Czytelnia Medyczna » Nowa Pediatria » 2/2003 » Zasady prawidłowego żywienia dzieci w okresie poniemowlęcym

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Janina Danuta Piotrowska-Jastrzębska¹, Jerzy Socha²

Zasady prawidłowego żywienia dzieci w okresie poniemowlęcym

The principles of nutrition in early childhood

¹ z Zakładu Propedeutyki Pediatrii Akademii Medycznej w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr hab. med. Janina Piotrowska-Jastrzębska
² z Kliniki Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia IP CZD w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Jerzy Socha

Streszczenie
The period of early childhood covers the second and the third year of a child´s life.
The decreased dynamics of somatic development observed at this stage results in a decreased demand for both energy and nutrients as compared to the period of infancy.
The diet of a child in early childhood should be varied and well-balanced. The meals should be regular and adjusted to a child´s locomotor activity in order to prevent trophic disturbances, such as malnutrition, overweight, obesity.
The paper has discussed the problem of a diet in the period of early childhood with regard to the demand for particular nutrients.

Słowa kluczowe: the period of early childhood, nutrition, children.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Wybrane choroby metaboliczne u dzieci

W świecie ADHD Nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi u dzieci i dorosłych

Farmakoterapia dzieci i młodzieży

Okres poniemowlęcy, określany także wiekiem wczes-nego dzieciństwa, obejmuje 2 i 3 rok życia dziecka. Populację tę, w porównaniu z niemowlęctwem, cechuje zmniejszone tempo rozwoju fizycznego, co wyraża się mniejszymi przyrostami masy ciała i wzrostu w odpowiednich odstępach czasowych (miesiące, kwartały, lata). Następstwem tych zjawisk rozwojowych jest fizjologiczne szczuplenie małego dziecka, zmiana jego sylwetki i proporcji ciała poprzez wydłużanie się kończyn dolnych, zmniejszenie tłuszczowej tkanki podskórnej, itp. Zmniejszona dynamika rozwoju somatycznego powoduje mniejsze potrzeby żywieniowe małych dzieci, co wyraża się niższym niż u niemowląt dziennym zapotrzebowaniem na energię i składniki pokarmowe. Szczegółowe dane ilościowe dotyczące zalecanego dziennego spożycia energii, białka, tłuszczów, węglowodanów oraz wybranych składników mineralnych i witamin u 2- i 3-letnich dzieci zawierają tabele 1-6 (1, 6, 9, 12, 13, 14).

W ustroju małego dziecka mają miejsce intensywne procesy metaboliczne, szybkie dojrzewanie funkcji wielu narządów i układów, głównie ośrodkowego układu nerwowego, następstwem których jest dynamiczny rozwój czynności psychomotorycznych. Dzieci w tym wieku są pochłonięte nauką chodzenia, biegania, intensywnie doskonalą zarówno funkcje motoryczne jak i psychiczne, wykazują ogromną chęć odkrywania i poznawania otaczającego ich świata i w tym kierunku głównie kierują swoje zainteresowania. Wszystko to sprawia, że czynn-ści związane z przyjmowaniem pożywienia stają się dla dzieci w tym wieku mniej ważne. Charakterystycznym zjawiskiem występującym w tym okresie życia są znaczne wahania apetytu dziecka. Liczba posiłków w ciągu doby u małych dzieci zmienia się i może wynosić od 3 do 5 co w literaturze jest określane „błędnym apetytem”. Wiedza na temat fizjologicznych odrębności rozwojowych małego dziecka i jego zmiennych potrzeb żywienio-wych jest bardzo ważna gdyż pozwala lekarzowi we właściwy sposób prowadzić edukację żywieniową rodziców i opiekunów dziecka. Takie postępowanie już we wczesnym okresie życia dziecka pomaga skutecznie zapobiegać różnym zaburzeniom w stanie ich odżywienia tj. niedożywienie lub nadwaga czy otyłość (2, 7, 12, 13).

