Bóle kręgosłupa lędźwiowego w grupie zawodowej fizjoterapeutów

Jednym z wielu czynników sprzyjających występowaniu bólu dolnej części kręgosłupa jest charakter pracy zawodowej związany z obciążeniem układu ruchu (1, 2). Szczególnie często ból pojawia się w trakcie podnoszenia ciężarów, częstokroć powtarzanych skłonów i rotacji w obrębie tej części kręgosłupa, a także długotrwałego utrzymywania jednej, wymuszonej pozycji ciała (3, 4). Nawet pobieżna analiza charakteru pracy fizjoterapeutów skłania do przypuszczenia, że w obrębie tej właśnie grupy zawodowej zjawisko bólu kręgosłupa może występować szczególnie często. Fizjoterapeuta pracując w bezpośrednim kontakcie z chorym zmuszony jest zarówno do dźwigania (części ciała lub całego pacjenta), pozostawania przez długie okresy w jednej wymuszonej pozycji ciała (najczęściej w przodopochyleniu) oraz częstego schylania się. Wymienione czynności i pozycje ciała są bowiem nieodłącznym elementem jego pracy i trudno ich uniknąć. W związku z powyższym możliwość wystąpienia urazu lub przeciążenia mięśni przykręgosłupowych, więzadeł przykręgosłupowych czy też w ostateczności krążków międzykręgowych jest szczególnie duża (5, 6).

Obecnie czynnikiem dodatkowo sprzyjającym rozwojowi patologii w obrębie kręgosłupa jest wymuszony sytuacją ekonomiczną, znacznie wydłużony w stosunku do ustawowo przewidzianego, czas pracy tej grupy zawodowej, nierzadko sięgający dziesięciu godzin dziennie. O ewentualnym wystąpieniu bólu kręgosłupa decyduje oczywiście także szereg innych czynników. Do najistotniejszych zaliczyć należy tutaj indywidualne cechy antropometryczne danego człowieka, poziom jego aktywności fizycznej (nie należy utożsamiać pracy o charakterze fizycznym z szeroko pojętą aktywnością fizyczną), uwarunkowania genetyczne oraz przebyte urazy lub choroby mogące mieć wpływ na funkcje kręgosłupa. Prawdopodobieństwo pojawienia się zaburzeń czynności kręgosłupa, manifestujące się jego bólem będzie prawdopodobnie większe przy jednoczesnym oddziaływaniu kilku czynników wymienionych powyżej (7, 8, 9). Stąd też zamierzeniem autorów było przeanalizowanie zjawiska występowania bólu kręgosłupa w grupie zawodowej fizjoterapeutów w odniesieniu do potencjalnych czynników ryzyka związanych z ich pracą zawodową, cechami antropometrycznymi badanych oraz poziomem ich aktywności fizycznej.

Celem prowadzonych badań było:

1. Potwierdzenie lub zaprzeczenie występowania bólu oraz wywołanych nim ograniczeń ruchomości części lędźwiowej kręgosłupa w grupie zawodowej fizjoterapeutów.

2. Określenie istotności omawianego zjawiska w kategoriach ilościowych.

3. Opisanie najczęściej występujących pozycji ciała i czynności związanych z charakterem pracy badanej grupy zawodowej.

4. Prześledzenie ewentualnego związku pomiędzy występowaniem bólu kręgosłupa lędźwiowego, a charakterem pracy badanych.

5. Prześledzenie dynamiki omawianego zespołu bólowego w aspekcie pracy zawodowej.

Badaniu poddano 70 osób pracujących w zawodzie fizjoterapeuty. Grupa ta składała się z osób, które w ramach swojej pracy łączyły obowiązki kinezyterapeuty i fizykoterapeuty. Wiek badanych wahał się w granicach od 21 lat do 53 lat (średnia wieku 37,5 ± 3 lat). Wśród poddanych ocenie, 38 osób to kobiety, a pozostali to mężczyźni.

Badane kobiety miały średnio 165 ± 3 cm wzrostu i ważyły przeciętnie 58 ± 2 kg. Średni wzrost badanych mężczyzn wyniósł 176 ± 3 cm a ważyli średnio 72 ± 4 kg. Przeważająca większość badanych fizjoterapeutów (58 osób) pracowała od 8 do 10 godzin dziennie. Czas pracy pozostałych nie przekraczał 6 godzin efektywnej pracy dziennie.

