozy. Zdecydowano, aby porównać grupę pacjentów zgłaszających się z różnych przyczyn do gabinetu dentystycznego oraz studentów ostatniego roku stomatologii. Celem podjętych badań była także próba oceny ilości osób z problemem fetor ex ore w badanej grupie oraz ich problemów związanych z diagnostyką i leczeniem dolegliwości.

W okresie od maja do czerwca 2007 roku przeprowadzono badanie ankietowe, które objęło 100 respondentów w wieku od 18 do 61 lat (Śr. 27,4±7,76 lat), obojga płci (64% kobiet). Respondenci byli podzieleni na 2 grupy: pacjentów (Śr. 30,5±10,0 lat) i studentów V roku stomatologii (Śr. 24,3±1,37 lat), każda po 50 osób. Respondenci wypełniali kwestionariusz dobrowolnie i samodzielnie – studenci po zajęciach dydaktycznych, pacjenci podczas wizyty w prywatnym gabinecie stomatologicznym. Ankieta składała się z 25 pytań, których celem było sprawdzenie wiedzy na temat chorób jamy ustnej – próchnicy i halitozy. Zbierano również informacje dotyczące samooceny brzydkiego zapachu z jamy ustnej oraz problemów związanych z diagnostyką fetor ex ore. Ankieta była anonimowa, oznaczano ją jedynie numerem pacjenta oraz numerem grupy testowej. W prezentowanej pracy omówiono wybrane pytania. Pierwsza część pytań sprawdzała wiedzę respondentów na temat próchnicy i halitozy. Respondenci mogli wybrać jedną z trzech możliwych odpowiedzi: „tak”, „nie” i „nie wiem”. Pytania sprawdzające wiedzę przedstawiono poniżej:

– Próchnica zębów jest chorobą wywołaną przez specyficzne bakterie

– Próchnica dotyczy jedynie zębów stałych

– Próchnica zębów jest chorobą dziedziczoną genetycznie

– Pasty do zębów z fluorem mają zasadnicze znaczenie w profilaktyce próchnicy

– Płytka bakteryjna jest podstawowym czynnikiem ryzyka wystąpienia próchnicy

– Halitoza (brzydki zapach z jamy ustnej) jest dość często występującą chorobą u osób dorosłych

– Przyczyną halitozy są najczęściej choroby żołądka

– Nazębna płytka bakteryjna jest podstawowym czynnikiem ryzyka wystąpienia halitozy

– Nalot bakteryjny na tylnej grzbietowej części języka jest główną przyczyną halitozy

– Choroby przyzębia i dziąseł wywołują halitozę

– Halitoza zdecydowanie częściej występuje u osób palących papierosy

– Halitoza jest chorobą wymagającą leczenia.

Wszystkie obliczenia statystyczne przeprowadzano zakładając 95% poziom ufności (p<0,05), przy użyciu licencjonowanego pakietu statystycznego Statistica 7.1PL. Zastosowano test nieparametryczny Kruskala-Wallisa. oraz Chi² Pearsona. Wykonano również badanie korelacji wybranych parametrów i obliczono współczynnik korelacji Spearmana.

We wszystkich grupach badanych stwierdzono wysoki (pacjenci) lub bardzo wysoki (studenci stomatologii) poziom wiedzy na temat próchnicy. Średnia prawidłowych odpowiedzi w grupie studentów V roku stomatologii wynosiła 90,8%, a w grupie pacjentów 76%. Różnice pomiędzy grupami były wysoce znamienne statystycznie (p<0,001). W tabeli 1 przedstawiono rozkład odsetkowy osób w zależności od ilości prawidłowych odpowiedzi. Większość badanych znała odpowiedzi na co najmniej 4 pytania. Prawie 70% studentów V roku stomatologii i tylko 24% pacjentów odpowiedziało prawidłowo na 5 pytań. Różnice te były statystycznie znamienne (p<0,001).

Wiedza na temat halitozy w obu grupach testowych była na znacznie niższym poziomie. Studenci V roku stomatologii, których wiedza była na statystycznie znamiennie wyższym poziomie (p<0,001), udzielili prawidłowych odpowiedzi średnio na 53,71%, a pacjenci na 34,86% pytań. Nikt z badanych nie znał odpowiedzi na wszystkie pytania, niewiele osób odpowiedziało na 6 pytań – tabela 2. Największy odsetek studentów stomatologii udzielił prawidłowych odpowiedzi na 4 pytania (38%) lub 5 pytań (24%), a pacjentów na 1 (32%) lub 3 pytania (20%). Różnice były statystycznie znamienne (p<0,001).

