Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografię? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis – wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 4/2000, s. 17-28
Stanisław Maj
Polekowe powikłania hematologiczne
Drug – induced blood dyscrasias
Klinika Hematologii Instytutu Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie
Dyrektor Kliniki: prof. dr hab. med. Lech Konopka
Summary
Drug – induced hematologic disorders may have a from of different kinds of anaemia (aplastic, haemolytic, megaloblastic, sydroblastic), methaemoglobinaemia, sulfhaemoglobinaemia, granulocytopenia, eosinophilia, vascular haemorhagic diathesis, thrombosis and secondary molignant diseases (leucaemia, lymphoma).
Powikłania hematologiczne stanowią 5-10% wszystkich powikłań polekowych. Jednakże wśród przypadków zakończonych zgonem chorego, odsetek ich dochodzi do 50.
Działanie uboczne leków na układ krwiotwórczy może dotyczyć wszystkich jego elementów: krwi obwodowej, szpiku kostnego i układu chłonnego. Niemal wszystkie znane hematologiczne jednostki chorobowe mogą być wynikiem ubocznego lub toksycznego działania leków.
Niedokrwistość aplastyczna
Niedokrwistość aplastyczna należy do najgroźniejszych lecz na szczęście rzadkich powikłań polekowych (0,5%).
Ponad 50% wszystkich przypadków niedokrwistości aplastycznej jest wywołane lekami i innymi czynnikami toksycznymi. Obecnie przyjmuje się, że większość tzw. samoistnych niedokrwistości aplastycznych jest skutkiem nierozpoznanego stosowania leków.
Niedokrwistość aplastyczna występuje najczęściej po środkach cytostatycznych, chloramfenikolu, sulfonamidach, pochodnych pirazolonu (fenylobutazon, aminofenazon) i solach złota (tab. 1).
Tabela 1. Klasyfikacja leków ze względu na związek z niedokrwistością aplastyczną.
1. Leki wywołujące toksyczne uszkodzenie szpiku
mmCytostatyki stosowane w chorobach nowotworowych.
mmŚrodki alkilujące (busulfan, melfalan, cyklofosfamid)
mmAntymetabolity (analogi nukleotydów, antagoniści kwasu foliowego) i środki antymitotyczne (winikrystyna, winblastyna, kolchicyna)
mmAntybiotyki (daunorubicyna, doksorubicyna)
2. Leki rzadziej wywołujące niedokrwistość aplastyczną.
mm– Chloramfenikol
mm– Niesteroidowe leki przeciwzapalne (fenylobutazon, inidometacyna, ibuprofen, diklofenak, naproksen, piroksikam,
mmmmfenoprofen, fenbufen, kwas acetylosalicylowy)
mm– Leki przeciwdrgawkowe (pochodne hydontoiny, karbamazepina, etosuksymid, fenacemid)
mm– Sole złota, arsenu, bizmutu, rtęci
mm– Sulfonamidy
mm– Leki przeciwtarczycowe (metimazol, metylotiuracyl, propylotiouracyl)
mm– Leki przeciwcukrzycowe (tolbutamid, karbutamid, chlorpropamid)
mm– Inhibitory anhydrazy węglanowej (acetazolamid, metazolamid, mesalazyna)
mm– D-penicylamina
mm– 2-chlorodeoksadenozyna
3. Leki rzadko wywołujące niedokrwistość aplastyczną.
mm– Antybiotyki (streptomycyna, tetracykliny, ampicylina, metycylina, mebendezol, albendezol, flucytozyna, dapson, meflochina)
mm– Środki antyhistaminowe (cymetydyna, ranitydyna, chlorfeniramina)
mm– Środki uspakajające (chlorpromazyna, prochlorperazyna, chlordiazepoksyd, meprobamat, metyprylon, remoksiprid)
mm– Środki antyarytmiczne (amiodaron, tokainid)
mm– Allopurinol (może nasilać działanie toksyczne cytostatyków na szpik)
mm– Inne: tiklopidyna, metylodopa, chinidyna, lit, guanidyna, deferoksamina, karbimozol, amfetamina, furosemid, mepakryna.