Realizację celów określonych w założeniach pracy umożliwiło zastosowanie metody badania składającej się z dwóch wzajemnie uzupełniających się części. W pierwszej z nich wykorzystano ankietę, w której respondent określał bądź opisywał charakterystykę swoich dolegliwości bólowych. Pytania koncentrowały się na fakcie występowania bólu kręgosłupa lędźwiowego, lokalizacji oraz czasu jego trwania, ciągłości objawów, a także jego domniemanej przyczyny lub przyczyn. Ponadto ankietowany dzielił się informacjami dotyczącymi charakteru pracy zawodowej w sensie jej wymiaru czasowego, rodzaju czynności dominujących w jej trakcie, ilości godzin pracy oraz liczby przepracowanych efektywnie lat. Wszystkie badane dla potrzeb doniesienia osoby poproszono również o określenie poziomu ich aktywności fizycznej (szeroko pojęta rekreacja). Druga zasadnicza część badania obejmowała niezbędne z punktu widzenia diagnostycznego elementy badania przedmiotowego. Odnotowano wartości ciężaru ciała i wzrostu uczestniczących w badaniu. Na tej podstawie obliczono wskaźnik masy ciała (BMI). Następnie poproszono uczestników badania o określenie natężenia bólu według zmodyfikowanego kwestionariusza Latinnena (kategorie: brak, łagodny, średni, silny).

U wszystkich osób dokonano następnie pomiaru zakresu ruchomości w obrębie części lędźwiowej kręgosłupa. Pomiary te przeprowadzono przy użyciu testu Schobera (płaszczyzna strzałkowa) oraz testu Molla (płaszczyzna czołowa).

Do oceny uzyskanych wyników zastosowano podstawowe pomiary statystyki opisowej. Obliczono średnią arytmetyczną x oraz odchylenie standardowe SD.

Spośród badanych siedemdziesięciu osób aż u 63 (90%) stwierdzono występowanie bólu kręgosłupa lędźwiowego. Pierwszy incydent bólu występował najczęściej pomiędzy dwudziestym a trzydziestym rokiem życia. Fakt ten zgłosiły 43 osoby (68%).

W czwartej dekadzie życia ból kręgosłupa lędźwiowego ujawnił się u 15 badanych fizjoterapeutów (24%). Najmniej przypadków pojawienia się po raz pierwszy bólu kręgosłupa odnotowano w badanej grupie wśród osób, które ukończyły czterdziesty rok życia (8%).

Uczestniczące w badaniu osoby potrafiły dosyć precyzyjnie powiązać wystąpienie bólu z określoną czynnością. Najczęściej pojawienie się omawianej dolegliwości wiązało się z dźwignięciem lub skrętem tułowia. Warto zaznaczyć, że tylko w pięciu przypadkach (8% całości przyczyn) nie można było ustalić jednoznacznej przyczyny wywołującej ból kręgosłupa. W sposób zbiorczy rozkład liczbowy przyczyn występowania bólu kręgosłupa w badanej grupie fizjoterapeutów przedstawia tabela 1.

Analiza częstotliwości występowania epizodów bólowych w badanej grupie terapeutów wydaje się potwierdzać związek pomiędzy wykonywaniem zawodu fizjoterapeuty a nawrotem dolegliwości bólowych. W większości badanych przypadków (36 osób/57%) ból występował kilka razy do roku. U dziesięciu badanych terapeutów (16%) ból miał charakter stały, a u kolejnych 12 (19%) pojawiał się kilka razy w miesiącu. Pozostałych 5 badanych (8%) stwierdziło, że ból kręgosłupa lędźwiowego pojawia się rzadziej niż raz w roku. Lokalizacja bólu w części lędźwiowo-krzyżowej występowała u 40 badanych osób (63%). Tendencję do promieniowania bólu w kierunku jednej lub obu kończyn dolnych zgłosiły pozostałe 23 osoby (37%). Za wykładnik intensywności dolegliwości bólowych uznano natężenie bólu w trakcie ostatniego, opisywanego przez uczestniczących w badaniu, epizodu bólowego. Spośród 63 osób, u których występował ból kręgosłupa lędźwiowego, ponad połowa (44 osoby/70%), określiła swój ból jako łagodny. Kolejnych 17 badanych (28%) opisało swój ból jako silny, a tylko dwie osoby (3%) jako bardzo silny.

Analiza odpowiedzi udzielonych na pytanie o czynność mającą najistotniejszy wpływ na intensywność już istniejącego bólu pokazała, że w największym stopniu na poziom bólu wpływa pozycja stojąca oraz dźwiganie. Uzyskane w tym zakresie wyniki przedstawia tabela 2. Prawie u wszystkich badanych fizjoterapeutów stwierdzono częste współwystępowanie kilku szkodliwych dla prawidłowej funkcji kręgosłupa czynności zawodowych i pozycji ciała (wymienione w tab. 1). Tabela 3 zawiera sumaryczne dane dotyczące analizowanego zagadnienia. W relacji badanych ból kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego ulegał nasileniu podczas wykonywania kilku, a nie tylko jednej określonej czynności. Nie stwierdzono istotnych preferencji odnośnie określonych czynności lub pozycji ciała w tym zakresie. W tabeli 4 przedstawiono relacje ilościowe pomiędzy ilością czynności nasilających ból a liczbą badanych.

W grupie fizjoterapeutów zgłaszających występowanie bólu kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego blisko 60% (38 osób) badanych nie przejawiało żadnej aktywności fizycznej. Prawie 34 osoby (30%) ćwiczyły sporadycznie (1-2 razy na miesiąc). Pozostali czynnie uczestniczyli w różnorodnych formach aktywności sportowej. Wskaźnik masy ciała u ponad połowy badanych (56%) zawierał się w granicach normy. U 15% fizjoterapeutów ocena wskaźnika wykazała niedowagę masy ciała, a u 29% nieznaczną nadwagę. Analiza wyników pomiaru zakresu ruchomości kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego w płaszczyznach strzałkowej i czołowej nie potwierdziła istnienia znaczących ograniczeń ruchu. Jedynie u 12 badanych terapeutów występowało ograniczenie ruchu w płaszczyźnie strzałkowej, jednakże u osób tych właśnie w trakcie badania występował ból kręgosłupa.

Dolegliwości bólowe kręgosłupa są jedną z częściej występujących obecnie dolegliwości ze strony narządu ruchu. Według danych z piśmiennictwa częstotliwość ich występowania szacowana jest w zakresie 60% do 80% w stosunku do całej populacji ludzkiej (4, 5, 10).

W badanej przez autorów grupie fizjoterapeutów ból stwierdzono u 90% badanych, co skłania do zadania pytania o czynniki i okoliczności predysponujące do tak powszechnego jego występowania.

Fakt, że badane osoby reprezentowały homogenię pod względem wykonywanego zawodu grupę pozwala na przypuszczenie, że właśnie charakter pracy zawodowej ma istotny wpływ na masowe występowanie wymienionej powyżej patologii. Potwierdzeniem sformułowanych hipotez może być analiza momentu wystąpienia pierwszego epizodu bólowego.

W piśmiennictwie z zakresu epidemiologii bólów kręgosłupa lędźwiowego przeważa opinia, że najczęściej pierwsze dolegliwości bólowe występują w V dekadzie życia (4, 8, 9).

Uzyskane od większości uczestników badania informacje wskazują jednakże na III dekadę życia jako okres, w którym po raz pierwszy pojawiał się ból kręgosłupa lędźwiowego.

Wydaje się więc, że to właśnie specyfika zawodu wpływa na znacznie wcześniejsze ujawnianie się patologii w stosunku do całości populacji. Według badanych fizjoterapeutów najczęstszą i najbardziej prawdopodobną przyczyną wystąpienia bólu dolnej części kręgosłupa było dźwignięcie ciężaru lub niekontrolowany skręt tułowia (tab. 1). Relacje te znajdują również potwierdzenie w piśmiennictwie (11, 12). Natomiast warto tutaj zwrócić uwagę na fakt, że do powstania bólu mogło przyczynić się, w opinii badanych, kilka czynników związanych z pracą zawodową (tab. 2), których jeden spełnił określoną rolę czynnika „spustowego”. Ten właśnie czynnik został w badanej grupie bardzo dokładnie zdefiniowany. Specjalistyczne wykształcenie badanych osób miało w opinii autorów wpływ na możliwość sporządzenia swoistego rankingu czynników niekorzystnych oddziaływujących łącznie. Jednocześnie świadomość negatywnego oddziaływania poszczególnych czynności czy też pozycji ciała nie zapobiegła wystąpieniu patologii. Do nasilenia dolegliwości bólowych już istniejących najczęściej dochodziło, w opinii badanych, podczas długotrwałego stania lub prób dźwigania ciężaru. Wymienione czynności zarówno z doświadczenia własnego autorów jak również na podstawie danych z piśmiennictwa, rzeczywiście najczęściej powodują nasilenie bólu (13, 14, 15). Natomiast zwraca ponownie uwagę fakt współoddziaływania w sensie negatywnym kilku czynników wymienionych w tabeli 3. Nie budzi to zdziwienia, jeżeli weźmie się pod uwagę charakter czynności zawodowych badanej grupy. W przeważającej większości badanych przypadków ból kręgosłupa nie wykazywał tendencji do promieniowania w kierunku kończyn dolnych, a w kategoriach intensywności określany był jako lekki. Może to świadczyć o niewielkiej randze problemu w kategoriach patoanatomicznych lub o umiejętności zapobiegania rozwojowi choroby poprzez praktyczne zastosowanie posiadanej wiedzy fachowej. Analiza częstotliwości występowania kolejnych epizodów bólowych wykazała, że w większości przypadków jest to zjawisko sporadyczne (kilka razy do roku), tak więc ponownie rodzi się pytanie o rangę problemu. Połączenie łagodnego charakteru bólu ze stosunkowo rzadkim jego występowaniem sugerować by mogło istnienie stosunkowo niewielkiej patologii w badanej grupie. Jednakże bez danych z badania klinicznego oraz wyników badań obrazowych i elektrofizjologicznych stwierdzenie takie jest ryzykowne. Generalnie potwierdzeniem względnie dobrego stanu czynnościowego kręgosłupa i niewielkiego stopnia dysfunkcji mogą być wyniki badania zakresu ruchomości w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej. Tylko u 12 badanych wystąpiły ograniczenia ruchu, jednakże osoby te w trakcie badania podawały aktualne występowanie bólu. U pozostałych uczestników brak deficytu ruchu można uznać za wyraz braku istotnych strukturalnie zmian w kręgosłupie lędźwiowym. Wydaje się, że na wystąpienie bólu nie miały także wpływu indywidualne cechy antropometryczne badanych, wyrażone poprzez wskaźnik masy ciała. W przeważającej większości badane osoby charakteryzowały się prawidłowymi wartościami BMI, a tylko u 29% występowała nadwaga, ale wyraźnie należy to podkreślić w stopniu niewielkim. Niewątpliwie jednakże wystąpienie bólu mogło wiązać się z niskim poziomem aktywności fizycznej w badanej grupie. Ponad połowa respondentów badania określiła się jako nieaktywni fizycznie. W świetle danych z piśmiennictwa (16, 17, 18) może to być dodatkowym czynnikiem sprzyjającym nawrotom epizodów bólowych. Reasumując należy podkreślić, że wyniki tej stosunkowo krótkiej próby pilotażowej skłaniają do bardzo wnikliwego przeanalizowania wszelkich okoliczności związanych z wykonywaniem zawodu fizjoterapeuty. Zaprezentowane wyniki mogą stanowić wstęp do dalszych badań i w konsekwencji do zmian organizacji pracy zaprezentowanej grupy zawodowej.

1. Ból kręgosłupa w części lędźwiowej jest zjawiskiem powszechnym wśród fizjoterapeutów.

2. O czasie jego wystąpienia i długotrwałości decyduje specyfika pracy tej grupy zawodowej.

3. Wskazane wydaje się stałe monitorowanie problemu.

4. Ewentualne potwierdzenie zjawisk zasugerowanych w niniejszym doniesieniu powinno skłonić do zasadniczych zmian organizacyjnych w sferze zawodowej fizjoterapeutów.