Pomimo faktu, że wielu respondentów nie posiadało dostatecznej wiedzy na temat halitozy, większość uważała, że halitoza jest chorobą, którą należy leczyć. Uznało tak 96% studentów i 74% pacjentów. Należy jednak podkreślić, że pacjenci wybierali również dosyć często odpowiedzi „nie wiem” (26%). Wśród studentów odpowiedź „nie” wybrało 2% badanych i tyle samo badanych wybrało odpowiedź „nie wiem”.

Na wykresie 1 zestawiono odpowiedzi na pytanie o samoocenę zapachu z ust. Respondenci najczęściej wybierali odpowiedź „Czasami” – 56% studentów oraz 50% pacjentów, twierdząco odpowiedziało 20% pacjentów i 10% studentów. Jednak różnice nie są statystycznie znamienne.

Analiza odpowiedzi na pytanie, czy ktoś z najbliższego otoczenia, czyli rodziny, kolegów, innych osób, zauważył u respondenta brzydki zapach z ust wykazała podobny odsetek twierdzących odpowiedzi – wykres 2. Spośród badanych, 10% pacjentów i studentów usłyszało od kogoś ze swojego otoczenia, że miewa brzydki zapach z ust. Po zsumowaniu odpowiedzi „Tak” i „Czasami” stwierdzono, iż od 18 do 24% badanych spotkało się z takimi uwagami od bliskich. Różnice odpowiedzi nie są znamienne statystycznie.

Kolejne pytanie ankiety dotyczyło wizyt respondentów u różnych specjalistów z powodu brzydkiego zapachu z ust. Jak obrazuje wykres 3, 48% pacjentów i 28% studentów stomatologii zdecydowało się, aby szukać pomocy u lekarza. Największy odsetek badanych spośród pacjentów (18%) zwracał się o pomoc do stomatologa. Natomiast studenci V roku stomatologii najczęściej zwracali się o pomoc do lekarza gastrologa – 14%. Należy również podkreślić fakt, że aż 18% pacjentów rozważało możliwość konsultacji, ale nie wiedzieli, do kogo się zwrócić. Różnice udzielonych odpowiedzi były statystycznie znamienne – p<0,001.

Na wykresie 4 zestawiono odpowiedzi na pytanie o specjalizację lekarza, u którego ktoś z rodziny respondenta był lub planował wizytę z powodu brzydkiego zapachu z ust. Aż 40% studentów V roku stomatologii podało, że ich bliscy udali się na wizytę z powodu fetor ex ore. Najczęściej wybierano dentystę (20%). Spośród pacjentów 26% podało, że ich bliscy szukali pomocy lekarskiej – najczęściej u dentysty (12%), a 6% pacjentów stwierdziło, że członkowie ich rodzin nie wiedzieli do kogo zwrócić się z tym problemem. Różnice odpowiedzi były statystycznie znamienne – p<0,001.

W trakcie analizy statystycznej poszukiwano również związków pomiędzy decyzją o konieczności wizyty u lekarza a wiedzą respondentów na temat halitozy i próchnicy oraz wynikami samooceny fetor ex ore. Wyniki analizy zebrano w tabeli 3. Osoby, które podejrzewały u siebie halitozę należały jednocześnie do grupy tych respondentów, którzy zdecydowali się na wizytę u lekarza (r=0,52; p<0,001, korelacja wysoka). Na decyzję o konieczności wizyty u lekarza wpływały również uwagi kogoś z otoczenia (r=0,38; p<0,001, korelacja przeciętna). Nie wykazano natomiast związku pomiędzy poziomem wiedzy na temat wybranych chorób jamy ustnej a decyzją pacjenta o konsultacji.

Przeprowadzone badanie ankietowe wykazało, że wiedza na temat próchnicy zębów, metod zapobiegania i czynników ryzyka tej choroby jest na wysokim poziomie zarówno wśród studentów stomatologii, jak i badanych pacjentów. Poziom wiedzy respondentów jest efektem edukacji prozdrowotnej uzyskanej w trakcie wychowania i edukacji szkolnej oraz prowadzonych na znaczną skalę programów profilaktycznych. Na pytania sprawdzające wiedzę na temat próchnicy lepiej odpowiadali studenci V roku stomatologii – prawie 70% studentów i jedynie 24% pacjentów odpowiedziało prawidłowo na wszystkie pytania. Wiedza na temat halitozy, przyczyn powstawania tej choroby i czynników ryzyka jest na zdecydowanie niższym poziomie w obu badanych grupach. Wynika to zapewne z faktu, iż w Polsce niewiele jest informacji na temat halitozy w mediach. Problem halitozy nie jest wprowadzony do programu nauczania studentów, co więcej, przeprowadza się w tym kierunku niewiele badań naukowych. Nikt spośród badanych osób nie odpowiedział prawidłowo na wszystkie pytania, pojedyncze osoby odpowiedziały na prawie wszystkie pytania. Studenci V roku stomatologii odpowiedzieli prawidłowo na 54%, natomiast pacjenci na około 35% pytań. Co ciekawe, pomimo średniego lub niskiego poziomu wiedzy większość badanych uważa, że halitoza jest chorobą wymagającą leczenia. Twierdzi tak 96% studentów stomatologii i 74% pacjentów, pozostali badani najczęściej wybrali opcję „Nie wiem”. Taki rozkład odpowiedzi wynika zapewne z ogólnie panującego przekonania, że „choroba wymaga leczenia”, a w pytaniu użyto terminu „choroba”. W przypadku studentów, wpływ na sposób odpowiedzi miał również fakt wyższego poziomu wiedzy na temat leczenia różnych chorób i schorzeń jamy ustnej oraz mylne przekonanie, że halitoza jest efektem chorób przyzębia – twierdziło tak aż 94% studentów z tej grupy. Wydaje się, że studenci zaznaczali opcję „Tak, należy leczyć” mając na myśli halitozę jako objaw choroby przyzębia, a leczenie miałoby dotyczyć zapewne chorób przyzębia. Tymczasem w literaturze światowej od kilku lat podkreśla się, że halitoza i zapalenie przyzębia to choroby współistniejące (3, 4, 5, 6). Podkreśla się, że nalot na języku jest podstawowym źródłem fetor ex ore (4, 5, 6, 7). Ilość osadu na języku u osób z halitozą może być nawet sześciokrotnie większa niż u osób zdrowych.

W niniejszym badaniu zadano respondentom szereg pytań, aby ustalić, czy mają problem z brzydkim zapachem z ust, oraz, czy z tego powodu szukali pomocy u lekarza. Respondenci poproszeni o samoocenę problemów z fetor ex ore odpowiadali podobnie, niezależnie od grupy badanej. W grupie pacjentów zdecydowanie twierdząco odpowiedziało 20% badanych, a w grupie studentów stomatologii 10%. Liczni respondenci często wybierali opcję „Czasami”. Z pewnością niektórzy z tych respondentów zdecydowali się na konsultację u lekarza, bo chociaż nieprawidłowy zapach powietrza wydychanego występuje u nich okresowo, to zapewne jest uciążliwy. Wniosek ten potwierdza wysoki współczynnik Spearmana uzyskany w badaniu korelacji odpowiedzi na oba pytania (r=0,52; p<0,001). Wydaje się, że zestawienie odpowiedzi na pytanie, u jakiego specjalisty szukałeś pomocy z powodu brzydkiego zapachu z jamy ustnej przedstawione na wykresie 3 lepiej obrazuje, ile osób faktycznie, czasami lub stale ma taki problem. Jak wykazała analiza odpowiedzi, 48% pacjentów i 28% studentów stomatologii zdecydowało się, aby szukać pomocy u lekarza. Najprawdopodobniej w tej grupie osób są nie tylko pacjenci z halitozą ustną, ale także ENT (ang. Ear-Nose-and-Throat) oraz problemem tzw. brzydkiego zapachu porannego z ust (bad morning breath). Stąd odsetek osób, które szukały pomocy lekarskiej jest wyższy od odsetka osób z halitozą ustną podawanego w innych badaniach polskich (7, 8) lub zagranicznych (4, 5, 9, 10, 11). Badanie ankietowe dentystów w USA wykazało, że aż 41% spośród nich ma tygodniowo sześciu lub więcej pacjentów, którzy cierpią na przewlekle utrzymujący się nieświeży oddech (11), a jedynie niewielka część prosi o leczenie tej dolegliwości. Nie można również wykluczyć, że wśród osób biorących udział w aktualnych badaniach znajdowały się osoby z halitofobią i tylko badanie kliniczne pomogłoby jednoznacznie ustalić odsetek osób z halitozą ustną. Warto zatem zadawać pacjentowi w ankiecie różnie sformułowane pytania, a następnie wyjaśnić nieścisłości w trakcie badania podmiotowego.

Bardzo pomocnym pytaniem w ustalaniu grupy osób z problemem fetor ex ore jest pytanie, czy ktoś z osób najbliższych respondentowi mówił mu, że ma brzydki zapach z ust. Spośród badanych, 10% pacjentów i studentów usłyszało od kogoś ze swojego otoczenia, że miewa brzydki zapach z ust. Osoby te były również bardziej zdecydowane w rozpoznawaniu u siebie problemu z brzydkim zapachem z ust (r=0,36; p<0,001). Fakt ten miał pewien wpływ na decyzję o konieczności konsultacji lekarskiej. Osoby, które usłyszały od swoich najbliższych, że mają brzydki zapach z ust, częściej szukały pomocy u lekarza (r=0,38; p<0,001). Analiza odpowiedzi wykazała duże zróżnicowanie specjalizacji lekarskich, do których respondenci zwracali się o pomoc. Największy odsetek badanych spośród pacjentów (18%) zwracał się o pomoc do stomatologa, natomiast studenci V roku stomatologii najczęściej zwracali się o pomoc do lekarza gastrologa – 14%. Studenci stomatologii dużo częściej niż respondenci z pozostałych grup, szukają pomocy u lekarza gastrologa i laryngologa, co zapewne wynika w znacznej mierze z niewystarczającej wiedzy na temat przyczyn powstawania halitozy ustnej. Jak wspominano wcześniej, studenci stomatologii są przekonani, że główną przyczyną brzydkiego zapachu są choroby przyzębia. Jednocześnie studenci zwracają większą uwagę na własną higienę jamy ustnej, są pewni, że nie chorują na choroby przyzębia – stąd inny, niż u pozostałych badanych, wybór lekarza. Niewystarczający poziom wiedzy na temat halitozy spowodował również, że aż 18% pacjentów rozważało możliwość konsultacji, ale nie wiedzieli, do kogo się zwrócić. Brak wiedzy na temat choroby powoduje, że osoby, które mają świadomość problemu, nie wiedzą, że w tym przypadku powinni zwrócić się do stomatologa.

Analiza odpowiedzi na pytanie o problem brzydkiego zapachu z ust u domowników wykazała, że najczęściej problem ten zauważają studenci stomatologii. Ponad 45% z nich zauważyło u swoich bliskich brzydki zapach z jamy ustnej. Dzieje się tak, gdyż studenci stomatologii w związku z zawodem jaki będą wykonywali w przyszłości, bardziej zwracają uwagę na stan oraz higienę jamy ustnej u osób z ich otoczenia. Zdecydowana większość osób z rodzin respondentów z problemem fetor ex ore, bo 40%, szukała pomocy u lekarzy specjalistów, najczęściej u stomatologa, ale również u gastrologa i laryngologa. Wydaje się, że do gastrologa osoby te były kierowane przez studentów stomatologii na skutek ich niewiedzy na temat etiologii i zasad diagnostyki halitozy. Można zatem sądzić, że brak wiedzy na temat etiologii halitozy u studentów stomatologii spowoduje w przyszłości błędne wskazówki dla pacjentów. W związku z powyższymi faktami należy wprowadzić do programu nauczania wiadomości z zakresu profilaktyki, wykrywania i leczenia tej choroby. Należy również podjąć starania o popularyzację rzetelnej wiedzy na temat halitozy ustnej, aby przekonać pacjentów o możliwości leczenia omawianej choroby. Bardziej jednoznaczne wnioski dotyczące rozpoznania halitozy można byłoby wyciągnąć dopiero po przeprowadzeniu badania klinicznego i analizie porównawczej wyników samooceny i badania klinicznego.

1. Wiedza respondentów na temat próchnicy jest na dobrym poziomie.

2. Badanie wykazało niski poziom wiedzy na temat halitozy. Niedostateczny poziom wiedzy powoduje, że osoby posiadające problem brzydkiego zapachu z ust nie wiedzą, do kogo się zgłosić w celu diagnostyki i leczenia.

3. Halitoza jest problemem interdyscyplinarnym, ale diagnostyka powinna się rozpoczynać od wizyty u lekarza stomatologa.

4. Należy wprowadzić informacje na temat halitozy do programów profilaktycznych, a przede wszystkim, do programu nauczania przed i podyplomowego szkolnictwa medycznego stomatologów.