Błędnym zachowaniem rodziców jest zmuszanie małych dzieci do przyjmowania nadmiernych ilości pokarmów,-ponad potrzeby i możliwości metaboliczne. Wyrażana w ten sposób ich troska o dobro dziecka jest nieprawidłowym postępowaniem, gdyż powoduje u małych dzieci rozwój wielu reakcji obronnych, wyrażających się gwałtowną odmową jedzenia przygotowywan-ch i podawanych w nadmiarze posiłków. Takie postępowanie w rodzinie usposabia do powstawania bardzo poważnych problemów żywieniowych u dziecka, które mogą się utrwalać.

Na okres wczesnego dzieciństwa przypada przejście od diety niemowlęcej z przewagą pokarmów mlecznych, do tzw. domowej określanej także „rodzinnym stołem´´. U dzieci do 3 roku życia korzystniejsze jest podawanie mieszanek mlecznych typu „junior” niż pełnego mleka krowiego, które nie zabezpiecza odpowiedniej podaży witamin i składników mineralnych. W tym czasie dziecko powinno nauczyć się samodzielnego jedzenia i akceptowania nowych pokarmów nie tylko pod względem ich jakości ale także różnej konsystencji (półstałych, stałych).W okresie poniemowlęcym kończy się proces wyrzynania wszystkich zębów mlecznych, co pozwala małemu dziecku nabywać i doskonalić umiejętności w zakresie gryzienia i żucia pokarmów stałych. Prawidłowy przebieg okresu rozszerzania diety wymaga od rodziców okazywania dziecku dużo wyrozumiałości, cierpliwości i tolerancji, ale jednocześnie konsekwentnego postępowania (9, 12, 13, 15, 17).

Dieta małego dziecka, tak jak w innych okresach rozwojowych, powinna być dobrze zbilansowana pod względem energetycznym i w zakresie ilości i jakości składników pokarmowych. Zalecane dzienne spożycie energii u dzieci w wieku poniemowlęcym określa się na 92-86 kcal//kg masy ciała, co daje ogółem 1100-1300 kcal/dobę (tab. 1) (8, 18).

Tabela 1. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia energii (1995).

Wiek (lata)	kcal/kg mc.	kcal ogółem
2	92	1110-1200
2	86	1200-1300

Podaż ilościowa białka w tym wieku zależy od jego wartości odżywczej, mierzonej m.in. wskaźnikiem NPU. Zalecenia dotyczące dziennego spożycia białka u dzieci 2- i 3-letnich przedstawia tabela 2 (8, 18).

Tabela 2. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia białka (1995).

Wiek (lata)	NPU - 100% g/kg mc.	Udział energii (%)	NPU - 100% g/kg mc.	Udział energii (%)	NPU - 100% g/kg mc.
2	1,95	8,4	2,8	12,0	33-36
3	1,80	8,4	2,6	12,0	36-39

Ilość białka w diecie małego dziecka winna pokrywać 12% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Białko zwierzęce powinno stanowić 60% ogólnej podaży tego składnika w diecie, a jego źródłem jest mleko i przetwory mleczne, mięso zwierząt, drobiu, ryb i jaja. W diecie dwuletniego dziecka powinno znajdować się codziennie mięso, najlepiej w formie gotowanej lub pieczonej, a wędliny można wprowadzać w 3 roku życia. Dzieciom, które wykazują dużą niechęć do mięsa, można przygotowywać potrawy półmięsne (naleśniki z mięsem, faszerowane mięsem jarzyny itp.) lub zastępować mięso zwierząt i drobiu jajami, serem i rybami (12, 13).

Ryby stanowią ważny składnik odżywczy diety. Ich mięso zawiera wysoko wartościowe białko, a także inne składniki niezbędne dla prawidłowego rozwoju dziecka m.in. jod, cynk, selen, żelazo, długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe (LC-PUFA), głównie z rodziny omega 3. Ze względu na duże walory odżywcze ryb, obecnie zaleca się ich wprowadzanie do diety zdrowych dzieci w okresie poniemowlęcym. Z powodu potencjalnych właściwości alergizujących białka ryb, przy ich podawaniu należy zachować ostrożność i oceniać tolerancję dziecka. Ze względu na łatwość skażenia chemicznego mięsa ryb oraz zarażenia pasożytami, ryby i ich produkty powinny pochodzić ze znanego, bezpiecznego źródła. Najkorzystniejsze i pewne pod tym względem są tzw. dietetyczne środki spożywcze, spełniające wszystkie wymogi zdrowej i bezpiecznej żywności dla małych dzieci. Polecane są różne gatunki ryb morskich tj. łosoś, makrela, dorsz, morszczuk, mintaj, podawane w postaci gotowanej w kompozycji z różnymi jarzynami.

