Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2009, s. 61-64
*Marcin Ożarowski
Interakcje pomiędzy lekami roślinnymi i składnikami diety zawierającymi surowce roślinne oraz lekami syntetycznymi dotyczące ośrodkowego układu nerwowego
INTERACTIONS BETWEEN HERBAL MEDICINAL PRODUCTS, DIET COMPONENTS CONTAINING BOTANICAL MEDICINES AND SYNTHETIC DRUGS RELATING OF THE CENTRAL NERVOUS SYSTEM
Od Redakcji
Publiczna obrona pracy doktorskiej mgr farm. Marcina Ożarowskiego pt. „Interakcje pomiędzy lekami roślinnymi i składnikami diety zawierającymi surowce roślinne oraz lekami syntetycznymi dotyczące ośrodkowego układu nerwowego” odbyła się w dniu 16 lutego 2007 roku na Wydziale Farmaceutycznym Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Promotorem pracy był doc. dr hab. Przemysław M. Mrozikiewicz z Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu, a recenzentami byli: prof. dr hab. Teresa Bobkiewicz-Kozłowska z Katedry i Zakładu Farmakologii Akademii Medycznej w Poznaniu oraz prof. dr hab. Andrzej Członkowski z Katedry i Zakładu Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej Akademii Medycznej w Warszawie.
Poniżej prezentujemy obszerne streszczenie wymienionej rozprawy doktorskiej przygotowane przez jej autora. Dr n. farm., mgr biol. Marcin Ożarowski jest obecnie pracownikiem Katedry i Zakładu Botaniki Farmaceutycznej i Biotechnologii Roślin Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu oraz Instytutu Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu.
Wprowadzenie
Po okresie dominacji leku syntetycznego w drugiej połowie XX wieku, obecnie zauważalny jest powrót do stosowania leku roślinnego, który zyskuje znaczenie w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym oraz we wspomaganiu terapii lekiem syntetycznym. Lekowi roślinnemu stawiane są coraz większe wymagania jakościowe i coraz większy nacisk kładziony jest na kwestie bezpieczeństwa stosowania. Jednym z aspektów bezpieczeństwa farmakoterapii jest problem interakcji, które mogą być wywoływane przez lek roślinny. Problem staje się jeszcze bardziej złożony, ponieważ liczne surowce roślinne mogą wchodzić w skład ziołowych suplementów diety i powodować podobne interakcje z lekami syntetycznymi pod wpływem związków biologicznie aktywnych. Z drugiej strony surowce roślinne są często stosowane w połączeniu z lekami syntetycznymi bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Ta sytuacja może powodować zwiększenie potencjalnego ryzyka występowania niepożądanych działań leków lub interakcji pomiędzy substancjami roślinnymi a lekami syntetycznymi.
Ostatnie lata przyniosły szereg doniesień na ten temat, brakowało jednak całościowego opracowania tej tematyki. Problematyka bezpieczeństwa stosowania roślinnych produktów leczniczych oraz suplementów diety zawierających surowce roślinne stała się podstawą zorganizowania naukowej sieci badawczej przez Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu, zatytułowanej: „Interakcje pomiędzy roślinnymi i syntetycznymi lekami. Korzyści i zagrożenia”, której działalność była finansowana ze środków Komitetu Badań Naukowych (decyzja nr 594/E-175/SPB/MSN/P-05DWM 3/2004-2006 i 2007). Praca doktorska stanowi część tego projektu, jest wielodyscyplinarna i prezentuje bardzo ważny problem dotyczący zdrowia publicznego i nauk farmakologicznych.
Cel pracy
1. Systematyczny przegląd, analiza i próba klasyfikacji dostępnych wyników badań interakcji pomiędzy lekiem roślinnym lub suplementem diety pochodzenia roślinnego a lekiem syntetycznym, dotyczących ośrodkowego układu nerwowego (OUN) w kontekście:
a) mechanizmów działania leku roślinnego, jako punktów uchwytu dla interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a lekiem syntetycznym,
b) badań in vitro i na modelu zwierzęcym dotyczących tego problemu,
c) zgłoszonych przypadków interakcji i badań klinicznych dotyczących interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a lekiem syntetycznym.
2. Ocena wielkości populacji stosującej preparaty ziołowe i suplementy diety oraz ocena narażenia na ryzyko wystąpienia interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a lekiem syntetycznym na podstawie:
a) systematycznego przeglądu badań epidemiologicznych,
b) przeprowadzonej ankiety.
3. Próba wykazania klinicznych i terapeutycznych implikacji potencjalnych interakcji pomiędzy lekiem roślinnym lub suplementem diety a lekiem syntetycznym na poziomie OUN.
Materiały i metody
W pracy dokonano systematycznego przeglądu bibliografii naukowej (publikacji źródłowych i przeglądowych), dotyczącej interakcji leków roślinnych i suplementów diety z lekami syntetycznymi na poziomie OUN. Przegląd bibliografii został przeprowadzony zgodnie z przyjętymi podstawowymi zasadami opracowywania tego rodzaju materiałów (z wykorzystaniem instrukcji Cochrane Collaboration).
W pracy podsumowano i oceniono opublikowane badania dotyczące podjętego tematu oraz dokonano analizy wyników uzyskanych na modelu in vitro, in vivo, a także przeprowadzono analizę efektów badań klinicznych dotyczących interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a syntetycznym. Metodologię pracy podzielono na 4 etapy: (1) w pierwszym etapie przedstawiono problematykę fitoterapii w Polsce i na świecie oraz dokonano wyboru roślin leczniczych do systematycznego przeglądu bibliografii na temat interakcji lek roślinny/lek syntetyczny, (2) w drugim etapie określono ścisłe kryteria dla systematycznego przeglądu bibliografii, (3) w trzecim etapie wyszukiwano informacje naukowe na temat interakcji oraz rozpowszechnienia stosowania preparatów ziołowych w populacji, (4) w czwartym etapie skonstruowano kwestionariusz ankiety, którą przeprowadzono w Klinice i Katedrze Chirurgii Ogólnej i Naczyń (Akademia Medyczna w Poznaniu).
W wyniku przeprowadzenia pierwszego etapu pracy, polegającego na przeglądzie roślin leczniczych o ugruntowanym statusie oddziaływania na OUN, wyselekcjonowano grupy surowców roślinnych, które są najczęściej stosowanymi lekami ziołowymi i wchodzą w skład suplementów diety. Do przeglądu badań nad interakcjami wybrano: Ginkgo folium, Hyperici herba, Valerianae radix i Ginseng radix (Panax ginseng).
Podczas drugiego etapu pracy opierano się na wysokiej jakości danych bibliograficznych z zastosowaniem odpowiednich kryteriów selekcji i identyfikacji badań, korzystając z bibliograficznych baz danych: MEDLINE (PubMed, Toxnet, HerbMed), Cochrane Library, (DARE), EMEA, FACT oraz opublikowanych danych UK Medicines Control Agency, Uppsala Monitoring Centre (UMC-WHO) oraz Canada´s Adverse Drug Reactions Database (CADRMP). W pracy korzystano także z publikacji książkowych i międzynarodowych monografii, np. ESCOP, Komisji E oraz American Botanical Council.
Podczas poszukiwań informacji oraz dokonywania przeglądu bibliograficznego o interakcjach preparat roślinny/lek syntetyczny, dotyczących OUN, zastosowano kryteria włączające do analizy takie elementy, jak: (1) słowa kluczowe, (2) okres opublikowania danych, (3) rodzaj badań, (4) rodzaj preparatów roślinnych, (5) rodzaj stosowanych leków syntetycznych.
Ocenę wielkości populacji, stosującej preparaty na bazie surowców roślinnych, a tym samym potencjalny stopień narażenia na interakcje leków roślinnych i suplementów diety z lekami syntetycznymi, prowadzono dwukierunkowo – poprzez przegląd bibliografii i przeprowadzenie własnego (pierwszego w Polsce) badania ankietowego. Problematyką tego badania było oszacowanie czynników ryzyka potencjalnych interakcji pomiędzy lekiem roślinnym, lekiem syntetycznym i składnikami diety wśród pacjentów z wybranymi chorobami (miażdżyca, nadciśnienie) hospitalizowanych w Klinice Chirurgii Ogólnej i Naczyń.
Badanie zostało zaakceptowane przez Komisję Bioetyczną Akademii Medycznej w Poznaniu. Kwestionariusz ankiety zawierał pytania wielokrotnego wyboru, dotyczące łącznego stosowania preparatów ziołowych z przepisanymi przez lekarza lekami syntetycznymi. Badanie przeprowadzono w okresie od stycznia do sierpnia 2005 roku. Kwestionariusz zawierał również część dotyczącą zmiennych demograficznych (wiek, płeć, masa ciała, pochodzenie, stopień wykształcenia, status społeczno-ekonomiczny, stan zdrowia), a także pytania dotyczące jakościowego i ilościowego charakteru farmakoterapii i samoleczenia.
Wszyscy pacjenci (100%) przyjmowali leki syntetyczne (przecie nadciśnieniowe, wazodilatacyjne, przeciwmiażdżycowe, antykoagulanty). Wśród 237 pacjentów znajdowało się 71 kobiet.
Wnioski
Wyniki badań pozwalają na stwierdzenie, że interakcje pomiędzy lekiem roślinnym lub suplementem diety pochodzenia roślinnego, a lekiem syntetycznym, występują na poziomie OUN i mogą mieć znaczenie kliniczne. Na podstawie analizy wybranych surowców roślinnych działających na ośrodkowy układ nerwowy ( Ginkgo biloba, Hypericum perforatum, Valeriana officinalis, Panax ginseng), wchodzących w skład zarówno roślinnych produktów leczniczych, jak i suplementów diety, można zidentyfikować mechanizmy prowadzące do interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a syntetycznym.
Mechanizmy te dotyczą:
a) oddziaływania szeregu substancji biologicznie aktywnych występujących w tych roślinach z receptorami oraz z innymi efektorami w ośrodkowym układzie nerwowym, które mogą indukować interakcje farmakodynamiczne,
b) wpływu na przebieg procesów farmakokinetycznych, zwłaszcza poprzez modulowanie aktywności enzymów z rodziny cytochromów P450 i rodziny transporterów błonowych (ABC).
Wykazanie w pracy różnorodnych mechanizmów potwierdzających możliwość zachodzenia interakcji pomiędzy wybranymi surowcami roślinnymi a lekami syntetycznymi nie znajduje odzwierciedlenia w ilości zgłoszonych przypadków klinicznych podejrzenia interakcji indukowanych przez Ginkgo biloba, Valeriana officinalis oraz Panax ginseng. Mała ilość tych przypadków może świadczyć o nie spostrzeganiu w praktyce klinicznej zachodzących interakcji pomiędzy lekiem roślinnym a syntetycznym. Natomiast Hypericum perforatum jest przykładem na to, że duża liczba opisów przypadków podejrzenia interakcji spowodowała przeprowadzenie szeregu badań klinicznych, dzięki czemu wiedza o interakcjach preparatów zawierających Hypericum perforatum z lekami syntetycznymi jest stosunkowo duża.
Przegląd systematyczny i analiza fachowej bibliografii pokazały, że stan wiedzy umożliwia w małym stopniu zastosowanie wyników badań interakcji pomiędzy lekiem roślinnym lub suplementem diety a lekiem syntetycznym dla farmakoterapii chorób OUN w praktyce klinicznej. Koniecznością jest prowadzanie dalszych badań w celu wyjaśniania mechanizmów interakcji pomiędzy lekiem roślinnym, suplementem diety a lekiem syntetycznym oraz ich znaczenia klinicznego. Analiza badania ankietowego oraz danych literaturowych wykazała, że populacja jest narażona na potencjalne ryzyko interakcji. Największym ryzykiem interakcji z lekiem roślinnym lub suplementem diety zawierającym surowce roślinne, objętych jest od 10 do 20% pacjentów stosujących równocześnie leki syntetyczne. Ze względu na to, że większość wyników analizowanych badań dotyczy tylko niewielkich grup pacjentów, istnieje konieczność prowadzenia takich badań na dużej populacji chorych.
Pełny tekst oraz opis oferty wykorzystania wyników pracy doktorskiej (przez resorty przemysłu farmaceutycznego, w szkolnictwie, w przestrzeni badawczej oraz przez departamenty monitorujące bezpieczeństwo produktów leczniczych i departamenty zdrowia publicznego) umieszczony został przez Ośrodek Przetwarzania Informacji (OPI) w bazie danych Nauka-Polska (www.opi.org.pl).
Wykaz najważniejszych publikacji autora
1. Ożarowski M, Krajewska-Patan A, Mrozikiewicz PM. Interakcje leków ziołowych i syntetycznych w aspekcie przekwalifikowywania produktów zielarskich z grupy leków do grupy środków żywnościowych. Żywienie Człowieka i Metabolizm 2004; Supl. 2: 1-6.
2. Ożarowski M, Krajewska-Patan A, Mrozikiewicz P. Interakcje pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi – prawdopodobieństwo wystąpienia w Polsce i na świecie na podstawie danych farmakoepidemiologicznych. Herba Polonica 2005; 51(3/4): 64-86.
3. Ożarowski M, Mrozikiewicz PM. Intake of herbal preparations and dietary supplements before perioperative anesthesia – risk or benefit? Basic&Clinical Pharmacology and Toxicology 2005; 97, Suppl. 1:37.
4. Ożarowski M, Mrozikiewicz PM. Treatment of neurodegenerative diseases with herbal medicines – critical analysis. Basic&Clinical Pharmacology and Toxicology 2005; 97, Suppl. 1: 72-73.
5. Ożarowski M, Mrozikiewicz PM. Herbal drugs used to prevent neurodegenerative diseases – risk of interactions. Acta Neurobiologiae Experimentalis 2005; 65(3): 314.
6. Ożarowski M, Mrozikiewicz PM, Oszkinis G, Motowidło K. Interdyscyplinarna ocena czynników ryzyka potencjalnych interakcji zachodzących pomiędzy preparatami roślinnymi a lekami syntetycznymi wśród pacjentów ze zdiagnozowaną miażdżycą naczyń – wyniki badania ankietowego. Nowiny Lekarskie 2006; 75, Supl. III: 30.
7. Ożarowski M, Kupsz J, Torlińska T. Biologiczne czynniki ryzyka choroby Alzheimera. Nowiny Lekarskie 2006; 75(2): 193-198.
8. Mrozikiewicz PM, Ożarowski M. Krótkie wprowadzenie do zagadnień interakcji pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi. Herba Polonica 2006; 52(3): 121-126.
9. Mrozikiewicz PM, Ożarowski M. Interakcje leków roślinnych. Lek w Polsce 2007; 17(227): 44-54.
10. Ożarowski M. Rośliny o działaniu na ośrodkowy układ nerwowy – lepsze zrozumienie aktywności farmakologicznej. Herba Polonica 2007; 53(2): 71-74.
11. Ożarowski M, Mrozikiewicz PM. Rośliny lecznicze w prewencji i leczeniu chorób ośrodkowego układu nerwowego – mechanizmy działania i podłoże interakcji z lekami i suplementami diety. Problemy Terapii Monitorowanej 2007; 18(Supl. 1): 34-35.
12. Ożarowski M, Mikołajczak P, Mrozikiewicz P. Molecular aspects of herbal medicinal products activity and interactions with synthetic drugs on the central nervous system level. Acta Biochimica Polonica 2007; Suppl. 4: 144-145.
13. Ożarowski M, Mikołajczak P, Bobkiewicz-Kozłowska T, Kujawski R, Mrozikiewicz PM. Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego – podłoże potencjalnych mechanizmów interakcji z lekami syntetycznymi. Część I. Herba Polonica 2008; 54(3): 113-136.
14. Thiem B, Ożarowski M. Production of triterpenoid saponins in plant in vitro cultures. Acta Biochimica Polonica 2008; 55 Suppl. 4: 47.
15. Ożarowski M, Mikołajczak P, Bobkiewicz-Kozłowska T, Kujawski R, Mrozikiewicz PM. Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego – podłoże potencjalnych mechanizmów interakcji z lekami syntetycznymi. Część II. Herba Polonica 2009 (w druku).
Dr n. farm., mgr biol. Marcin Ożarowski
Postępy Fitoterapii 1/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii