Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 3/2000 » Ziołolecznictwo chorób wieku podeszłego

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Jerzy Lutomski

Ziołolecznictwo chorób wieku podeszłego

Phytotherapy of geriatric diseases

Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu

Summary
Besides of diet and exercises the essential role in geriatry play the plant medicines. Many of plant medicines used for example in the early stage of atherosclerosis belong to the remedies with indirect effect on prevention of aging progress or they treat the diseases connected with old age. To this group belong among others: vasodilators, antihypertensives, metabolic and immunoregulatoring remedies.
Author presents the importance of each group of herbal medicines in therapy of geriatric diseases.

Key words: starość, geriatria, leki, leki naturalne, fitoterapia, ziołolecznictwo, zioła, medycyna naturalna.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Choroby wieku podeszłego

Neurogeneza wieku dorosłego

Opieka nad osobami przewlekle chorymi, w wieku podeszlym i niesamodzielnymi

Liczba osób na świecie powyżej 60 lat stale rośnie. W 1975 roku liczba ludzi starych zwiększyła się do 350 milionów. Prognoza na 2025 rok wskazuje, iż będzie ich 1,2 miliarda, czyli 14 procent. W Polsce liczba ludzi powyżej 60 roku życia sięga obecnie około 6 milionów. Będzie ich w Polsce i na świecie coraz więcej! Scenariusz optymistyczny zakłada, że długość życia będzie wzrastać u mężczyzn z 73 do 78 lat w 2020 roku i odpowiednio u kobiet z 81 do 88 lat.

Obecnie uczeni całą wiedzę skierowują na uzyskanie odpowiedzi na trzy niezwykle istotne pytania:

1. ile lat może trwać życie człowieka w warunkach fizjologicznego starzenia się?

2. jakie czynniki powodują przedwczesną starość, skracając życie człowieka?

3. jak zapobiec przedwczesnej starości przedłużając życie człowieka?

Starzenie się jest zjawiskiem w równej mierze społecznym, co biologicznym i psychicznym. Można być biologicznie sprawnym, a psychicznie czuć się staro lub odwrotnie.

Utrata wydolności psychicznej może się objawiać zgorzknieniem, nietolerancją, depresyjnym przygnębieniem i psychowegetatywną chwiejnością.

Zasób wiarygodnych informacji o naturze i rozprzestrzenianiu się chorób jest istotną sprawą dla ludzkiego zdrowia i działań, które mogą tym chorobom zapobiegać. Do najbardziej znanych schorzeń związanych ze starszym wiekiem należą: choroba niedokrwienna serca, choroba naczyń i schorzenia neurodegeneratywne, takie jak zaburzenia psychiczne i demencja starcza typu Alzheimera (SFAT). Przebieg wielu chorób ulega zmianom, natomiast przyczyny ich powstawania będą kształtować obrazy chorobowe w następnym stuleciu.

Bazując na aktualnych trendach (11), choroba niedokrwienna serca będzie wiodącą chorobą w XXI wieku, w następnej kolejności uplasują się choroby oczu (wzroku), depresyjne, udary i choroby obturacyjne płuc (astma) i wypadki drogowe.

Rola leków roślinnych

Oprócz ruchu i diety istotną rolę w zapobieganiu przedwczesnej starości odgrywają leki roślinne. Wiele leków roślinnych, stosowanych np. we wcześniejszym okresie miażdżycy lub innych schorzeniach, można zaliczyć do środków, które pośrednio wpływają zapobiegawczo na postępy procesu starzenia lub leczą schorzenia towarzyszące wiekowi starczemu. Należą do nich między innymi leki rozszerzające naczynia wieńcowe, obniżające ciśnienie krwi, regulujące przemianę materii i środki immunoregulujące.

Okres choroby i rekonwalescencji w starszym wieku wydłuża się. Odporność zaś organizmu znacznie się obniża. Co więcej, organizm człowieka starszego reaguje na leki zupełnie inaczej niż organizm młody. Dobierać więc leki trzeba inaczej, a ich dawkowanie dostosowywać indywidualnie.

Zobaczmy na przykładzie 70-latków, po jakie leki sięgają dzisiaj najczęściej (ryc. 1). Stanowią je z reguły środki nasercowe, krążeniowe, hipoglikemiczne i diuretyczne (19).

Na pytanie, jakich chorób ludzie boją się najbardziej, z reguły odpowiedź dotyczy nowotworów. Na drugim miejscu wymienia się choroby serca i naczyń krwionośnych, które budzą lęk.

LEKI:
- antybiotyki
- antykoagulacyjne
- gastroenterologiczne
- przeciwbólowe /przeciwreumatyczne
- psychotoniczne
- przeczyszczające
- obniżające poziom lipidów
- przeciwartretyczne
- geriatryczne
- diuretyczne
- naczyń wieńcowych
- obniżające ciśnienie
- przeciwcukrzycowe
- pobudzające ciśnienie krwi
- nasercowe

Ryc. 1. Częstotliwość stosowania poszczególnych środków leczniczych przez 70-latków.

W leczeniu niewydolności serca stosuje się substancje działające pozytywnie inotropowo i zwiększające w ten sposób siłę skurczu mięśni serca (klasyczny przykład: glikozydy nasercowe). Poza tym stosuje się substancje, które obniżają stopień obciążenia serca (środki diuretyczne i rozszerzające naczynia).

Leki roślinne z grupy nasercowych są przeważnie preparatami mieszanymi, zawierającymi ekstrakty z kilku surowców. Wiele preparatów zawiera wyciągi z ziela miłka wiosennego (Adonis vernalis), ziela konwalii (Convalaria majalis) i z cebuli morskiej (Urginea maritima).

Spośród pięćdziesięciu kilku roślinnych leków nasercowych występujących w Europie aż 90% zawiera wyciągi z konwalii. Przeważnie są to kombinacje z innymi surowcami zawierającymi glikozydy nasercowe. Często preparaty te zawierają w swoim składzie również inne wyciągi (z kozłka, żarnowca, serdecznika itp.).

Ekstrakty z ziela miłka występują w kompozycjach leków roślinnych rzadziej niż wyciągi z konwalii, jednak 20 spośród 51 leków nasercowych zamieszczonych w "Rote Liste"* zawiera ekstrakty z Adonis vernalis.

Do surowców z grupy "cardiaca" nie zawierających glikozydów nasercowych należą owoce aminka egipskiego, ziele żarnowca i serdecznika oraz kwiaty, liście i owoce głogu.

Surowcem roślinnym stosowanym najczęściej w chorobach serca "starczego" i układu krążenia jest Cratageus (8, 9, 15, 20, 24, 25, 31). Stąd zapewne wynika stosunkowo szeroki zakres działania przypisywany znajdującym się na rynku preparatom głogu (Intractum Crataegi, Cravisol, Perfocrat, Energovital Tonic, Cardiosan), które zaleca się stosować jako: cardiacum, hypotonicum i sedativum. Również Crataegi inflorescentia i Crataegi fructus są istotnymi składnikami polskich "Tabletek tonizujących" produkcji "Labofarm". Działanie wspomagające w preparacie wykazują Leonuri herba (serdecznik) oraz Meliloti herba (nostrzyk).

Preparat "Tabletki tonizujące", w którym za działanie odpowiadają kwiatostany i owoce głogu zalecany jest w chorobach serca wieku podeszłego, a przede wszystkim przy zmniejszonej kurczliwości mięśnia sercowego, łatwym męczeniu się, uczuciu duszności i ucisku w okolicy mięśnia sercowego oraz w okresie przewlekłej niewydolności mięśnia sercowego.

Działania lecznicze głogu (8) powodują głównie związki flawonowe, zwłaszcza oligomerowe pochodne procyjanidyny, którym przypisuje się inny mechanizm działania (tab. 1) niż glikozydom naparstnicy. Crataegus oxyacantha znany jest ze swego korzystnego działania na serce. Różne badania na zwierzętach i ludziach wykazały działania kardioprotektywne i wzmacniające wydolność pracy serca. Zbadano wpływ flawonoidów głogu na krążenie wieńcowe i hamowanie kurczliwości naczyń oraz działanie przeciwutleniające. Działania te są jednak słabe, wskazane jedynie w lekkich postaciach chorób serca (2, 30), czyli w takich przypadkach, gdzie jeszcze nie jest uzasadnione stosowanie glikozydów nasercowych i b-blokerów.

Tabela 1. Działanie lecznicze substancji biologicznie czynnych głogu (wg R. Hänsla).

Wskazania	Wyniki*
Wskazania	Pomyślne	Niepomyślne
Stany stenokardialne (obniżenie skłonności do napadów)	17	-
Zwiększenie działania Digitalis	15	6
Czynnościowe dolegliwości serca	7	-
Zespół bólowy przy zawale mięśnia sercowego	5	2
Tzw. serce starcze	13	-
Podciśnienie	4	-
Nadciśnienie	9	-

* Liczba wykorzystanych prac (nie przypadków).

W "Rote Liste" ponad 100 leków zawiera Crataegus, często w małych - moim zdaniem - zbyt małych dawkach.

Choroba niedokrwienna jest prawie zawsze związana z miażdżycą arterii wieńcowych, jej rezultatem jest zwężenie lub zamknięcie naczyń. Miażdżyca tętnic jest zjawiskiem tak powszechnie występującym, że w niektórych podręcznikach patologii rozważa się jej występowanie jako oznakę normalnego zużycia naczyń i starzenia się organizmu.

Niekiedy rozwój zmian miażdżycowych można zatrzymać, częściowo je cofnąć, ale tylko pod warunkiem całkowitego zrewolucjonizowania dotychczasowego trybu życia i sposobu odżywiania, włączając kurację ziołową - stosowaną regularnie i to przez dłuższy czas.

Za farmaceutyczne środki przeciwcholesterolowe (zgodnie ze stanowiskiem Komisji E Niemieckiego Ministerstwa Zdrowia i polskiej Komisji Rejestracji Leku) uznaje się w pierwszym rzędzie:

1. cebulki czosnku (Allii sativi bulbus) obniżające poziom lipidów we krwi, a także jego skuteczne przetwory, w dawce dobowej 4 g świeżych cebul,

2. lecytynę sojową (Lecithinum ex soja), którą stosować należy w zaburzeniach gospodarki tłuszczowej, szczególnie w hipercholesterolemii dla obniżenia poziomu lipidów, w przypadkach, gdy nie wystarcza leczenia dietą, w dawce dobowej 3,5 g (3-sn-fosfotydylo)-choliny,

3. nasiona babki jajowatej (Plantaginis ovatae semen), a szczególnie jej łupiny nasienne, które obniżają poziom cholesterolu w surowicy. Dawka dobowa nasion wynosi 12-40 g, z równoczesnym podaniem co najmniej 150 ml wody na 5 g surowca.

Obok tych podstawowych naturalnych środków przeciwmiażdżycowych można wymienić dalsze surowce o znaczeniu nie tylko wspomagającym, jak Cynarae folium, Curcumae domesticae radix, Curcumae xanthorrhizae radix, Taraxaci officinalis radix i inne.

Ogólny wniosek wynikający z przeprowadzonych dotychczas w świecie licznych badań wskazuje (1, 5, 12, 13, 22, 25, 26, 29, 30), że czosnek obniża poziom cholesterolu we krwi i hamuje miażdżycę tętnic.

Przeprowadzone (16, 17) w Pomorskiej Akademii Medycznej, na 82 pacjentach z objawami arteriosklerozy, badania z preparatem czosnkowym i placebo na zasadzie podwójnej ślepej próby wykazały, że lek (w dawce 300 mg dziennie) zmniejsza symptomy miażdżycy.

Dawkowanie: 300 mg dziennie przez okres 12 tygodni

Ryc. 2. Czosnek zmniejsza symptomy miażdżycy.

Poprawie ulegały: samopoczucie, sprawność fizyczna pacjentów i inne objawy, co łatwo prześledzić na rycinie 2.

Pojawienie się sensacyjnych wiadomości (4, 7) o roli bakterii typu Chlamydia pneumoniae w powstawaniu miażdżycy nakazuje baczniej zwrócić uwagę na ten czynnik przyczynowy.

Wśród fitoterapeutów najmniej dyskusji wywołuje ogólnie wzmacniające działanie czosnku (35). Ostatnio opinia ta została podbudowana przez naukowców z Uniwersytetu w Valladolid. Zaliczając czosnek do roślin przywracających utraconą równowagę w organizmie, badacze hiszpańscy stwierdzili, że czosnek wzmaga przyswajanie witaminy B, która usprawnia działanie układu nerwowego. Ponadto stymuluje działanie przysadki mózgowej - odpowiedzialnej za pracę gruczołów wydzielania wewnętrznego oraz kontrolującej procesy przemiany tłuszczów i węglowodanów.

Nie należy zapominać o pozytywnej roli występujących w czosnku witamin i pierwiastków śladowych odgrywających ważną rolę biokatalizatorów. W przypadku czosnku cenne jest to, że jego składniki nie wykazując działań niepożądanych mogą wywierać hamujący wpływ na procesy powstawania miażdżycy tętnic. Wymaga to jednak odpowiednio wysokiego dawkowania i długiej, przynajmniej trzymiesięcznej terapii, podczas której należy pogodzić się z intensywnym, uciążliwym zapachem.

Czosnek może być podawany profilaktycznie przeciw arteriosklerozie przede wszystkim wówczas, gdy czynniki wywołujące to schorzenie nie osiągnęły jeszcze patologicznych rozmiarów. Ponadto należy pamiętać o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym preparatów czosnkowych (tab. 2).

Tabela 2. Główne kierunki działania preparatów czosnkowych.

A) działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze,

B) działanie przeciwmiażdżycowe,

C) działanie tonizujące.

Istotnymi składnikami dla działania preparatów czosnkowych są związki siarki, zwłaszcza pochodne cysteiny, oraz glutamylopeptydy. Alliina, główny składnik frakcji zawierającej związki siarki, występuje w czosnku w ilości 0,1-1,5%. W toku enzymatycznej odbudowy powstają w niej wysokoaktywne produkty, allicyna (o właściwości hamowania agregacji trombocytów i działaniu przeciwdrobnoustrojowym) oraz ajoen, siarczki i wielosiarczki o działaniu fibrynolitycznym, trombolitycznym, przeciwzapalnym i obniżającym poziom lipidów w surowicy.

Zdaniem niektórych klinicystów preparaty ze sproszkowanych cebul czosnku, do których należy również krajowy produkt wytwarzany przez "Labofarm", mają tę zaletę w stosunku do wyciągów olejowych, alkoholowych czy destylatów, że zawierają enzym alliinazę (w nieuszkodzonych komórkach), która w organizmie stopniowo przekształca alliinę w allicynę - związek farmakologicznie aktywny i istotny dla działań biologicznych preparatu).

Do chorób naczyń należy tromboembolizm - degeneratywna choroba arterii związana z arterio- i aterosklerozą (3). Początkowym symptomem podstępnego rozwoju niedokrwienia tkanki jest chromanie przestankowe, z bólem odczuwanym w łydkach i stopach podczas spaceru. Owrzodzenia mogą wystąpić na poważnie niedokrwionej stopie, a głęboko w żyłach mogą pojawić się tromboza i chroniczna niewydolność żylna (3).

Niewydolność żylna prowadzi do przekrwienia, obrzęków i ewentualnego upośledzenia odżywiania tkanek, czego rezultatem może być zapalenie skóry lub owrzodzenia żylakowe (l.c.).

Wąkrota azjatycka (Centella asiatica), roślina pochodząca z Indii, Chin, Indonezji, Australii i Środkowej Afryki, okazała się interesującym surowcem do leczenia nadciśnieniowej mikroangiopatii żylnej, chronicznego stanu nadciśnienia żylnego na skórze, powodującego zaburzenia mikrokrążenia.

62 pacjentów z nadciśnieniem żylnym, cierpiących na poważną niewydolność żylną brało udział w kontrolowanych próbach przy użyciu Centella w różnych dawkach przez 4 tygodnie. Obrzęk kostek i stóp związany jest z nienormalnym wzrostem przepuszczalności naczyń włosowatych. Centella zredukowała tę przepuszczalność, zmniejszając przez to takie symptomy, jak: powiększony obwód kostki, obrzmienie, zmęczenie kończyn dolnych, bóle i skurcze. W grupie placebo nie zaobserwowano znaczących zmian.

Dalsze badania wykazały znaczną poprawę mikrokrążenia i przepuszczalności kapilarnej po leczeniu Wąkrotą. Leczenie było dobrze tolerowane i nie zaobserwowano żadnych działań niepożądanych (3).

6-miesięczne próby na pacjentach z diabetyczną mikroangiopatią przy użyciu frakcji triterpenowej z Wąkroty również potwierdziły działanie preparatu na mikrokrążenie i przepuszczalność kapilarną (l.c.). Wyciąg z Centella wykazał również działanie stymulujące produkcję aktywatora plazminogenu tkanki (TPA).

Stan owrzodzenia będący nekrotycznym kraterowym uszkodzeniem skóry kończyn dolnych jest powodowany chronicznym przekrwieniem żylnym. Badania kliniczne wykazały, że triterpeny z Centella podnoszą lub przyspieszają leczenie skóry, a pacjenci z owrzodzeniem kończyn dolnych są skutecznie leczeni. Odleżyny pojawiające się u pacjentów, zmuszonych leżeć przez dłuższy czas w łóżku również szybko ulegały wyleczeniu przy pomocy Wąkroty (cyt. 3).

Rozpowszechnione wraz z miażdżycą starczą zaburzenia krążenia obwodowego i mózgowego próbuje się leczyć "środkami pobudzającymi krążenie". Jeśli pominiemy rozmaite mieszaniny surowców roślinnych lub ich niektórych składników, jak alkaloidy, saponiny i flawonoidy, pozostaną nam przede wszystkim preparaty z ekstraktu miłorzębu (Ginkgo biloba L.). Wyniki prób klinicznych (6, 14, 23, 28) potwierdzają bezsprzeczną skuteczność ekstraktów miłorzębu w zaburzeniach czynności mózgu z objawami towarzyszącymi, którymi są np. zawroty głowy, szum w uszach, bóle głowy, osłabienie pamięci, zmienność nastrojów, lęki spowodowane starzeniem się organizmu (tab. 3).

Tabela 3. Skuteczność wyciągu z miłorzębu japońskiego w zaburzeniach czynnościowych mózgu (wg C. Kortuna).

Z zainteresowaniem odnotowano, że ginkgo jest najbardziej odpornym drzewem na insekty, choroby i skażenie środowiska (cyt. 3). Czy człowiek może skorzystać z tej wyjątkowej odporności? Chińczycy uważają, że tak, a kompilacje danych naukowych sugerują, że tradycyjni fitoterapeuci chińscy mają rację. Literatura podaje następujące zakresy zastosowania klinicznego wyciągu z miłorzębu japońskiego:

- w osłabieniu krążenia obwodowego,

- w osłabieniu pamięci związanej z wiekiem,

- w osłabieniach funkcji umysłowych,

- działanie neuroprotektywne w chorobach mózgu,

- w arteriosklerozie naczyń obwodowych.

Przewlekły przebieg większości schorzeń przewodu pokarmowego, wymagających długotrwałej terapii oraz fakt, że cierpią na nie także osoby w podeszłym wieku, wymaga środków terapeutycznych charakteryzujących się dobrą skutecznością i niskim wskaźnikiem ryzyka związanego z ich stosowaniem. Możliwości takie daje wykorzystanie w terapii schorzeń układu trawiennego leków roślinnych o łagodnym działaniu, dużej tolerancji oraz znikomym działaniu niepożądanym.

W zaburzeniach perystaltyki jelit z objawami zatrzymania stolca i wiatrów, współczesna fitoterapia dysponuje szerokim asortymentem roślinnych preparatów. Zanim omówię ważniejsze preparaty przeczyszczające, warto przypomnieć przyczyny powodujące zaparcie. Należą do nich:

- zaburzenia przemiany materii i gruczołów wydzielania wewnętrznego (na tle m.in. ciąży, cukrzycy, hiper- i hipokaliemii, mocznicy, niedoczynności tarczycy),

- choroby żołądkowo-jelitowe (m.in. zespół jelita drażliwego, guzy nowotworowe, uchyłkowatość, skręt jelit),

- zjawiska neurogenne (m.in. choroba Hirschprunga, choroba ośrodkowego układu nerwowego, neuropatie układu autonomicznego),

- niekorzystne działanie leków (m.in. antagoniści wapnia, antiacida antihistaminica, preparaty żelaza, leki przeciwdepresyjne, przeciwgorączkowe i przeciwskurczowe),

- inne powody (np. dieta ubogoresztkowa, stres, zaparcie "podróżnicze", anorexia nervosa).

Preparaty przeczyszczające pochodzenia roślinnego oparte są w większości na antrazwiązkach aloesu, kruszyny, rzewienia i senesu. Dolegliwości związane z procesem trawienia usuwają m.in. "Tabletki przeciw niestrawności" ("Labofarm"). Efektem działania wymienionego preparatu jest pobudzenie wydzielania soku żołądkowego i żółci, usprawnienie jej przepływu, a także ułatwienie defekacji.

Zaburzenia przewodu pokarmowego to z reguły dysfunkcje żołądka i jelit. Większość dostępnych w handlu antrapochodnych środków przeczyszczających nie nadaje się do dłuższego stosowania. Jeśli nie da się uniknąć dłuższej kuracji, dopuszczalne są jedynie środki spęczniające i wypełniające jelita.

Jak wielu lekarzy w kuracji pacjentów chorych na serce nie rezygnuje z roślinnych substancji naparstnicy i głogu, podobnie w schorzeniach wątroby rzadko pominie ekstrakt z ostropestu plamistego (Silybum marianum) i karczochów (Cynara scolymus L.) występujących na rynku pod nazwą "Silicynar" i "Sylimarol" (roczna sprzedaż ok. 4 miliony opakowań!).

We wszystkich działach medycyny, a zwłaszcza w chorobach wewnętrznych spotykamy się z różnego rodzaju nerwicami czyli chorobami czynnościowymi, które najczęściej są następstwem choroby podstawowej, ale często także chorobami samoistnymi.

Objawy te są nieraz bardziej uporczywe i dokuczliwe od podstawowych zmian organicznych (9). Nie ma lekarza, który nie byłby zmuszony uwzględnić w leczeniu podstawowym leku uspokajającego lub nawet antydepresyjnego.

Rozważanie nad stosowaniem środków uspokajających nie jest sprawą obojętną dla wielu lekarzy, obserwujących ewentualne szkodliwe działanie tych preparatów na niektóre narządy miąższowe.

Przyroda dostarcza znaczną ilość "środków uspokajających". Poszczególne surowce mogą działać uspokajająco w stanach pobudzenia, antydepresyjnie, antypsychotonicznie aż do stanów tymoleptycznych. Zioła wykazują więc szeroki zakres działania, jednak co do intensywności i szybkości reakcji - nieporównywalnie mniejszy niż preparaty syntetyczne (psychofarmaka).

Badania kliniczne i eksperymentalne uzasadniają następujący podział tej grupy fitopreparatów:

1. środki nasenne przy zaburzeniach w zasypianiu,

2. środki uspokajające tzw. sedativa dzienne,

3. środki o działaniu psychotonicznym,

4. środki o działaniu aksjolitycznym.

Siła działania środków "nasennych" pochodzenia roślinnego jest w stosunku do syntetyków stosunkowo mniejsza, a czas działania krótszy. Nie posiadają właściwości hipnotycznych, działają w pierwszym rzędzie usypiająco bez ujemnego oddziaływania na dalsze fazy snu i przede wszystkim nie prowadzą ani do przyzwyczajania, ani do uzależnienia.

Przepisując roślinne preparaty lekarz powinien stosować tylko te leki, które opierają się na surowcach farmakopealnych lub na pozytywnych monografiach Komisji E i spełniają również tam określone dawkowanie. Do nich należą:

- korzeń kozłka (Valerianae radix),- szyszka chmielu (Lupuli strobulus),

- liść melisy (Mellisae folium),- kwiat lawendy (Lavendulae flos),- ziele męczennicy (Passiflorae herba),- ziele dziurawca (Hyperici herba).W nowoczesnej fitoterapii - w odróżnieniu do tradycyjnego lecznictwa - stosuje się dwa rodzaje kozłka:

a) korzeń kozłka ubogiego lub wolnego od walepotriatów pochodzenia europejskiego - macierzysta roślina Valeriana officinalis L. (z punktu widzenia botanicznego chodzi tutaj o gatunek zbiorowy),

b) korzeń kozłka bogatego w walepotriaty pochodzenia indyjskiego - macierzysta roślina Valeriana wallichi DC, oraz kozłka meksykańskiego - macierzysta roślina Valeriana edulis Nuttal.

Warto wiedzieć, że istnieje wyraźna różnica w efektach działania terapeutycznego pomiędzy surowcami europejskimi, a tzw. egzotycznymi gatunkami kozłka.

Z grubsza można powiedzieć, że przetwory z Valeriana officinalis można określić jako "sedativa nocne" (środki uspokajające nocne) do stosowania przy trudnościach w zasypianiu, podczas gdy te, zawierające gatunki Valeriana wallichi i V. edulis, określa się jako "sedativa dzienne".

Wśród roślinnych środków uspokajających, zaliczanych czasem do geriatryków należałoby jeszcze wymienić kavę-kavę (Piper methysticum G. Forster) i dziurawiec (Hypericum preforatum L.).

Z kłącza krzewu Piper methysticum Forster, rosnącego na wyspach południowego Pacyfiku, tamtejsi mieszkańcy produkują od wieków rozluźniająco i uspokajająco działający napój narodowy "Kava-Kava", znany również pod nazwą "Ava".

Przeprowadzone liczne badania farmakologiczne i kliniczne potwierdziły, w oparciu o nowoczesne naukowe kryteria, skuteczność anksjolityczną wyciągów Kava-Kava. W oparciu o dane eksperymentalne i kliniczne ostatnich 15 lat ustalono dla Piperis methystici rhizoma następujące zakresy stosowania: "nerwowe stany lęku, napięcia i niepokoju". Badania farmakologiczne udowodniły jednoznacznie następujące obszary działania: "sedatywne, przeciwdrgawkowe, rozkurczające, ośrodkowo zmniejszające napięcie mięśni, miejscowo znieczulające".

Ponieważ kava-kava działa tłumiąco na centralny układ nerwowy, nie jest zalecana do stosowania przez pacjentów z depresją.

Łagodne działanie przeciwdepresyjne przypisuje się ostatnio zielu dziurawca. Zalecany jest on w depresyjnych zmianach nastroju, zaburzeniach czynnościowych o podłożu psychicznym, lękach i niepokoju. Pełny efekt działania występuje jednak dopiero po paru tygodniach.

Działania antydepresyjne przypisuje się obecnie głównie hiperforynie oraz flawonom i ksantonom.

Ponieważ substancje biologicznie czynne zlokalizowane są głównie w kwiatach, istotną jest jakość ziela. Przykładowo surowiec przeznaczony do preparatu tabletkowego "Hyperherba" ("Labofarm") pozyskiwany jest z nadzorowanych plantacji.

Leki roślinne ogólnie, a psychotropowe w szczególności wpłynęły w pewnym stopniu na postęp fitoterapii. Niezależnie trzeba mieć na uwadze problem jakim jest przecenianie terapeutycznych możliwości roślinnych leków psychotropowych. Inaczej mówiąc trzeba wykorzystać możliwości tych leków, lecz także respektować ich granice stosowania.

Nie będę dokładniej omawiać roli stosowanych często w podeszłym wieku roślinnych środków bardziej specyficznych, jak leki ułatwiające oddawanie moczu, wiatropędne, żółciopędne i hamujące rozrost gruczołu krokowego.

Jak wynika z dokonanego przeglądu leki roślinne, zwłaszcza standaryzowane preparaty, mogą przyczyniać się do złagodzenia szeregu chorób towarzyszących wiekowi starczemu, jednak przeciw dolegliwościom geriatrycznym zaleca się jeszcze inne, niedawno odkryte środki. Mam na myśli immunomodulatory.

* "Rote Liste" stanowi indeks leków znajdujących się na rynku RFN.

Stymulacja samoobrony

Natura wyposażyła człowieka w system odpornościowy. Zdarza się, że system ten zawodzi z reguły w wieku starszym. Wówczas do walki z jego niewydolnością stosujemy immunostymulatory. Działanie immunologiczne sprowadza się do "nauczania" organizmu umiejętności samoobrony.

Immunostymulatory pochodzenia roślinnego na bazie m.in. żeń-szenia, aloesu, jeżówki, sadźca, krwawnika, nagietka i rumianku, są stosowane w celach zapobiegawczych i leczniczych. Ze zrozumiałych względów wchodzą one w skład wielu preparatów geriatrycznych.

Istotą immunostymulacji jest pobudzenie niespecyficznych mechanizmów obronnych organizmu przy pomocy preparatów mikrobiologicznych, syntetycznych, roślinnych lub innych pochodzenia biologicznego.

Główne cele immunostymulacji to:

- profilaktyka i terapia infekcji mieszanych, przewlekłych infekcji bakteryjnych i wirusowych, odpornych na chemioterapię,

- profilaktyka nawracających infekcji u pacjentów z grup ryzyka,

- zmniejszanie i zapobieganie odporności bakterii,

- uzupełnienie supresji immunologicznej wywołanej klasycznymi środkami cytostatycznymi i promieniowaniem (np. granulocytopenią),

- terapia pomocnicza w chorobach nowotworowych,

- leczenie schorzeń autoimmunizacji.

W zasadzie immunostymulatory mogą być stosowane we wszystkich stanach chorobowych, charakteryzujących się czasową lub przewlekłą niewydolnością immunologiczną.

Immunostymulatory roślinne działają na układ immunologiczny w bardzo różny sposób. Mają jednak wspólną cechę charakterystyczną; immunostymulacja to przede wszystkim wpływ na nieswoisty, niezależny od antygenów system obrony organizmu.

Dokładna liczba preparatów nie jest znana, ponieważ z reguły mają one kilka różnych wskazań (zwłaszcza preparaty złożone). W przybliżeniu jest ich około 400. Prawie połowa to preparaty pochodzenia roślinnego.

Z pewnością nie udałoby się po drugiej wojnie światowej wskrzesić zainteresowania żeń-szeniem, gdyby przed kilkoma wiekami Korea nie zaczęła z powodzeniem uprawiać tej rośliny. Tylko w ostatnim ćwierćwieczu powierzchnia uprawna żeń-szenia wzrosła tam dziesięciokrotnie i wynosi tysiące hektarów! Naukowa weryfikacja składu i właściwości surowca została przeprowadzona przez kilka zespołów badawczych (18, 21, 24, 27, 33, 34, 36). Po raz pierwszy "sympatycy" żeń-szenia z całego świata zebrali się na I Sympozjum Gerontologicznym w 1975 roku w Lugano, podsumowując rezultaty badań tego niezwykłego korzenia. Badania chemiczne korzenia Panax ginseng C.A. Meyer ujawniły obecność saponozydów. Zostały one nazwane ginsenozydami i stanowią glikozydowe pochodne kwasu oleanowego i damaranu.

W ostatnim czasie duże zainteresowanie wywołują związki poliacetylenowe znalezione u wielu przedstawicieli z rodziny Arialowatych z uwagi na ich szerokie właściwości biologiczne (przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, przeciwgrypowe, hamowanie agregacji płytek krwi).

W testach klinicznych okazało się, że preparaty żeń-szeniowe wywołują stymulujące działanie na centralny układ nerwowy. Najprawdopodobniej mechanizm działania polega na stymulowaniu przysadki (gdzie znaleziono małe ilości ginsenozydów), które wtórnie stymulują aktywność mózgu. Rzadko który z surowców zielarskich ma tak obszerną literaturę naukową, jak żeń-szeń.

W ostatnich 30 latach opublikowano wyniki około 50 prób klinicznych, przeprowadzonych na pacjentach i zdrowych ochotnikach. Analiza wymiernych efektów tych prób wykazała, że w 13 badaniach (1572 przypadki) preparat żeń-szeniowy powodował poprawę samopoczucia. W 17 próbach (846 przypadków) stwierdzono poprawę sprawności fizycznej. Polepszenie sprawności umysłowej obserwowano w 11 próbach, ponadto poprawę w zakresie różnych parametrów przemiany materii w dalszych kilkunastu próbach.

Saponozydy i inne składniki występujące w częściach podziemnych Panax warunkują właściwości terapeutyczne tej rośliny. Należy do nich m.in. działanie na ośrodkowy układ nerwowy. W niewielkich dawkach Panax ginseng działa stymulująco, poprawiając zdolność koncentracji i przyspieszając odruchy warunkowe. W dużych dawkach działa depresyjnie i wydłuża czas snu. Dobre wyniki osiągnięto w leczeniu neurastenii. Podawany w niewielkich dawkach żeń-szeń zwiększa siłę fizyczną i poprawia ogólną kondycję fizyczną u osób cierpiących na astenię. Panax ginseng wykazuje wyraźne działanie hormonalne androgenne i estrogenne, szczególnie skuteczne w astenii płciowej. Stwierdzono również działanie antymiażdżycowe. Po podaniu żeń-szenia zaobserwowano znaczny spadek zawartości cholesterolu całkowitego, lipidów oraz cholesterolu LDL, przy jednoczesnym podwyższeniu stężenia cholesterolu HDL w surowicy krwi. Korzeń żeń-szenia wykazuje właściwości wykrztuśne i przynosi ulgę w bólach gardła (dzięki obecności związków poliacetylenowych).

W świetle najnowszych badań farmakologicznych i klinicznych, a także monografii Komisji E Federalnego Urzędu Zdrowia Niemiec, stosowanie standaryzowanych wyciągów z żeń-szenia ma swoje obiektywne uzasadnienie. Jak wynika z dokonanego przeglądu literaturowego, wiedza na temat składu chemicznego i właściwości biologicznych Panax ginseng została w ostatnich latach znacznie poszerzona i doświadczalnie podbudowana.

Preparaty żeń-szeniowe o stężeniu substancji biologicznie czynnych w granicach dawek terapeutycznych powinny być zalecane głównie jako środki adaptogenne. Regulując metabolizm lipidowy i zapobiegając odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń krwionośnych żeń-szeń wpływa również hamująco na procesy początkowego stadium miażdżycy.

W życiu każdego człowieka występują fazy wzmożonego wysiłku fizycznego i psychicznego. Obciążenia tego rodzaju na ogół nie są szkodliwe, raczej służą zdrowiu, jeżeli nie przekraczają pewnego natężenia. Wiadomo jednak, że wytrzymałość poszczególnych osób jest bardzo różna. W życiu każdego człowieka okres największej witalności przypada w wieku od 20 do 30 lat. Po 70 roku życia wytrzymałość organizmu spada mniej więcej o połowę (10). Krytyczne przeciążenia, które ludzie młodzi i zdrowi znoszą bez trudu, u osób starszych lub chorych mogą prowadzić do katastrofy, której skutkiem są liczne schorzenia.

Występujące w żeń-szeniu i innych roślinach adaptogennych substancje biologicznie czynne w sytuacjach stresowych przedłużają "fazę przystosowania", przeciwdziałając "fazie wyczerpania" (32).

Stosując "geriatryki" należy zwrócić uwagę na dwie zasady postępowania:

- stosowanie "geriatryków" nie może zastąpić właściwego trybu życia, najwyżej go uzupełnić,

- we wszystkich kwestiach problematycznych i przy zaburzeniach przekraczających normę należy zasięgać porady u lekarza.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Geriatria i pielęgniarstwo geriatryczne

Leksykon gerontologii

Fizjoterapia w geriatrii

Piśmiennictwo

1. Bitsch R., Bitsch I.: Dtsch. Apoth. Ztg. 1989, 129, 65. 2. Bödigheimer K., Chase D.: Münch. Med. Wschr. 1994, 136, Suppl. I, 7. 3. Boughon F.: Aust. J. Med. Herbalism 1998, 10, 51. 4. Durkalec J., Hasik J.: Nowiny Lekarskie 1997, Nr 66, 692. 5. Egen C. i wsp.: Planta Med. 1998, 54, 46. 6. Fünfgeld E.W.: Rökan - Ginkgo biloba. Springer-Verlag Berlin, Heidelberg, New York 1988. 7. Hasik J.: Herba Polonica 1998, 44, 147. 8. Hänsel R.: Crataegus in Würzburger Gespräche uber die Kneiptherapie. Band 3. Phytotherapie Verlag S. Kneipp-Zentralinstitut Bad-Wörischofen, 1976, 86. 9. Hänsel R.: Zeitschrift für Phytotherapie 1990, Nr 11, 14. 10. Hofecker G.: Öster. Apoth. Ztg. 1987, 41, 443. 11. Jambor J., Reuter K.P.: Herba Polonica 1997, 43, 498. 12. Koch H.P., Hahn G.: Knoblauch - Grundlagen der therapeutischen Anwendung von Allium sativum L. Urban - Swarzenberg Verlag München - Wien - Baltimor 1988. 13. Koch H.P.: Zeitschr. für Phytotherapie 1992, 13, 83. 14. Kortun C.: Der Kassenarzt 1986, 28/29, 38. 15. Loew D.: Zeitschr. für Phytotherapie 1997, 18, 92. 16. Lutomski J.: Zeitschr für Phytotherapie 1984, 5, 938. 17. Lutomski J., Mrozikiewicz A.: Herba Polonica 1992, 38, 93. 18. Lutomski J.: Herba Polonica 1992, 38, 203. 19. Lutomski J.: Przemysł Spożywczy 1996, 50, 17. 20. Lutomski J.: Herba Polonica 1997, 43, 179. 21. Lutomski J.: Aptekarstwo w Polsce i na świecie 1998, 5, 6. 22. Lutomski J.: Gazeta Farmaceutyczna 1999, nr 5, 34. 23. Peter H. i wsp.: Arzneim.-Forsch. 1966, 16, 719. 24. Petkov V.D. i wsp.: Planta Medica 1993, 59, 106. 25. Reuter H.: Zeitschr. für Phytotherapie 1994, Nr 15, 73. 26. Reuter H.D.: Zeitschr. für Phytotherapie 1996, 17, 13. 27. Sandberg F., Dencker L.: Zeitschr. für Phytotherapie 1994, 15, 38. 28. Schaffler K., Reeh P.W.: Arzneim.-Forsch. 1985, 35, 1283. 29. Schiewe F.P., Hein T.: Zeitschr. für Phytotherapie 1995, 16, 343. 30. Schulz V., Hänsel R.: Rationale Phytotherapie. Ratgeber für die ärztliche Praxis. Springer - Verlag Berlin, Heidelber 1996. 31. Schmidt U. i wsp.: Phytomedicine 1994, 1, 17. 32. Selye R.: J. Clin. Endocrinol. 1946, 6, 117. 33. Singh V. i wsp.: Planta Med. 1984, 50, 462. 34. Sonnenborn U.: Dtsch. Apoth. Ztg. 1987, 127, 433. 35. Weiss R.F.: Lehrbuch der Phytotherapie. 5 Auflage. Stuttgart. Hippokrates Verlag 1982. 36. Yamada Y. i wsp.: Phytotherapy Research 1995, 9, 264.

Postępy Fitoterapii 3/2000
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 3/2000:

- reklama -