Białka roślinne, ze względu na ich mniejszą wartość odżywczą, powinny tylko uzupełniać ogólną pulę białkową w diecie małego dziecka. Technologiczne procesy przemiału ziarna zbóż powodują zubożenie białek roślinnych w pewne aminokwasy m.in. lizynę, argininę i histydynę i przez to obniżają ich jakość. Wyjątek stanowi amarantus oraz orkisz, który jest rodzajem pszenicy zawierającym wszystkie niezbędne aminokwasy.

Źródłem białka roślinnego w diecie małego dziecka mogą być rośliny strączkowe tj. groch, fasola, soja, soczewica, bób. Jednak ze względu na ich właściwości wzdymające małym dzieciom należy podawać je ostrożnie, stopniowo zwiększając ilość, zwykle dopiero pod koniec 2 roku życia. Aby zmniejszyć ewentualne objawy niepożądane-po spożyciu tych roślin, należy rozpoczynać w pierwszej kolejności podawanie wywarów z nasion strączkowych lub wprowadzać purée z zielonego groszku (2, 12, 13, 15).

Właściwa podaż ilościowa i jakościowa białka w diecie jest niezbędna do prawidłowego rozwoju fizycznego - psychicznego małego dziecka. Dieta wegetariańska i inne diety niekonwencjonalne nie są rekomendowane w żywieniu małych dzieci, ponieważ nie pokrywają pełnego zapotrzeb-wania na energię i składniki pokarmowe tj. białko, żelazo, cynk, wit. B₁₂ i inne. W konsekwencji mogą prowadzić do zaburzeń w rozwoju, niedokrwistości lub innych specyficznych niedoborów i ich niekorzystnych skutków zdrowotnych. Dieta wegetariańska oparta na podaży białka sojowego predysponuje do rozwoju alergii pokarmowej na ten składnik pokarmowy (5, 11, 17).

Prawidłowe wykorzystanie białka z diety jest uzależnione od optymalnej podaży w niej energii i innych składników pokarmowych tj. tłuszczów, węglowodanów, witamin i soli mineralnych.

Dieta w okresie poniemo-lęcym powinna nadal być bogata w tłuszcze. Dzieciom w tym wieku zaleca się podaż od 3,3-3,1 g/kg mc. tłuszczu na dobę, co stanowi 32% dziennego zapotrzebowania energetycznego (tab. 3). Utrzymując wysoką ogólną podaż tłuszczu w diecie ma-ego dziecka, należy pamiętać o jego właściwym składzie jakościowym. Modyfikacje w tym zakresie powinny uwzględniać odpowiednią ilość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (PUFA) – linolowego (LA) i linolenowego (ALA), których głównym źródłem są oleje roślinne tj. sojowy, rzepakowy niskoerukowy.

Tabela 3. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia tłuszczów (1995).

Wiek (lata)	g/kg mc.	Ogółem (g)	Udział
2	3,3	39,1-42,7	32
3	3,1	42,7-46,2	32

Dzieciom do 3 roku życia nie należy podawać żadnego rodzaju margaryn, gdyż są one bogatym źródłem izomerów „trans´´ kwasów tłuszczowych o powszechnie znanych szkodliwych właściwościach aterogennych. Zalecanymi tłuszczami w diecie małego dziecka jest dobrej jakości, świeże masło oraz oleje roślinne o optymalnym składzie kwasów tłuszczowych. Uważa się, że najkorzystniejszy profil kwasów tłuszczowych posiadają oleje: sojowy, rzepakowy niskoerukowy i oliwa z oliwek i one są przede wszystkim rekomendowane w żywieniu małych dzieci. Do przygotowywania potraw duszonych i smażonych nie powinno być stosowane masło, natomiast do tych czynności kulinarnych poleca się używanie oliwy z oliwek. Bogatym źródłem długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (LC PUFA), szczególnie rodziny n-3, są ryby i ich produkty, które mogą wzbogacać i urozmaicać dietę małego dziecka. Zwiększona podaż kwasów tłuszczowych nienasyconych wymaga równocześnie większych ilości w diecie witaminy E w postaci α-tokoferalu, chroniącej te kwasy przed nadmiernym utlenianiem (8, 9, 12, 13, 16, 17, 18).

Kolejną grupę podstawowych składników pokarmowych stanowią węglowodany.

Są one głównym źródłem energii w diecie małego dziecka i powinny dostarczać około 56% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Zalecane dzienne spożycie węglowodanów dzieciom w wieku 2 i 3 lat wynosi 13-12 g/kg masy ciała (tab. 4). Zbyt mała ich podaż wpływa niekorzystnie na ustrojowe procesy metaboliczne, prowadząc do zaburzeń przemiany tłuszczów i białek. Przy niedoborze węglowodanów w diecie może dochodzić do zużywania białek ustrojowych na potrzeby energetyczne ustroju, prowadząc do niedożywienia dziecka i innych zaburzeń. W wieku poniemowlęcym powinno następować dalsze, stopniowe wzbogacanie i rozszerzanie diety o inne węglowodany złożone.

Tabela 4. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia węglowodanów (1995).

Wiek (lata)	g/kg mc.	Ogółem (g)	Udział energii (%)
2	13,0	154,0-168,0	56,0
3	12,0	168,0-182,0	56,0

Oprócz zbóż bezglutenowych tj. ryż, kukurydza, dieta zdrowego małego dziecka może zawierać produkty wytwarzane z czterech podstawowych zbóż uprawianych w naszym kraju tj.: pszenica, żyto, jęczmień, owies. Podawać je można w postaci mąki, (pszennej, żytniej), kaszy (jęczmiennej, gryczanej), płatków owsianych i innych. Produkty te powinny służyć do przygotowywania urozmaiconych pokarmów o różnej konsystencji. Zaleca się podawanie małym dzieciom różnego rodzaju pieczywa, zarówno białego jak i z pełnego przemiału, kasz grubych i drobnych, oraz makaronów. U dzieci zdrowych podaż błonnika w tym wieku powinna wynosić 0,5 g/kg mc. na dobę i nie zaleca się stosowania u nich diety bogatoresztkowej z jego nadmiarem. Duża zawartość tego składnika w pożywieniu dziecka może zaburzać wchłanianie składników mineralnych tj. wapnia, żelaza, cynku, a także zwiększać zapotrzebowanie na wodę (9, 12, 13, 18).

W okresie poniemowlęcym nadal podstawowym dwucukrem w diecie dziecka powinna być laktoza, zawarta w mleku i przetworach mlecznych. U małych dzieci, z tych samych powodów co u niemowląt, należy ograniczać podaż sacharozy, a jej zawartość w diecie nie powinna przekraczać 10% ogólnej zawartości węglowodanów. Takie postępowanie pozwala kształtować i utrwalać zdrowe nawyki żywieniowe małego dziecka, a przez to zapobiegać skutecznie wielu chorobom cywilizacyjnym jak próchnica, otyłość, cukrzyca, miażdżyca i innym.

Glukoza i fruktoza to podstawowe cukry proste, których naturalnym źródłem są warzywa i owoce. W diecie małego dziec-a podobnie jak w okresie niemowlęcym stanowią one bardzo ważny składnik pokarmowy, gdyż poza cukrami są źródłem naturalnych witamin i soli mineralny-h. Dzieciom w okresie poniemowlęcym asortyment podawanych owoców i warzyw powinien być systematycznie rozszerzany i urozmaicany. Wskazana jest codzienna podaż przecierowy-h soków owocowo-warzywnych, przygotowywanych głównie z produktów krajowych oraz owoców i warzyw o różnym stopniu rozdrobnienia i konsystencji dostosowanej do możliwości ich przyjmowania przez dziecko. Soki owocowe powinny być podawane w odpowiedniej do wieku ilości i nie mogą zastępować w diecie pokarmów mlecznych. Nadmierne podawanie soków owocowych dzieciom może prowadzić do zahamowania p-ocesów wzrastania i otyłości (4, 9).

Zupy i papki jarzynowe, wzbogacone produktami zbożowymi i różnego rodzaju gatunkami mięsa, powinny być podawane codziennie. Małe dziecko nie powinno otrzymywać takich warzyw jak: szczaw, rabarbar czy szpinak gdyż zawarty w nich kwas szczawiowy tworzy z wapniem nierozpuszczalne sole, hamując wchłanianie tego ważnego biopierwiastka z przewodu pokarmowego. W pierwszej kolejności należy podawać małym dzieciom warzywa gotowane, ponieważ nie wszystkie dwuletnie dzieci tolerują już surowe jarzyny, dlatego surówki warzywne należy wprowadzać do jadłospisu ostrożnie.

Wiek poniemowlęcy to okres dużego zapotrzebowania na witaminy i sole mineralne. Zalecenia dziennego spożycia witamin rozpuszczalnych w wodzie i tłuszczach u dzieci 2- i 3-letnich przedstawiono w tabelach 5 i 6. Najkorzystniejsza jest ich podaż w diecie w postaci produktów naturalnych. W przypadku kwasu askorbinowego (witaminy C) należy pamiętać, że przy przygotowywaniu posiłków i przechowywaniu produktów łatwo może dochodzić do jej strat. Witamina ta jest szczególnie wrażliwa na działanie wysokiej temperatury, środowiska alkalicznego i innych czynników zewnętrznych. W przypadku witamin rozpuszczalnych w tłuszczach np. witaminy A, bezpieczniejsza jest jej podaż w diecie w postaci β-karotenu (prowitaminy A) zawartego m.in. w warzywach, który ustrój dziecka w zależności od zapotrzebowania przetwarza w retinol. Dzieci w okresie poniemowlęcym, ze względu na polskie uwarunkowania klimatyczne powinny, poza okresem letnim, otrzymywać 400 jm/dobę witaminy D w postaci kropel. Zapotrzebowanie na wit. E (α-tokoferol) w dużym stopniu zależy od podaży w diecie kwasów PUFA i zostało określone na 0,9 mg/1g kwasu linolowego (LA) (2, 3, 12, 13, 15).

Tabela 5. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia witamin rozpuszczalnych w wodzie (1995).

Wiek (lata)	2-3
Kwas askorbinowy - C (mg)	50,0
Tiamina - B₁ (mg)	0,7
Ryboflawina - B₂ (mg)	0,8
Niacyna - PP (mg)	8,0
Pirydoksyna - B₆ (mg)	0,9-1,0
Folacyna (mg)	50,0
Kobalamina - B₁₂ (mg)	1,0
Biotyna - H (mg)	20,0
Kwas pantotenowy (mg)	3,0

Tabela 6. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (1995).

Wiek (lata)	A*		D**		E (a-tokoferol) (mg)	K (mg)
	retinol (mg)	jm	(mg)	jm
2-3	600	2000	15,0	400	6,0	15,0

W okresie wczesnego dzieciństwa ze względu na intensywne dojrzewanie wielu układów i narządów oraz postępujące procesy mineralizacji kości, intensywny rozwój funkcji psychicznych i ruchowych dziecka, istnieje także duże zapotrzebowanie na biopierwiastki, zarówno na makroskładniki tj. wapń, magnez jak i mikroelementy m.in. żelazo, cynk, jod, selen, miedź i inne. Prawidłowo zbilansowana dieta małego, zdrowego dziecka powinna w pełni pokrywać to zapotrzebowanie bez potrzeby ich suplementacji w postaci preparatów farmakologicznych. Zalecenia dziennego spożycia składników mineralnych u dzieci w okresie poniemowlęcym przedstawia tabela 7.

Tabela 7. Okres poniemowlęcy – zalecenia dziennego spożycia składników mineralnych (1995).

Makroskładniki		Mikroskładniki
Wapń (mg)	800-1000	Żelazo (mg)	10
Fosfor (mg)	1000	Cynk (mg)	10
Magnez (mg)	150	Jod* (mg)	90
Sód (mg)	325-375	Selen (mg)	20
Potas (mg)	550-1650	Miedź (mg)	0,7-1,0
Chlor (mg)	500-1500

Wiele danych potwierdza ważną rolę żelaza w prawidłowym rozwoju psychosomatycznym dziecka, stąd tak ważna jest jego optymalna podaż w diecie, która powinna wynosić 10 mg/dobę. Niedobór żelaza w ustroju małego dziecka może prowadzić do zaburzeń mielinizacji i opóźnienia rozwoju różnych funkcji psychomotorycznych, poznawczych, procesów uczenia się, pamięci, zaburzeń zachowania i innych. Należy podkreślić, że nie zawsze powyższym objawom towarzyszy niedokrwistość z niedoboru żelaza. Wiadomo, że żelazo wchodzi w skład takich enzymów jak hydroksylaza tyrozynowa i tryptofanowa oraz oksydaza monoaminowa, które odgrywają ważną rolę w metabolizmie neuroprzekaźników, ważnych mediatorów funkcji mózgowych. Dobrym źródłem tego biopierwiastka w diecie małego dziecka jest mięso, wątroba, jaja, owoce i warzywa. Pokarmy roślinne także zawierają żelazo, ale stopień jego wchłaniania z tych produktów jest znacznie niższy (szpinak < 2%) w porównaniu z mięsnymi (ok. 22%). Nawet niewielki dodatek mięsa, czy innego produktu zwierzęcego do pokarmów roślinnych znacznie zwiększa wchłanianie tego biopierwiastka (8, 9, 12, 18).

Także cynk poprzez jego udział w syntezie białka, kwasów nukleinowych i hormonów (hGh, tarczycy, IGF-1) ma istotny wpływ na procesy wzrastania, rozwój ruchowy i psychiczny małego dziecka. W okresie poniemowlęcym zalecana dzienna podaż tego składnika jest dwukrotnie wyższa niż u niemowląt i wynosi 10 mg/dobę. Jego źródłem w tym okresie życia jest mleko i mieszanki mleczne typu „junior” oraz pokarmy stałe tj. mięso, jaja, ryby „owoce morza”. Niedobór cynku w diecie może powodować u dziecka brak łaknienia, mniejszą wrażliwość rozróżniania smaków, mniejsze tempo wzrastania, wysypki skórne oraz zaburzenia odporności.

Innym niezbędnym mikroelementem do prawidłowego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego dziecka jest jod. Przeprowadzone w latach 1991-1995 europejskie badania epidemiologiczne wykazały również w Polsce niedobory tego biopierwiastka. Spowodowało to zmianę dotychczasowych zaleceń dziennego spożycia jodu, ustalając dla niemowląt i dzieci do 6 roku życia wyższe wartości 90 µg/dobę.

Według obecnych wytycznych profilaktyczną podaż fluoru w dawce 0,25 mg/dobę zaleca się tylko tym dzieciom w wieku 6 m-cy do 3 lat, które korzystają z wody zawierającej < 0,3 części na milion (ppm) tego pierwiastka (1).

W celu uniknięcia ilościowych i jakościowych niedoborów żywieniowych dieta małego dziecka powinna być dobrze zrównoważona pod względem odżywczym, oparta na surowcach naturalnych, bez dodatku substancji konserwujących, sztucznych barwników, związków smakowych i zapachowych. Nie należy podawać małym dzieciom takich pokarmów jak: zupy w proszku, konserwy mięsne i warzywne, frytki, „hot-dogi” i inne „fast-foody´´. Należy eliminować z diety dziecka „posiłki telewizyjne” i unikać podawania produktów z reklam telewizyjnych. Są one wysoko przetworzone, bogate w tłuszcze nasycone, izomery „trans” kwasów tłuszczowych, zawierają duże ilości soli lub cukru, głównie sacharozy i przez to wpływają niekorzystnie na stan zdrowia i rozwój dzieci.