Niedokrwistość aplastyczna powstaje na skutek uszkodzenia pluripotencjalnej komórki pnia szpiku (macierzystej), a więc przed zróżnicowaniem jej w kierunku poszczególnych układów komórkowych, wrażliwych na działanie specyficznych „poetyn” (np. erytropoetyny).
Uszkodzenie komórki macierzystej szpiku może być spowodowane bezpośrednim toksycznym działaniem leku, które u osób z genetycznie uwarunkowanym defektem zwiększającym podatność komórek na wpływ potencjalnie toksycznych czynników (tzw. idiosynkrazja), pojawić się może po względnie małych dawkach leczniczych. Uszkodzenie szpiku może wystąpić u każdego chorego jeżeli otrzymuje toksyczny lek w dostatecznie dużej dawce przez długi okres.
Lek może wyzwalać także reakcje immunologiczne prowadzące do niewydolności szpiku. Wydzielane cytokiny i aktywacja limfocytów cytotoksycznych powodują zahamowanie proliferacji komórek macierzystych i progenitorowych oraz indukcję apoptozy.
Polekowe niedokrwistości hemolityczne
Istnieją dwa główne mechanizmy patogenetyczne polekowych niedokrwistości hemolitycznych: immunizacja i zaburzenia metabolizmu prawidłowych lub nieprawidłowych erytrocytów przez leki.
W związku z tym, polekowe niedokrwistości hemolityczne dzieli się na:
1. niedokrwistości immunohemolityczne,
2. niedokrwistości wynikające z oksydatywnej denaturacji hemoglobiny w postaci ciałek Heinza, przy czym może mieć miejsce:
a) utlenienie i denaturacja prawidłowej hemoglobiny w metabolicznie prawidłowych erytrocytach,
b) utlenienie i denaturacja nieprawidłowej hemoglobiny (tzw. hemoglobiny niestałej) w metabolicznie prawidłowych erytrocytach,
c) utlenienie i denaturacja prawidłowej hemoglobiny w metabolicznie nieprawidłowych erytrocytach, wykazujących wrodzony defekt enzymatyczny (niektóre erytroenzymopatie).
Niedokrwistości immunohemolityczne
Około 20% wszystkich niedokrwistości immunohemolitycznych jest wywołane lekami, w tym 90% stanowią niedokrwistości typu autoimmunohemolitycznego.
Opisywano wystąpienie niedokrwistości immunohemolitycznej po wielu lekach (tab. 2) najczęściej po penicylinie i metylodopa.
Tabela 2. Leki powodujące niedokrwistość immunohemolityczną.
MechanizmHaptenKompleksy immunologiczneAutoprzeciwciała
PrzykładPenicylinaChinidynaMetylodopa
Odczyn Coombsa bezpośredni +++
Anty IgG+rzadko ++
Anty C3drzadko ++-
Odczyn Coombsa pośredni (bez leku)--+ lub -
Odczyn Coombsa pośredni (w obecności leku)+++ lub - (bez zmian)
Inne lekiCefalotyna
Cefalorydyna
Ampicilina
Meticilina
Karbenicylina
Cefotaksym
Interferon alfa
Insulina
Chinina, chinidyna
Fenacetyna
Ryfamipina
Hydrochlorotiazyd
SulfonamidyIzoniazyd
Kwas paraamino-salicylowy
Śr. antyhistaminowe
Chlorpromazyna
MelfalanInsulina
Aminofenazon
Tetracykliny
Streptomycyna
Hydralazyna
Probenecyd
Karbimazol
Poch. Sulfonylomocznika
Cianidanol
Cefalosporyny
5-fluorouracylTolmetyna
Fenoprofen
Sulindak
Cefotaksym
Ceftriakson
Środki kontrastowe
Ibuprofen
Kwas mefenamowy
L - dopa
Prokainamid
Ibuprofen
Metysergid
Diklofenak
Tiorydazyna
Interferon alfa
Azapropazon
Cefotetan
Fenfluramina
Glafenina
Rozróżnia się 5 mechanizmów patogenetycznych powstania dodatniego odczynu antyglobulinowego (tzw. odczynu Coombsa) polekowego (tab. 3)
Tabela 3. Leki wywołujące hemolizę u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej erytrocytów.
Środki przeciwmalaryczneSulfonamidySulfonyInne
Prymachina
Pamachina
Pentachina
Sulfacetamid
Sulfanilamid
Sulfapirydyna
Sulfametoksypirydazyna
Sulfasalazyna
Sulfametoksazol
DapsonAcetanilid
Furazolidon
Nitrofurantoina
Doksorubicyna
Błekit metylenowy
Fenazopirydyna
1) Autoimmunizacja. Pod wpływem leków w ustroju powstają autoprzeciwciała należące do immunoglobulin G (IgG) skierowane przeciw antygenom układu Rh krwinek czerwonych. Wytworzenie autoprzeciwciał uzależnione jest od dawki i czasu przyjmowania leku. I tak wykrywa się je u 10% chorych otrzymujących metylodopę 1-2 g/d i 36% otrzymujących ponad 2g/d. Jednakże klinicznie jawna niedokrwistość hemolityczna występuje u 1-5% tych chorych po 3-6 miesiącach leczenia. Dodatni odczyn antyglobulinowy występuje u około 10% chorych leczonych pokrewnym związkiem lewodopą po 3-12 miesiącach przyjmowania leku. Rzadziej stwierdzono dodatni odczyn antyglobulinowy u chorych leczonych pochodnymi hydantoiny, metysergidem i chloropromazyną. Ponadto niedokrwistość autoimmunologiczna z dodatnim odczynem Coombsa może towarzyszyć polekowemu liszajowi trzewnemu (najczęściej po prokainamidzie).
Prokainamid metabolizowany jest w wątrobie do aktywnego N-acetylprokainamidu. Metabolizm uwarunkowany jest genetycznie. Niektóre osoby metabolizują lek szybko, inne powoli. Są to tzw. acetylatorzy szybcy i acetylatorzy powolni. W tej ostatniej grupie występują objawy tocznia rumieniowatego indukowane prokainamidem (u około 20% chorych leczonych przewlekle). Objawia się gorączką, osutką, zapaleniem stawów, opłucnej, osierdzia i zmianami we krwi (neutropenia, małopłytkowość, niedokrwistość immunohemolityczna).
2) Mechanizm haptenowy. Lek lub jego metabolity wiążą się silnie z białkami błony erytrocyta tworząc kompleksy hapten-białko, przeciw którym w ustroju powstają przeciwciała. Mechanizm ten prowadzi do powstania niedokrwistości hemolitycznej po penicylinie, cefalosporynach i prawdopodobnie po karbromalu. Penicylinę wykrywa się na powierzchni erytrocytów u wszystkich chorych otrzymujących dziennie ponad 10 Mj penicyliny. Opłaszczenie erytrocytów penicyliną można wywołać również in vitro.
3) Mechanizm receptorowy. Mechanizm ten może być odpowiedzialny za wystąpienie niedokrwistości immunohematologicznej u niektórych chorych leczonych insuliną. Erytrocyty posiadają na swej powierzchni specyficzne miejsca dla wiązania insuliny, podobnie jak wszystkie komórki ustroju. U chorych, którzy wytworzyli przeciwciała IgG antyinsulinowe, może dojść do reakcji między tymi przeciwciałami a insuliną związaną przez receptory krwinek czerwonych. Przeciwciała antyinsulinowe można wykryć zarówno na powierzchni erytrocytów jak i surowicy krwi. Są one odpowiedzialne również za powstanie oporności na leczenie cukrzycy insuliną.
4) Mechanizm „kompleksów immunologicznych”. Lek lub jego metabolit zazwyczaj o małym ciężarze cząsteczkowym (chinina, chinidyna, stibofen) w połączeniu z makrocząsteczkami, powoduje powstanie w ustroju przeciwciał swoistych dla danego leku. Przy ponownym podaniu leku powstają kompleksy lek-przeciwciało, które zostają zaabsorbowane na erytrocytach. Dochodzi do aktywacji dopełniacza i hemolizy wewnątrznaczyniowej. Erytrocyty są więc tylko przypadkowo wciągnięte w reakcję. Przeciwciała wiążące dopełniacz należą do IgM i IgG immunoglobulin. Bezpośredni odczyn antyglobulinowy jest słabo dodatni, zazwyczaj tylko z dopełniaczem. Ani sam lek, ani same przeciwciała nie wywołują hemolizy. Nasilenie hemolizy nie zależy od dawki leku.
5) Mechanizm nieimmunologiczny. U 75% chorych leczonych cefalotyną stwierdza się silnie dodatni bezpośredni odczyn antyglobulinowy Coombsa, mimo braku jakichkolwiek cech hemolizy. Dodatni odczyn zjawia się już po 1-3 dniach przyjmowania leku (4g/d), zwłaszcza u chorych z niewydolnością nerek. Przypuszcza się, że cefalotyna powoduje wiązanie normalnych globulin osocza (w tym również i IgG immunoglobulin) do powierzchni erytrocyta. Jest to przyczyną aglutynacji erytrocytów in vitro pod wpływem surowicy antyglobulinowej (dodatni bezpośredni test Coombsa), bez udziału przeciwciał. U chorych tych nigdy nie obserwowano niedokrwistości hemolitycznej. Odstawienie leku powoduje ustąpienie dodatniego odczynu antyglobulinowego.
Polekowe niedokrwistości hemolityczne przebiegające z utlenieniem i denaturacją hemoglobiny
Hemoliza polekowa może wystąpić po podaniu zwykłych dawek leku potencjalnie toksycznego, po przedawkowaniu przypadkowym lub rozmyślnym oraz wynikać z osobniczej podatności na lek, który nie wykazuje działania toksycznego w terapeutycznych dawkach u innych osób.
Polekowe niedokrwistości hemolityczne u osób z niektórymi erytroenzymopatiami
Wrodzone niedobory enzymów cyklu pentozowego powodują zwiększoną podatność erytrocytów do hemolizy pod wpływem środków i leków utleniających. Defekty enzymatyczne cyklu glikolizy beztlenowej nie prowadzą do niedokrwistości hemolitycznej polekowej.
Najczęstszym defektem enzymatycznym krwinki czerwonej jest niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G-6-PD), katalizującej pierwszą reakcję cyklu pentozowego. Niedobory innych enzymów tego cyklu występują znacznie rzadziej wskutek tego mają mniejsze znaczenie kliniczne jako przyczyna niedokrwistości hemolitycznych polekowych.
Defekty enzymatyczne cyklu glikolizy beztlenowej nie prowadzą do niedokrwistości hemolitycznej polekwej z wyjątkiem niedoboru kinazy pirogronianowej, gdzie hemoliza ulega nasileniu po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego i doustnych środków antykoncepcyjnych.
Częstość występowania niedoboru G-6-PD waha się znacznie w różnych populacjach od poniżej 1% wśród ludności białej Europy Północnej, do 15% u Murzynów amerykańskich, 20% w rejonach Morza Śródziemnego, 60% u żydów kurdyjskich. Niedobór G-6-PD występuje zwłaszcza w rejonach malarycznych świata. Jak się oblicza ponad 100 milionów osób na całym świecie jest dotkniętych tą wadą.
Polekowa niedokrwistość hemolityczna u osób bez erytroenzymopatii
Niektóre leki i środki chemiczne mogą wywołać niedokrwistość hemolityczną u osób nie wykazujących niedoborów enzymatycznych erytrocytów i hemoglobinopatii. W większości są to związki aromatyczne zawierające czynne grupy aminowe, nitrowe lub hydroksylowe. Wywołują one oksydatywną denaturację hemoglobiny i innych białek erytrocyta, co prowadzi do destrukcji krwinek czerwonych i niedokrwistości hemolitycznej.
Lekiem, który wywołuje najczęściej ten rodzaj niedokrwistości hemolitycznej, jest dapson stosowany w leczeniu trądu i niektórych chorób skóry. Ponadto inne leki wywołujące hemolizę u osób z niedoborem G-6-PD erytrocytów, mogą wywołać hemolizę u osób bez tego defektu, jeżeli są przyjmowane w nadmiernych dawkach lub u osób z niewydolnością wątroby i nerek (tab. 4).
Tabela 4. Leki mogące spowodować obsydatywną hemolizę.
Nitrofurantoina
Sulfasalazyna
Kwas p-aminosalicylowy
Fenozopirydyna
Fenacetyna
Dapson i sulfony
Azotany (amylu i izobutylu)
Sulfonamidy
Tlen
Hematyna
Cysplatyna
Propylotiouracyl
Polekowa niedokrwistość hemolityczna u osób z niektórymi hemoglobinopatiami
Wykryto ponad 30 rodzajów hemoglobinopatii cechujących się „niestałością” hemoglobiny.
W niektórych przypadkach tych hemoglobinopatii (np. Hb Torino, Hb Zurych, Hb M Saskatoon) niedokrwistość hemolityczna ulega nasileniu po przyjęciu sulfonamidów i innych leków utleniających podobnie jak w niedoborze G-6-PD erytrocytów.
Polekowe niedokrwistości megaloblastyczne
Megaloblastoza jest morfologicznym obrazem biochemicznych zaburzeń prowadzących do zahamowania syntezy DNA. Najczęściej wynika z niedoboru lub zaburzeń metabolizmu kwasu foliowego i witaminy B12 lub obu tych związków jednocześnie (tab. 5).
Tabela 5. Leki i środki chemiczne mogące wywołać megaloblastozę.
I. Interferujace z metabolizmem folianów
mmA. Inhibitory reduktazy dwuhydrofolianowej
mmmm1. Metotreksat
mmmm2. Pirymetamina
mmmm3. Triamteren
mmmm4. Pentamidyna
mmmm5. Trimetoprym
mmmm6. Prymidon
mmmm7. Sulfametoksazol
II. Interferujące z syntezą puryn
mmAntagoniści puryn
mm6-markaptopuryna
mmTioguanina
mmAzatiopryna
II. Upośledzające wchłanianie lub/i zużycie kwasu foliowego
mm1. Fenytoina
mm2. Prymidon
mm3. Barbiturany
mm4. Doustne środki antykoncepcyjne
mm5. Cykloseryna
mm6. Metformina
mm7. Etanol
mm8. Aminokwasy: glicyna, metionina
mm9. Nitrofurantoina
m10. Glutetimid
m11. Zydowudyna
IV. Interferujące z syntezą pirymidyn
mm5-fluorouracyl
mm6-azaurydyna
Interferujące z metabolizmem witaminy B12 V. Hamujące reduktazę rybonukleotydową
mmCytarabina
mmHydroksykarbamid
A. Analogi i pochodne witaminy B12VI. Mechanizm nieznany
mmL-asparaginaza
mmSalazosulfapirydyna
mmSulfazalazyna
mmKarbamazepina
mmDifenylhydantoina
B. Upośledzające wchłanianie lub/i zużycie witaminy B12
mm1. Paraaminosalicylowy kwas
mm2. Kolchicyna
mm3. Neomycyna
mm4. Etanol
mm5. Doustne środki antykoncepcyjne
mm6. Metformina
mm7. Podtlenek azotu
 
Mechanizm powstania megaloblastyny polekowej jest złożony. Najczęściej leki hamują metabolizm kwasu foliowego, rzadziej witaminy B12. Leki mogą powodować upośledzenie wchłaniania jelitowego i transportu osoczowego folianów i witaminy B12, kompetycyjnie hamować enzymy redukujące foliany, lub dostarczać produktu końcowego jakiegoś cyklu metabolicznego, który hamuje poprzez sprzężenie zwrotne niektóre reakcje danego cyklu itp. Często mechanizm powstania megaloblastozy polekowej jest niewyjaśniony.
Inne rodzaje niedokrwistości polekowych
Wspomnieć należy jeszcze o trzech rodzajach niedokrwistości polekowych: syderoblastycznych i z niedoboru żelaza oraz wybiórczej aplazji układu czerwonokrwinkowego.
Niedokrwistość syderoblastyczna wystepuje najczęściej w czasie leczenia środkami przeciwgruźliczymi (izoniazyd, cykloseryna, pirazinamid) i chloramfenikolem oraz w fenacetymizmie przewlekłym (tab. 6).
Tabela 6. Leki mogące wywołać niedokrwistość syderoblastyczną.
Cykloseryna
Chloramfenikol
Etanol
Fenacetyna
Izoniazyd
Paracetamol
Penicylamina
Pyrazynamid
Tiamfenikol
Leki te powodują zaburzenie syntezy hemu i akumulację żelaza w mitochondriach erytroblastów na skutek zaburzeń w metabolizmie witaminy B6 lub hamowania aktywności ferochelatazy.
Polekowa niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje dość rzadko. Niedokrwistość pokrwotoczna może pojawić się u chorych przewlekle leczonych kortykosteroidami, salicylanami i podobnie działającymi niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi. Kwas acetylosalicylowy i leki podobnie działające nawet w małych dawkach upośledzają agregację krwinek płytkowych i wydłużają czas krwawienia. Ponadto mogą powodować owrzodzenia śluzówki żołądka. Lączne działanie na krwinki płytkowe i śluzówkę żołądka jest przyczyną dobrze udokumentowanych strat krwi i niedokrwistości z niedoboru żelaza u chorych przewlekle stosujących kwas acetylosalicylowy. U kobiet może ponadto dochodzić do zwiększonych strat w czasie krwawień miesięcznych.
Inną przyczyną syderopenii może być przewlekłe doustne stosowanie tetracyklin. Tworzą one z żelazem ekwimolarne związki kompleksowe o dużej stabilności, które są słabo wchłanialne z przewodu pokarmowego.
Wybiórcza aplazja układu czerwonokrwinkowego (erythroblastopenia) charakteryzuje się niedokrwistością związaną z selektywnym zahamowaniem erytropoezy szpikowej i retykulocytopenią we krwi obwodowej. Wśród wielu przyczyn, które mogą doprowadzić do uszkodzenia erytropoezy szpikowej znajdują się również niektóre leki (tab. 7).
Tabela 7. Leki mogące wywołać wybiórczą aplazję układu czerwonokrwinkowego.
Allopurinol
Alfa-medylodopa
Azatiopryna
Bromsulfaleina
Chloramfenikol
Karbamazepina
Cefalotyna
Chlormadinon
Karbimazol
Kotrimoksazol
Dapson
Difenylohydantoina
Estrogeny
Fenobarbital
Fenbufen
Fenoprofen
Fenylobutazon
Fludarabina
Glutetymid
Kwas aminosalicylowy
Kwas acetylosalicylowy
Butobarbital
Kolchicyna
Heparyna
Aminofenazon
Mepakryna
Halotan
Izoniazyd
Mepakryna
Metazolamid
Penicylina
Penicylamina
Prokainamid
Pirymetamina
Rifampicyna
Sulfasalazyna
Sulfatiazol
Sulindak
Sulfonamidy
Sole złota
Takrolimus
Tiamfenikol
Tolbutamid
Walpromid
Zydowudyna
Nadkrwistość
Leki powodujące niedotlenienie tkanek (kobalt, kwas acetylosalicylowy) oraz niektóre hormony (androgeny, anaboliki, kortykosterydy, tyroksyna) mogą wywołać umiarkowaną nadkrwistość. Znaczna nadkrwistość może być spowodowana podawaniem erytropoetyny.
Methemoglobinemia i sulfhemoglobinemia
Utrzymywanie żelaza hemoglobiny w stanie zredukowanym jest nieodzownym warunkiem odwracalnego przyłączenia przez nią tlenu. Zmiana wartościowości żelaza z dwu-(Fe+2) do trójwartościowego (Fe+3), a więc jego utlenienie wywołuje powstanie methemoglobiny, która nie spełnia czynności oddechowych. W ustroju stale zachodzi autooksydacja hemoglobiny do methemoglobiny.
Zawartość methemoglobiny u zdrowego człowieka wynosi jednak tylko 1,7% całości hemoglobiny dzięki istnieniu układów redukujących, zabezpieczających przed jej akumulacją. W przypadkach wrodzonego niedoboru reduktaz methemoglobiny (zależnej od NADH lub NADPH) lub hemoglobinopatii M – zawartość methemoglobiny w erytrocytach znacznie wzrasta i może stanowić do 40% całości hemoglobiny.
Methemoglobinemia wtórna może wystąpić po podaniu środków utleniających, jeżeli szybkość wytwarzania methemoglobiny przekracza zdolność ustroju do jej redukowania.
Methemoglobinemia polekowa występuje najczęściej po przyjęciu dużych dawek fenacetyny lub acetanilidu (3-6 g). Jeden z metabolitów fenacetyny i acetanilidu w ustroju N-acetylo-p-aminofenol, stosowany w lecznictwie jako środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy (paracetamol) może również wywołać methemoglobinemię. Na działanie tych leków wrażliwe są zwłaszcza noworodki z powodu niedojrzałości układów redukujących methemoglobinę w erytrocytach oraz niezdolność do detoksykacji p-aminofenolu przez wiązanie go z kwasem glukuronowym w wątrobie.
Prilokaina stosowana do znieczulania nadoponowego w czasie porodu może wywołać methemoglobinemię u matki i noworodka. Sinica występuje zwykle po dawkach ponad 700mg. Benzokaina stosowana miejscowo w maściach, pudrach i czopkach może wywołać methemoglobinemię w przypadku rozległych zmian sączących na skórze i rozpadlin odbytu.
Ponad 90% chorych otrzymujących pełną leczniczą dawkę sulfanilamidu wykazuje pewien stopień sinicy. Z innych leków należy wymienić kwas p-aminosalicylowy, fenazopirydynę, azotyny i azotany, menadion, EDTA (tab. 8).
Tabela 8. Leki i środki chemiczne powodujące methemoglobinemię (M) i sulfhemoglobinemię (S).
CzynnikM.S.
Acetanilid, fenacetyna, paracetamol++
Nitraty, nitroprusydek sodu++
Trójnitrotoluen, nitrobenzenen++
Anilina, hydroksylamina++
Kwas p-aminosalicylowy+-
Dapson++
Prymachina, chlorochina+ 
Prylokaina, benzokaina, lidokaina+ 
Menadion, naftochinon+ 
Naftalen+ 
Rezorcinol+ 
Fenylohydrazyna++
Sulfametoksazyd+ 
Cetrymonium+ 
Fenazopirydyna+ 
Sulfhemoglobinemia
Inną pochodną hemoglobiny jest sulfhemoglobina powstająca przez przyłączenie H2S do hemu, lecz w miejscu odległym od żelaza. Sulfhemoglobinemia jest dość rzadkim powikłaniem polekowym. Towarzyszy methemoglobinemii u chorych nadużywających fenacetyny i acetanilidu.
Granulocytopenia

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
Piśmiennictwo u autora
Postępy Nauk Medycznych 4/2000
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych