Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 2/2008 » Ocena częstości występowania liszaja płaskiego (OLP) u pacjentów z cukrzycą

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Marta Jaruchowska¹, Renata Węgrzyn¹, Magdalena Kuczyńska¹, Anna Jasińska¹, *Olga Androsz-Kowalska¹, Jarosław Krajewski¹, Krystyna Jedynasty², Edward Franek³

Ocena częstości występowania liszaja płaskiego (OLP) u pacjentów z cukrzycą

Prevalence of oral lichen planus in diabetes mellitus

¹ II SKN przy Zakładzie Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Renata Górska
Opiekun Koła: lek. stom. Olga Androsz-Kowalska, lek. dent. Jarosław Krajewski
² Centrum Diabetologii Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA w Warszawie
Kierownik Centrum: dr n. med. Krystyna Jedynasty
³ Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA
Kierownik Kliniki: dr hab. n. med. Edward Franek

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Onkologia dla stomatologów

Stomatologia wieku rozwojowego

Stomatologia zachowawcza wieku rozwojowego

WSTĘP

Zgodnie z definicją podaną przez ADA (American Diabetes Association) mianem cukrzycy określa się grupę chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią wynikającą z deficytu wydzielania i/lub działania insuliny na skutek uszkodzenia komórek beta wysp trzustkowych lub oporności tkanek organizmu na produkowaną (często w nadmiarze) insulinę (1-3).

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO 1985 r.) wyróżnia się następujące typy cukrzycy (4):

– cukrzyca insulinozależna typu I (ang. IDDM)

– cukrzyca insulinoniezależna typu II (ang. NIDDM)

– cukrzyca wtórna typu III (np. polekowa, toksyczna)

– cukrzyca ciężarnych typu IV (ang. GDM)

– upośledzona tolerancja glukozy (ang. IGT)

Dominuje typ II cukrzycy, który występuje przeważnie u ludzi powyżej 65 r.ż., oraz nieco rzadziej występujący typ I (rozpoznawany głównie u ludzi młodych). Łączną populację chorych określa się w Polsce na około 1,5 mln osób; na świecie około 177,3 mln (1-3). Pomimo ciągłego rozwoju medycyny liczba chorych stale rośnie, co powoduje, że cukrzyca staje się coraz poważniejszym i przede wszystkim społecznym problemem na całym świecie. Wśród czynników etiologicznych podkreśla się rolę czynnika genetycznego procesów autoimmunologicznych oraz czynników środowiskowych (otyłość brzuszna, tryb życia, mała aktywność) (4). Rozpoznanie cukrzycy w większości przypadków nie nastręcza problemów ze względu na charakterystyczne objawy: polidypsja, poliuria oraz spadek masy ciała (zwłaszcza w początkowym stadium) przy zachowanym łaknieniu. Cukrzyca typu II może początkowo charakteryzować się bezobjawowym przebiegiem, a u 50% chorych nie występują objawy choroby, przez co nie jest ona leczona (1-3). Najprostszymi metabolicznymi kryteriami rozpoznania obu najczęstszych typów cukrzycy są odpowiednio:

– glikemia na czczo> 126 mg/dl

– glikemia przygodna>200 mg/dl

– glikemia 2 godzinach testu obciążenia 75 g glukozy> 200 mg/dl.

Niedobór insuliny, a co za tym idzie, podwyższony poziom glukozy we krwi wpływa kompleksowo na czynność całego organizmu, zaburzając przy tym wiele fizjologicznych procesów, czego konsekwencje prowadzą do nieodwracalnych i przewlekłych powikłań, z jakim borykają się pacjenci. Do najlepiej poznanych i opisanych możemy zaliczyć: makroangiopatie związane z bezpośrednimi następstwami odkładania się blaszki miażdżycowej jak: choroba niedokrwienna (21%), brak tętna na tętnicach grzbietowych stóp (16%), udar mózgu (2%) (1-3). Trudniejsze natomiast do zdiagnozowania są mikroangipatie, powstające najczęściej na skutek pogrubienia błony podstawnej kapilarów związanej z glikacją białek ją budujących.

Znany jest szeroki wpływ zaburzeń metabolicznych występujących w cukrzycy na czynność całego organizmu, w tym również na błonę śluzową jamy ustnej oraz zmiany patologiczne w tkankach przyzębia. Wśród chorób występujących w jamie ustnej w przebiegu cukrzycy wymienia się liszaj płaski, który jest chorobą ogólnoustrojową o nie do końca poznanej etiologii. Dotyka skóry, błon śluzowych jamy ustnej oraz narządów płciowych. Liczba chorych w ogólnej populacji waha się między 0,1% a 2,2%. Dotyczy głównie osób między 30 a 65 r.ż., w szczególności kobiet, choć początek choroby jest wcześniej obserwowany u mężczyzn (5-7).

Etiologia liszaja płaskiego jest nadal niewyjaśniona, choć podkreśla się udział kilku czynników, w tym: infekcyjnego, psychoneurogennego, chemicznego, genetycznego i immunologicznego. Zmiany lichenoidalne natomiast mogą być spowodowane przez materiały dentystyczne, Graft versus Host Disease (GvHD), HCV, oraz niektóre leki (głównie NLPZ oraz p/cukrzycowe, obniżające ciśnienie czy p/malaryczne) (5-7).

Wspólnym mianownikiem obu schorzeń (OLP LP) są czynniki: immunogenetyczny, toksyczny oraz psychoneurogenny. Nie udowodniono bezpośredniego wpływu stresu na występowanie obu schorzeń, ale wiadomo, że modyfikuje on niekorzystnie ich przebieg. W cukrzycy typu I znany jest czynnik immunogenetyczny. Predysponują do niego allotypy: HLA-DRB1*03.DQ2, HLA-DR1*04.DQ8. W cukrzycy typu II podkreśla się znaczenie defektu receptora insulinowego, za który mogą odpowiadać geny kodujące białka postreceptorowe (substraty receptora insulinowego, kinazy serynowe, transportery glukozy) (4). Również w liszaju płaskim, choć nie określono jednoznacznej bazy immunogenetycznej, zostały dowiedzione różne związki z HLA. U pacjentów z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów wzrasta częstość ekspresji HLA B16, B2 i B40 (5). Czynnik toksyczny jest natomiast wspólny zwłaszcza dla cukrzycy typu III oraz zmian lichenoidalnych (5-7).

Częstość występowania liszaja płaskiego w populacji ludzi ogólnie zdrowych wynosi 0,1%-2,2%, przy czym 20% przypadków stanowią zmiany obserwowane wyłącznie na błonie śluzowej jamy ustnej (6, 7).

Liszaj płaski może występować na błonie śluzowej jamy ustnej (Oral Lichen Planus – OLP), na skórze i przydatkach skórnych (owłosiona skóra głowy oraz paznokcie), na błonie śluzowej narządów płciowych. Występują również postacie mieszane (5).

Wg podziału przyjętego w 1978 roku przez WHO wyróżnia się sześć postaci klinicznych liszaja płaskiego:

– siateczkową (zdj. 1),

Zdjęcie 1. OLP – postać siateczkowa.

– pęcherzykową,

– plamkową, symulującą leukoplakię,

– zanikową (najczęściej związaną z złuszczającym zapaleniem dziąseł),

– nadżerkową (zdj. 2),

Zdjęcie 2. OLP – postać nadżerkowa

– wrzodziejącą (5-7).

W zależności od postaci choroby objawy subiektywne mogą przyjmować wiele form. W postaci siateczkowej często obserwowany jest bezobjawowy przebieg choroby. W postaci nadżerkowej, wrzodziejącej czy pęcherzykowej może wystąpić uczucie dyskomfortu i bólu (5). Również w postaci zanikowej obserwuje się zaczerwienienie błony śluzowej i bolesne nadżerki. Zmiany bezobjawowe to najczęściej zmiany białe (zdj. 3), zlokalizowane na policzkach w okolicy zębów trzonowych (zwykle obustronnie), grzbiecie języka, wargach, rzadziej na podniebieniu. Liszaj płaski ma niskie ryzyko zezłośliwienia wahające się między 1-5%, przy czym postać nadżerkowa jest uznawana za stan przednowotworowy (5-7). Pacjenci z takim rozpoznaniem powinni być objęci stałą opieką i być pod kontrolą stomatologiczną, co najmniej raz na trzy miesiące. Rozpoznanie opiera się na biopsji i badaniu histopatologicznym, czasami wspartym badaniem immunologicznym po wcześniejszym wykluczeniu zmian lichenoidalnych, w których istnieje znany czynnik etiologiczny (5).

Zdjęcie 3. Wykwity pierwotne liszaja płaskiego

CEL PRACY

Celem pracy była ocena częstości występowania liszaja płaskiego w jamie ustnej u pacjentów z cukrzycą w zależności od typu cukrzycy i przyjmowanych leków oraz ocena częstości występowania cukrzycy u pacjentów z liszajem płaskim zgłaszających się do Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM.

MATERIAŁY I METODY

Badaniem objęto 185 osób. Chorych podzielono na dwie grupy. Grupę pierwszą stanowiły 32 osoby (31 kobiet i 1 mężczyzna) w wieku od 30 do 85 lat (średnia wieku wynosiła 65 lata). Wszyscy byli pacjentami Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM ze zdiagnozowaną i leczoną ustną postacią liszaja płaskiego (OLP). Na podstawie dokumentacji medycznej i wywiadu sprawdzano czy u pacjentów występują inne choroby, w tym: cukrzyca, choroby układu krążenia oraz inne choroby błony śluzowej.

Grupę drugą stanowiły 153 osoby (60 kobiet i 93 mężczyzn) w wieku od 19 do 86 lat (średnia wieku wynosiła 64 lata). Wszyscy badani mieli zdiagnozowaną cukrzycę (8 osób typ I, 144 osoby typ II, 1 osoba typ III). 8 osób było pacjentami IS WUM badanymi przez autorów pracy, żaden nie miał wcześniej zdiagnozowanego OLP, ani nie było to powodem zgłoszenia tych pacjentów się do poradni. 145 osób było pacjentami Kliniki Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii CSK MSWiA w Warszawie, w tym: 21 osób znajdowało się w chwili badania na oddziale szpitalnym, 124 osoby badane były podczas wizyt w poradni. Podczas badania przeprowadzano wywiad z zakresu chorób ogólnych (zwłaszcza chorób układu krążenia), zażywanych leków oraz szczegółowy wywiad w kierunku cukrzycy. Dodatkowo u 113 badanych pytano o poziom odczuwanego stresu, palenie papierosów, przebyte leczenie protetyczne, ortodontyczne i periodontologiczne oraz o stosowaną higienę jamy ustnej. Wszyscy zostali poddani badaniu klinicznemu zewnątrz- i wewnątrzustnemu. Badanie miało na celu wykrycie wszelkich patologii dających objawy kliniczne w obrębie twarzoczaszki ze szczególnym uwzględnieniem zmian na błonie śluzowej jamy ustnej. Wszyscy, u których wykryto jakiekolwiek zmiany zostali skierowani do odpowiednich specjalistów. Pacjentów ze zmianami dotyczącymi błony śluzowej jamy ustnej skierowano do Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM gdzie zostało wdrożone odpowiednie leczenie.

WYNIKI

Przeprowadzone badania wykazały, że wśród 31 pacjentów z liszajem płaskim u 20% stwierdzono cukrzycę typu II, natomiast spośród 153 pacjentów z cukrzycą, u 6 (co stanowi 3,92%) stwierdzono obecność liszaja płaskiego na błonie śluzowej jamy ustnej, u 1 osoby występowały dodatkowo zmiany skórne, OLP wykryto u 5 mężczyzn i 1 kobiety. W grupie pacjentów z cukrzycą typu II (144 osoby) częstość występowania OLP wyniosła 4,16%. U 1 pacjenta stwierdzono zespół Grinspana. (tab. 1) Nie stwierdzono bezpośredniej zależności pomiędzy występowaniem OLP a przyjmowanymi lekami, poziomem odczuwanego stresu, paleniem papierosów czy wcześniejszym leczeniem stomatologicznym. Z pośród pacjentów, u których stwierdzono OLP 5 osób miało niewyrównaną cukrzycę, a tylko u 1 chorego cukrzyca była wyrównana. Z danych uzyskanych z dokumentacji medycznej wynika, że 75% pacjentów miało niewyrównaną cukrzycę (ryc. 1).

Ryc. 1. Procentowy udział poszczególnych zmian w grupie pacjentów ze zmianami w obrębie błony śluzowej jamy ustnej.

Tabela 1. Czynniki etiologiczne w liszaju płaskim i cukrzycy.

Czynnik	DM	LP
Immunologiczny	+	+
Stres	+/-	+
Toksyczny	+	+
Genetyczny	+	+

Dane przedstawione na rycinie 2 wykazują, że najczęściej obserwowanymi zmianami na błonie śluzowej jamy ustnej były naczyniaki (25%), język pofałdowany i język geograficzny (18%). Stosunkowo często obserwowano leukoplakię (12%). Ponadto u 66 badanych, co stanowi 62% osób posiadających uzębienie własne stwierdzono przewlekłe zapalenie przyzębia.

Ryc. 2. Procentowy podział pacjentów z OLP w zależności od kontroli cukrzycy w grupie badanej.

Wyniki badania wykazały zależność pomiędzy częstością występowania zmian patologicznych w jamie ustnej a sposobem leczenia cukrzycy:

– 11,76% u leczonych tylko insuliną,

– 14,28% leczonych insuliną i doustnymi lekami hipoglikemizującymi,

– 29,82% leczonych tylko doustnymi lekami hipoglikemizującymi.

W grupie pacjentów leczonych tylko doustnymi lekami hipoglikemizującymi przeważały następujące zmiany: język czarny włochaty, język pofałdowany oraz zmiany naczyniowe. Zaobserwowano również zależność między płcią a częstością występowania zmian. Trzykrotnie częściej występowały one u mężczyzn.

87 ze 153 przebadanych pacjentów dotkniętych było nie tylko cukrzycą, ale również współistniały u nich inne schorzenia. Aż 25% cierpiało na choroby związane z układem krążenia. Na pierwszym miejscu uplasowały się zaburzenia rytmu, następnie choroba niedokrwienna serca (pod różną postacią), zakrzepica żył głębokich oraz nadciśnienie tętnicze.

DYSKUSJA

Etiopatogeneza liszaja płaskiego nie jest do końca poznana, nie jest to klasyczna choroba autoimmunologiczna, bowiem nieznane są antygeny, które mogą być odpowiedzialne za wystąpienie choroby. Nie wykryto także grzybów ani wirusów, poza częściej obserwowanym liszajem płaskim u osób zakażonych wirusem HCV w niektórych rejonach świata, które odpowiadają za wystąpienie choroby. Wśród czynników etiologicznych predysponujących wymienia się również choroby systemowe, takie jak nadciśnienie, cukrzycę, a także reakcje na przyjmowane leki. Występowanie liszaja płaskiego, cukrzycy i nadciśnienia opisane przez Grinspana, wydaje się być związane prawdopodobnie z lichenoidalnymi zmianami na leki przeciwnadciśnieniowe i przeciwcukrzycowe, chociaż mechanizm nie do końca jest poznany. Przeprowadzone badania własne istotnie wykazały występowanie cukrzycy u osób z liszajem płaskim u prawie 20% i występowanie liszaja w przebiegu cukrzycy typu II u prawie 4,1%, co potwierdza doniesienia innych autorów – Van Dis ML i wsp., oraz badania Romero M.A. i wsp. Stwierdzili oni u 27,4% przypadków cukrzycę typu II oraz nietolerancję glukozy 17,7% badanych z liszajem płaskim (8). W fazie remisji niektóre postacie liszaja mogą nie dawać żadnych objawów subiektywnych a obraz kliniczny może być nieuchwytny w badaniu. Cukrzyca natomiast charakteryzuje się możliwością sprowokowania w prosty sposób obiektywnych objawów (sprawdzanie poziomu cukru w krwi po obciążeniu glukozą). Sprawia to, iż wynik ten może być znacznie bliższy prawdy niż badania przeprowadzane na grupie chorych na cukrzycę w celu poszukiwania OLP. Należy jednak prowadzić badania dwukierunkowo, aby ich wyniki były jak najbardziej wiarygodne.

Częstość występowanie liszaja płaskiego nie jest jednoznaczna, bowiem badania Albrechta M. Banoczy J. i wsp. wykazały tego typu zmiany u 6,2% chorych na cukrzycę (9). Petrou-Americanou C. i wsp. w swojej pracy stwierdzili, że częstotliwość występowania OLP u osób z cukrzycą typu I wynosi 5,76% oraz 2,83% u pacjentów z cukrzycą typu II (10). Badania własne nie potwierdzają tych danych, zaobserwowano, bowiem występowanie liszaja płaskiego u 4,16% chorych z DM II. Z kolei Van Dis M.L., Parks E.T. w badaniach przeprowadzonych na 273 pacjentach uzyskali wynik, 4% co zgodne jest z wynik uzyskanym w badaniach własnych (11).

Wpływ na częstość występowania powikłań, w tym zmian na błonie śluzowej, ma również kontrola cukrzycy (4-7), która pomimo rozwoju medycyny i wdrożonego leczenia nadal jest trudna do osiągnięcia. Zaobserwowano częstsze występowanie liszaja płaskiego u chorych z cukrzycą niewyrównaną (ryc. 2). Po raz kolejny potwierdzono, że konsekwencją podwyższonego poziomu cukru we krwi i jego wahań są zarówno zmiany narządowe jak i na błonach śluzowych jamy ustnej oraz stosowane w terapii leki. Albrecht M. Banoczy J. i wsp. w swoich badaniach stwierdzili większą częstość występowania leukoplakii i OLP u pacjentów leczonych wyłącznie insuliną (9). Nie potwierdzają tego wyniki własne (ryc. 3), w których zaobserwowano niemal 3-krotnie zwiększoną częstość występowania zmian na błonie śluzowej jamy ustnej u pacjentów leczonych wyłącznie doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi. Na różnicę tę, może mieć jednak wpływ nie tylko typ leczenia, ale także kontrola cukrzycy, która jak wynika z badań własnych jest trudniejsza do osiągnięcia u pacjentów leczonych insuliną.

Ryc. 3. Częstość występowania zmian na błonie śluzowej jamy ustnej w zależności od stosowanego leczenia.

W piśmiennictwie istnieją doniesienia na temat zwiększonego występowania liszaja płaskiego u kobiet (5-7). W badaniach klinicznych 674 pacjentów z OLP Xue JL i wsp. również stwierdzili częstsze (65,9%) występowanie OLP w tej grupie (12). Jednak w badaniach własnych 83% chorych na cukrzycę, u których wykryto OLP stanowili mężczyźni, co nie potwierdza powyższej zależności. Rozbieżność wyników może być jednak spowodowana większą grupą przebadanych mężczyzn (60%) w stosunku do kobiet (40%).

Badania własne wykazały, że spośród wszystkich zmian wykrytych w jamie ustnej u 153 pacjentów z cukrzycą (ryc. 1), stwierdzono 25% zmian o charakterze naczyniowym, co jest związane z wpływem cukrzycy na strukturę naczyń krwionośnych (1-4). Drugimi, co do częstości zmianami były: język geograficzny i język pofałdowany (15%), występującymi również częściej u pacjentów z cukrzycą (5-7). U 12% badanych zaobserwowano leukoplakię, przy czym 66,6% pacjentów z tej grupy potwierdziło co najmniej 10- letnie palenie tytoniu. Pacjenci z cukrzycą są również bardziej narażeni na grzybicę jamy ustnej, ze względu na zaburzenia immunologiczne (5, 8, 13). Potwierdzają to badania własne, w których kandydoza jamy ustnej stanowi 10% wszystkich zmian. Pomimo różnic w badaniach, co do częstotliwości zmian na błonie śluzowej jamy ustnej, nie ulega wątpliwości, że pacjenci z cukrzycą są grupą podwyższonego ryzyka. Z tego powodu powinni być częściej i bardziej dokładnie badani podczas kontroli w gabinecie stomatologicznym.

Przeprowadzone badania wykazały, że u ponad 60% badanych chorych z cukrzycą współistniała choroba przyzębia, co potwierdza doniesienia innych autorów takich jak Mealey BL i wsp. (14) czy Ryan ME i wsp. (15). Przeprowadzone badania wykazały, że istnieje konieczność informowania pacjentów z cukrzycą o możliwości wystąpienia zmian na błonie śluzowej jamy ustnej i że współistniejące choroby przyzębia mogą być istotnym problemem zdrowotnym, włączając pogorszenie kontroli metabolitów oraz inne komplikacje cukrzycy. W związku ze wzrostem zachorowalności na cukrzycę w ostatnich 10 latach na lekarzach stomatologach spoczywa większa odpowiedzialność niż kiedykolwiek wcześniej w obserwacji pacjentów na obecność cukrzycy. Sugeruje to, że badanie stomatologiczne stanowi ważną sposobność na identyfikowanie osób nieświadomych swojej choroby i jest to pierwszy krok w kierunku opracowania narzędzi wspomagających lekarzy stomatologów w tym działaniu (16, 17).

WNIOSKI

1. Stwierdzono większą częstotliwość występowania liszaja płaskiego u pacjentów z cukrzycą typu II w stosunku do ogółu społeczeństwa.

2. Zmiany w jamie ustnej pojawiają się znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet.

3. Najczęściej zmiany pojawiały się u osób leczonych tylko doustnymi lekami hipoglikemizującymi.

4. Najczęściej występującymi zmianami okazały się zmiany o charakterze naczyniowym.

5. Potwierdzono większą częstotliwość występowania chorób przyzębia u chorych na cukrzycę.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów

Protetyka stomatologiczna podręcznik dla studentów

Zarys współczesnej ortodoncji

Piśmiennictwo

1. Multicenter Study: Glucose tolerance and mortality: comparision of WHO and American Diabetes Association diagnostic criteria.The DECODE study group. European Diabetes Epidemiology Group.Diabetes Epidemiology: Collaborative analysis of diagnostic criteria in Europe.Lancet, 1999, 354, 617-621. 2. Shaw J.E., Hodge A.M. de Courten M., Chitson P., Zimmet P. Z.: Isolated post-challenge hyperglycaemia confirmed as a risk factor for mortality.Diabetologia, 1999, 42, 9, 1050-1054. 3. Tominaga M., Eguschi H., Manaka H., Igarashi K., Kato T., Sekikawa A.: Impaired glucose tolerance is a risk factor for cardiovasculatdisease, but not impaired fasting glucose.The Funagata Diabetes Study. Diabetes care, 1999, 22, 6, 920-924. 4. Szczeklik A., "Choroby wewnętrzne tom I" wydanie I, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2005, Cukrzyca, str.1184-1214. 5. Crispian Scully, "Choroby jamy ustnej. Diagnostyka i leczenie" pod red. Renaty Górskiej, 2004, III, 359-363, 545. 6. Górska R. (red.) "Materiały do zajęć z zakresu chorób błony śluzowej i przyzębia", 2004, 64. 7. Górska R. (red.) "Choroby błony śluzowej jamy ustnej", 2007, 121. 8. Romero MA, Seoane J, Varela-Centelles P, Diz-Dios P, Garcia-Pola MJ. Prevalence of diabetes mellitus amongst oral lichen planus patients. Clinical and pathological characteristics. Med Oral. 2002 Mar- Apr;7(2):121-129. 9. Albrecht M. Banoczy J., Dinya E., Tmas G Jr., Occurance of oral leukoplakia and lichen planus in diabetes mellitus, J Oral Pathol Med. 1992 Sep; 21(8):364-366. 10. Petrou-Americanou C. Markopoulos AK, Belazi M, Karamitsos D, Papanayotou P., Prevalence of oral lichen planus is diabetes mellitus according to type of diabetes. Oral Dis. 1998 Mar; 4(1):37-40. 11. Van Dis ML, Parks ET, Prevalence of oral lichen planus in patients with diabetes mellitus. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 1995 Jun; 79(6):696-700. 12. Wuhan Xue JL, Fan MW, Wang SZ, Chen XM, Li Y, Wang L, A clinical study of 674 patients with oral lichen planus in China, J Oral Pathol Med. 2005 Sep; 34(8):476-472. 13. Arrieta-Blanco J.J., Bartolomas-Villar B., Jimasnez-Martinez E., Saavedra Vallejo P., Arrieta-Blanco F.J.: Dental problems in patients with diabetes mellitus(II): gingival index and periodontal disease. Med.Oral., 2003, 8, 233-247. 14. Mealey BL i Rose LF, Diabetes mellitus and inflammatory periodontal diseases. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2008 Apr; 15(2):135-141. 15. Ryan ME, Carnu O i Kamer A, The influence of diabetes on the periodontal tissues. J Am Dent Assoc. 2003 Oct; 134 Spec No:34S-40S. 16. Zespół ds. opracowania "Zaleceń": Anna Czech, Władysław Grzeszczak (Przewodniczący Zespołu), Janusz Gumprecht, Barbara Idzior-Waluś, Przemysława Jarosz-Chobot, Waldemar Karnafel, Teresa Kasperska-Czyżykowa, Teresa Koblik, Andrzej Kokoszka, Jerzy Loba, Barbara Mirkiewicz-Sieradzka, Jerzy Naskalski, Anna Noczyńska, Jacek Sieradzki, Krzysztof Strojek, Ewa Wender-Ożegowska, Bogna Wierusz-Wysocka, Henryk: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2007, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Medycyna Praktyczna. 04,2007, 63-134. 17. Bakhshandeh S. i wsp: Periodontal treatment needs of diabetic adults. J.Clin.Periodontol. 2007; 34(1), 53-57.

otrzymano: 2008-03-20
zaakceptowano do druku: 2008-03-30

Adres do korespondencji:
*Olga Androsz-Kowalska
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel/fax: 0-22/502-20-36
e-mail: sluzowki@am.edu.pl

Nowa Stomatologia 2/2008
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2008:

- reklama -