Taki „styl” odżywiania się rodziny kształtuje już u małego dziecka nieprawidłowe nawyki żywieniowe, które zwykle utrwalają się i pozostają na dalsze lata życia.

Oprócz składników odżywczych dieta małego dziecka powinna zawierać odpowiednią ilość i jakość wody. Jest to bardzo ważne, ponieważ woda stanowi podstawowy element każdej komórki organizmu, jest nośnikiem substancji dostarczających energię i składniki budulcowe, oraz ważnym regulatorem ciepłoty ciała.

Zapotrzebowanie na płyny u dzieci jest większe niż u osób dorosłych i wzrasta dodatkowo podczas podwyższonej ciepłoty ciała, wysokiej temperatury otoczenia i dużej aktywności ruchowej dziecka. Dziecko kilkuletnie potrzebuje w ciągu doby około 2 do 2,5 litra płynów, wliczając w to wodę zawartą w sokach, owocach, warzywach i zupach.

Podstawowymi płynami w diecie małego dziecka powinny być soki owocowo-warzywne, jogurty, kefiry, koktajle mleczno-owocowe, wody mineralne niegazowane, herbatki owocowo-ziołowe. Nie należy podawać małym dzieciom słodkich, sztucznie barwionych napojów gazowanych typu „cola” i innych, zawierających w swym składzie sacharozę lub sorbitol, oraz napojów typu tonik z zawartością chininy. Woda nie powinna zawierać azotynów, dopuszczalne są w niej tylko śladowe ilości azotanów (0,29 mg/100 ml).

Zalecany procentowy rozdział dziennej racji pokarmowej u 2- i 3-letnich dzieci w zależności od liczby posiłków przedstawia tabela 8, a przykładowy jadłospis małego dziecka, składający się z pięciu posiłków zamieszczono w tabeli 9 (13).

Tabela 8. Procentowy udział dziennej racji pokarmowej w zależności od liczby posiłków.

4 posiłki		5 posiłków
I Śniadanie	25%	I Śniadanie	25%
Obiad	35%	II Śniadanie	10%
Podwieczorek	15%	Obiad	30%
Kolacja	25%	Podwieczorek	10%
		Kolacja	25%

Tabela 9. Okres poniemowlęcy (2-3 rż.) (13).

I Śniadanie	posiłek mleczny z dodatkiem produktów węglowodanowych (zupa mleczna z kaszą, ryżem, lane kluski), kanapka z wędliną lub jajkiem lub serem
II Śniadanie	łagodzi uczucie głodu, nie zaspokaja całkowicie
Obiad	dwa dania (zupa, drugie), ew. deser; zupy przyrządzane na rosole lub z dodatkiem masła, śmietany; w drugim daniu produkt białkowy (mięso, ryby, jaja), węglowodany (ziemniaki, makaron, kasza, ryż), warzywa - gotowane i w postaci surówek; deser - kompot, owoce, kisiel
Podwieczorek	posiłek słodki (owoce, ciasta, mleko)
Kolacja	posiłek gotowany zawierający pokarmy nie podawane w ciągu dnia

W okresie poniemowlęcym, oprócz prawidłowego składu diety, bardzo ważna jest konsystencja podawanych pokarmów, która zależy od sposobu przygotowywania posiłków. Dzieciom w tym wieku nie jest wskazane nadmierne rozdrabnianie, przecieranie czy miksowanie produktów odżywczych. Chociaż może to ułatwiać i przyspieszać nakarmienie dziecka przez rodziców, ale opóźnia rozwój ważnych funkcji pokarmowych tj. nabywanie umiejętności gryzienia, żucia i połykania pokarmów stałych, których dziecko powinno nauczyć się w tym okresie życia.

Reasumując, omówione powyżej zagadnienia dotyczące zasad prawidłowego żywienia małych dzieci, należy podkreślić, że:

- dieta dziecka w okresie poniemowlęcym powinna być dobrze zbilansowana pod względem kalorycznym i wszystkich składników odżywczych,

- pełnowartościowość diety można osiągnąć poprzez jej urozmaicenie, komponując produkty spożywcze z wszystkich grup pokarmów,

- posiłki powinny być podawane regularnie, o stałej porze dnia, w ilościach akceptowanych przez dziecko,

- przy karmieniu małego dziecka należy kierować się jego apetytem i aktywnością ruchową, pozwoli to uchronić go przed zaburzeniami odżywiania takimi jak: niedożywienie, nadwaga czy otyłość,

- podczas spożywania posiłków należy zapewnić małemu dziecku spokój, stworzyć serdeczną atmosferę, która spowoduje, że podawany pokarm będzie chętniej akceptowało i zjadało z radością.

Artykuł przygotowano w ramach działań edukacyjnych Akademii Gerber.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Rozszczep wargi i podniebienia

Norma kliniczna w pediatrii

Pedagogika upośledzonych umysłowo z płytą CD

Piśmiennictwo

1. Aldous M.B.: Nutritional issues for infants and toddles. Ped. Ann. 1999; 28:101-105. 2. Bożkowa K.: Podręcznik lekarza rodzinnego. Warszawa 1995. 3. Carruth B.R. et. al.: Addition of supplementary foods and inflant growth (2 to 24 months). J. Am. Coll. Nut. 2000; 19 (3):405-12. 4. Dennison B.A. et al.: Excess fruit juice consumption by preschoolaged children is associated with short stature and obesity. Pediatrics 1997; 99 (1):15-22. 5. Dobrzańska A.: Stanowisko Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii i Zespołu Ekspertów w sprawie stosowania w wieku rozwojowym diet wegetariańskich. Pediatr. Pol. 2002; 77, 10:901. 6. Gawęcki J., Hryniewicki L. (red.): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. (red) Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 1998. 7. Kim Fleisher Michaelsen et al.: Feeding and Nutrition of Infants and Young Children WHO leg. Office for Europe, Copenhagen, 2000; Eurepean Series, No 87. 8. Komisja Żywienia Dzieci i Młodzieży Komitetu Żywienia Człowieka PAN, Sekcja Gastroenterologii i Żywienia PTP. Dzienne zalecenia żywieniowe dla dzieci i młodzieży. Pediatr. Pol. 1995; 7. 9. Piotrowska-Jastrzębska J.D.: Nowe kierunki w żywieniu dzieci zdrowych. Białystok, 1996. 10. Roncagliolo M. et al.: Evidence of altered central nervous system developmet in infants with iron deficiency anemia at 6 mo: delayed maturation of auditory brainstem resposnes. Am. J. Clin. Nutr. 1998; 68:683-690. 11. Sanders T.A.: Vegetarian diets and children. Pediatr. Clin. North. Am.1995; 42(4):955-965. 12. Socha J.: Żywienie dzieci zdrowych i chorych. (red.) PZWL, Warszawa, 1998. 13. Szotowa W.: Żywienie dzieci zdrowych. W: Pediatria. Górnicki B., Dębiec B., Baszczyński J., (red.) PZWL, Warszawa, 1997; 197-202. 14. Szponar L., Mojska H.: (red.) Żywienie dziecka a stan zdrowia człowieka dorosłego. Wyd. Borgis, Warszawa 1996. 15. Szponar L., Mojska H. (red.): Żywność, żywienie, zdrowie w okresie dzieciństwa. Wyd. Borgis, Warszawa, 1998. 16. Weker H.: Normy spożycia tłuszczu dla dzieci zdrowych w wieku 2-3 lat. Ped. Współcz. Gastroenterol. Hepatol. Żyw. Dzieci 2001; 3, 1:25-28. 17. Zalecenia żywieniowe dla dzieci w wieku 1-3 lata. Zespół Ekspertów Krajowego Konsultanta Medycznego w dziedzinie pediatrii. Komisja Żywienia Dzieci i Młodzieży PAN. 23.01.1997. Warszawa. 18. Ziemlański Ś. i wsp.: Normy żywienia dla ludności w Polsce (energia, białko, tłuszcze, witaminy i składniki mineralne). Nowa Med. 1995; 2:1.

Nowa Pediatria 2/2003
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2003:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt