Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Balneologia Polska 4/2006, s. 202-206
*Marek Kawecki1,3, Grzegorz Knefel1, Bożena Szymańska1, Mariusz Nowak1, Aleksander Sieroń2
Aktualne wskazania i możliwości zastosowania hiperbarycznej terapii tlenowej
Present Indications And Capabilities of HBO Applying
1 Centrum Leczenia Oparzeń, Siemianowice Śląskie Dyrektor: lek. med. Mariusz Nowak 2 Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Angiologii i Medycyny Fizykalnej, Bytom
Kierownik: prof. dr hab. n. med. dr h. c. Aleksander Sieroń 3 Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyń i Transplantacyjnej Śląskiej Akademii Medycznej, Katowice
Kierownik: prof. dr hab. n. med. Lech Cierpka
Streszczenie
Wstęp: Hiperbaryczna terapia tlenowa będąca metodą inhalacji chorego czystym tlenem pod ciśnieniem umożliwia znaczne zwiększenie prężności tlenu we krwi na zasadzie fizycznego rozpuszczania się w osoczu. Wskazana jest dla pacjentów z niedokrwionymi i niedotlenionymi tkankami i/lub ranami, w celu wspomagania ich gojenia się równolegle ze stosowanymi w tym samym czasie standardowymi procedurami terapeutycznymi. Terapię HBO podejmuje się na podstawie wskazań Europejskiego Komitetu Medycyny Hiperbarycznej oraz listy procedur zatwierdzonych przez NFZ.
Cel pracy: Przedstawienie aktualnej wiedzy na temat wskazań formalnych oraz przeciwwskazań do zastosowania HBO oraz zasad kontraktowania tych procedur w NFZ.
Wskazania do podjęcia terapii HBO zostały ustalone na konferencji Europejskiego Komitetu Medycyny Hiperbarycznej (ECHM) oraz (w USA) na konferencjach Stowarzyszenia Medycyny Podwodnej i Hiperbarycznej (UHMS). Obejmują one wiele jednostek chorobowych zarówno o przebiegu ostrym jak i schorzenia przewlekłe takie jak: zatrucie CO, zator gazowy, choroba dekompresyjna czy trudno gojące się rany (np. owrzodzenia troficzne podudzi) lub uszkodzenia tkanek po radioterapii i zapalenia kości i szpiku. HBO wykorzystuje się też w leczeniu schorzeń nie znajdujących się w oficjalnych listach wskazań (udary mózgu, choroby skóry, urazy w sporcie, choroba Leśniowskiego-Crohna, stwardnienie rozsiane) aczkolwiek w większości tego typu przypadków prowadzi się nadal badania mające na celu potwierdzenie skuteczności HBO. W Polsce wskazania do stosowania tlenu hiperbarycznego zostały ustalone przez NFZ na podstawie wskazań ECHM.
Wniosek: W miarę nabywania doświadczenia przez poszczególne ośrodki hiperbaryczne, wzrasta liczba wskazań do zastosowania HBO i coraz częściej staje się ona metodą leczenia z wyboru.
Wstęp
Hiperbaryczną terapią tlenową (HBO) nazywamy inhalację pacjenta czystym tlenem z użyciem ciśnienia 2 do 3 atmosfer absolutnych (ATA), które zapewniają odpowiednio skonstruowane komory ciśnieniowe, jedno- i wieloosobowe (1-4).
Hiperbaryczna terapia tlenowa jest wskazana dla pacjentów z niedokrwionymi i niedotlenionymi tkankami i/lub ranami, w celu wspomagania ich gojenia się równolegle ze stosowanymi w tym samym czasie standardowymi procedurami terapeutycznymi. Połączenie chirurgicznego oczyszczania rany, antybiotykoterapii i hiperbarycznej terapii tlenowej stanowi zespół czynności usprawniających gojenie. Tlen dostarczany jest pacjentowi zarówno poprzez umieszczenie go w atmosferze czystego tlenu w komorach jednomiejscowych jak i poprzez zastosowanie masek i kapturów tlenowych w komorach wielomiejscowych, gdzie pacjenci przebywają w atmosferze powietrznej. Obydwa te sposoby powodują wzrost ciśnienia parcjalnego tlenu w płucach, znaczny wzrost jego stężenia w osoczu na zasadzie fizycznego rozpuszczania się w ilościach do 20 razy większych niż w warunkach normobarycznych. Przyczynia się to do znacznego zwiększenia promienia dyfuzji tlenu z naczyń włosowatych do otaczających je niedotlenionych tkanek. Przy ciśnieniu 3 ATA i oddychaniu 100% tlenem jego prężność w osoczu może wynieść nawet 2000 mm Hg, co zwiększa dyfuzję tlenu do tkanek czterokrotnie po stronie tętniczej, a dwukrotnie po stronie żylnej krążenia włośniczkowego. Zastosowanie tlenu hiperbarycznego powoduje wzrost aktywności p-bakteryjnej leukocytów, obniżenia zdolności neutrofili do adhezji na ścianach naczyń, a tym samym do ograniczenia uszkodzeń śródbłonka, wazokonstrykcję naczyń w obszarach o prawidłowym stężeniu tlenu bez zmian w krążeniu w obszarach o upośledzonym przepływie, przywrócenie wzrostu fibroblastów i produkcji kolagenu, stymulacja produkcji dysmutazy nadtlenkowej, magazynowanie ATP w błonach komórkowych – wpływ na redukcję obrzęków w tkankach, ograniczenie niektórych postaci odpowiedzi immunologicznej, pobudzenie aktywności osteoklastów, proliferacja włośniczek, obniżenie elastyczności soczewek w oku, zahamowanie produkcji surfaktantu w płucach, zablokowanie peroksydacji lipidów przy zatruciu CO i jego przyspieszone usuwanie z Hb (5-7). Wpływ tlenu hiperbarycznego na narządy i tkanki jest różnoraki. W warunkach wysokiego ciśnienia i wysokich stężeń parcjalnych tlen staje się lekiem wywierając wiele istotnych zjawisk w organizmie chorego, z czego najistotniejszym jest wpływ na jego metabolizm.
Cel pracy
Przedstawienie aktualnej wiedzy na temat wskazań formalnych oraz przeciwwskazań do zastosowania HBO oraz zasad kontraktowania tych procedur w NFZ.
Wskazania do leczenia tlenem hiperbarycznym:
Wskazania do zastosowania HBO w Europie ustalono na konferencji uzgodnieniowej ECHM (European Commitee of Hyperbaric Medicine) w Lille w 2004 roku (ECHM Consensus Conference) uwzględniając różne stopnie rekomendacji do podjęcia leczenia tlenem hiperbarycznym (8).
1. Rekomendacja typu I: stan chorego wymaga natychmiastowego przekazania do ośrodka hiperbarycznego, gdyż tylko to gwarantuje pozytywny efekt leczenia.
2. Rekomendacja typu II: podjęcie terapii tlenem hiperbarycznym skutkuje pozytywnym efektem terapeutycznym.
3. Rekomendacja typu III: leczenie tlenem hiperbarycznym może być
4. opcjonalne.
Wskazania do prowadzenia terapii HBO podzielono też na kilka stopni istotności w zależności od zaawansowania badań klinicznych nad zastosowaniem tlenu hiperbarycznego w poszczególnych jednostkach chorobowych.
Poziomy istotności:
A, B i C (powszechnie akceptowane),
oraz D, E i F (nie polecane/nie akceptowane) przy czym:
1. grupa A – to przynajmniej 2 zgodne, obszerne, podwójnie ślepe, kontrolowane, randomizowane badania bez lub z niewielkim wpływem czynników metodologicznych zmieniających losowość próbki,
2. grupa B – podwójnie ślepa kontrolowana, randomizowana próba z metodologicznym odchyleniem, badania na niewielkich grupach lub tylko na grupie pojedynczej,
3. grupa C – zgodne opinie ekspertów,
4. grupa D – badania nie kontrolowane statystycznie, bez opinii ekspertów,
5. grupa E – brak obecności korzystnych efektów lub metodologiczne i interpretacyjne odchylenia uniemożliwiają porozumienie,
6. grupa F – procedura nie wskazana według obecnego stanu wiedzy.
Wskazania akceptowane:
Typ I:
– zatrucie CO – B
– zespół zmiażdżenia – B
– profilaktyka osteoradionekrozy po ekstrakcji zęba – B
– osteoradionekroza (żuchwa) – B
– radionekroza tkanek miękkich (cystitis) – B
– DCI – C
– zator gazowy – C
– infekcje beztlenowcami lub mieszane z udziałem beztlenowców – C
Typ II:
– zespół stopy cukrzycowej – B,
– przeszczepy skóry i płaty skórne zagrożone martwicą – C,
– osteoradionekroza – C,
– popromienne zapalenie jelit/odbytnicy – C,
– popromienne uszkodzenia tkanek miękkich – C,
– postępowanie chirurgiczne i implanty w napromieniowanych tkankach – C,
– nagła głuchota – C,
– owrzodzenia wynikające z niedokrwienia – C,
– przewlekłe zapalenie kości – C,
– neuroblastoma typ IV – C
Typ III:
– encefalopatia po niedotlenieniu – C,
– poradiacyjne uszkodzenie krtani – C,
– poradiacyjne uszkodzenia OUN – C,
– zespół reperfuzyjny po zabiegach naczyniowych – C,
– doszczepienie kończyn – C,
– oparzenia> 20% TBSA II0 – C,
– ostre zaburzenia niedokrwienne oczu – C,
– trudno gojące się rany wtórne do procesu zapalnego – C,
– pneumatosis cystoides intestinalis – C
Inne ewentualne wskazania:
– zapalenie śródpiersia po sternotomii – D,
– udar mózgu – D,
– anemia sierpowatokrwinkowa – D,
– złośliwe zapalenie ucha środkowego – D,
– zawał serca – D,
– martwica główki kości udowej – D,
– retinitis pigmentosa – E,
– szum w uszach – E,
– porażenie nerwu twarzowego – E,
– mózgowe porażenie dziecięce – F,
– stwardnienie rozsiane – F,
– niewydolność łożyska – F
Ostatecznie wyłoniono grupę schorzeń najczęściej poddawanych terapii HBO.
Standardowe (rekomendowane) wskazania do użycia tlenu hiperbarycznego to:
– choroba dekompresyjna,
– zatory gazowe,
– zatrucie tlenkiem węgla,
– martwicze infekcje tkanek miękkich,
– ropnie wewnątrzczaszkowe,
– zespół zmiażdżenia i inne ostre niedokrwienia pourazowe,
– przeszczepy i płaty skórne zagrożone martwicą,
– trudno gojące się rany,
– uszkodzenia poradiacyjne tkanek,
– przewlekłe zapalenie kości i szpiku,
– nagłą głuchota,
– neuroblastoma.
Wskazania opcjonalne:
– oparzenia,
– encefalopatia anoksyczna,
– infekcja beztlenowcowa płuc i opłucnej,
– zespoły reperfuzyjne po zabiegach naczyniowych i replantacji kończyn,
– ostre stany niedokrwienne oczu,
– pneumatosis cystoides intestinalis.
Kontrowersje co do wskazań lub niewskazane:
– martwica główki kości udowej,
– udary mózgu,
– zapalenie śródpiersia po sternotomii,
– anemia sierpowatokrwinkowa,
– urazy mózgu i rdzenia kręgowego,
– zawał serca,
– zapalenie ucha środkowego,
W Polsce wskazania do zastosowania HBO ustalone są wg listy NFZ bazującej na wskazaniach ECHM (9). Do wskazań tych zalicza się:
Lp.Wskazania ostreKod ICD-10Maksymalna ilość ekspozycji

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

choroba dekompresyjna (DCI)
zatory gazowe (AGE, VGE)
zatrucie CO, methemoglobinemia
zgorzel gazowa (klostridialna i nieklostridialna) zespół Fourniera
martwicza infekcja tkanek miękkich (beztlenowa i mieszana)
ostre niedokrwienie tkanek miękkich, uraz mięśniowo-szkieletowy, uraz wielonarzadowy - zespoły kompartmentalne i następstwa urazów zmiażdżeniowych
oparzenie termiczne (II° > 10% u dzieci i III° > 20% u dorosłych
nagła głuchota, głuchota po urazie akustycznym
T 70.3
T 79.0, T 80.0, O 88.0
T 58, D 74
A 48.0, A 48.8
T 79.3, L 88, M 72.5, T 87.5 L 08.8, T 87.4, T 79.3
T 79.6, T 04, T92.6, T 93.6
T 29.3, T 31
H 91.2, H 83.3
wg tabeli + 10
wg tabeli + 10
5
30
30
15
30
15
Lp.Wskazania przewlekłeKod ICD-10Maksymalna ilość ekspozycji

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

popromienne uszkodzenie tkanek i narządów
trudno gojące się rany:
- zespół stopy cukrzycowej
- zakażenie, martwica kikuta po amputacji
- zapalenie skóry i tkanki podskórnej
- rozlane, złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego
- owrzodzenia odleżynowe
- owrzodzenie troficzne kk. dolnych w przebiegu niewydolności żylnej
zapalenie, martwica kości
przeszczepy skóry zagrożone martwicą
rekonstrukcja tkanek zagrożona martwicą
zakażenie rany pourazowej
pooperacyjne zapalenie mostka, śródpiersia, niestabilność mostka
ropnie wewnątrzczaszkowe
ropniak opłucnej
ropień płuca
ropień wątroby
promienica
L 58, L 59, N 30.4, K 62.7
E 11.5, E 10.5, E 11.6, E 10.6
T 87.4, T 87.5
L 08.0, L 08.8
H 60.1, H 60.2
L 89
I 83.2
M 86, M 87, M 91, M 92
Z 94.5
T 87
T 79.3
M.86, M 96.8, J 85.3
G 06
J 86
J 85
K 75.0
A 42
60
30
30
30
30
30
30
60
20
20
30
20
20
20
W Stanach Zjednoczonych AP wskazania do zastosowania terapii tlenem hiperbarycznym zostały ustalone przez UHMS (Underwater and Hyperbaric Medicine Society) (9). Są one w pewnym stopniu zbliżone do zaleceń ECHM i obejmują:
– zatory gazowe,
– zatrucie CO i cyjankami,
– zgorzel gazową,
– zespoły zmiażdżenia, zespoły przedziałowe i inne ostre zespoły niedokrwienne,
– chorobę dekompresyjną,
– leczenie trudno gojących się ran,
– ostrą anemię w wyniku krwotoku,
– martwicze infekcje tkanek miękkich,
– zapalenia kości i szpiku,
– ropnie śródczaszkowe,
– uszkodzenia tkanek po radioterapii,
– przeszczepy i płaty skórne zagrożone martwicą,
– oparzenia
Ponadto HBO stosuje się również jako terapię wspomagającą w przypadkach (10):
– trądu i opornych grzybic,
– uszkodzeń przeciążeniowych tkanek miękkich aparatu ruchu (sport), przeszczepów kostnych, złamań,
– choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego i świeżego zawału serca,
– zatruć siarkowodorem, tetrą,
– udarze mózgu, stwardnieniu rozsianym, obrzęku mózgu, urazach i schorzeniach naczyniowych rdzenia kręgowego,
– przełomie sierpowato-krwinkowym,
– zatorze tętnicy lub żyły siatkówki, retinopatii cukrzycowej, neuropatii nerwu wzrokowego,
– martwiczego zapalenia jelit, niedrożności porażennej jelit, colitis ulcerosa, choroby Leśniowskiego-Crohna,
– zapalenia błędnika, migreny, choroby Meniere´a, szumu w uszach,
– chorób skóry.
Przeciwwskazania do HBO (8, 10, 11):
bezwzględne:
– nieleczona odma opłucnowa!
względne:
– infekcje górnych dróg oddechowych,
– rozedma z retencją CO2,
– zabiegi na klatce piesiowej lub aparacie słuchowym w wywiadzie,
– wysoka ciepłota ciała,
– ciąża,
– klaustrofobia,
– niski próg drgawkowy
– terapia Bleomycyną
Wniosek
W miarę nabywania doświadczenia przez poszczególne ośrodki hiperbaryczne, zwiększa się liczba wskazań do zastosowania HBO i coraz częściej staje się ona metodą leczenia z wyboru.
Piśmiennictwo
1. Hart G (2002) The Monoplace Chamber. W: Kindwall EP, Whelan HT Hyperbaric Medicine Practice, Best Publishing Company, Flagstaff, AZ: pp 99-126.
2. Kindwall EP (2002) The Multiplace Chamber. W: Kindwall EP, Whelan HT Hyperbaric Medicine Practice, Best Publishing Company, Flagstaff, AZ: pp 127-142.
3. Strzelec P, Majewski K (2006) Sprzęt stosowany w terapii hiperbarycznej. W: Sieroń A, Cieślar G, Kawecki M Zarys medycyny hiperbarycznej. α–medica press, Bielsko-Biała: pp140-149.
4. Shimada H, Morita T, Kunimoto F et al (1996) Immediate application of hyperbaric oxygen therapy using a newly devised transportable chamber. Am J Emerg Med 14: pp 412-415.
5. Zamboni WA, Browder LK, Martinez J (2003) Hyperbaric oxygen and wound healing. Clin Plast Surg 30: pp 67-75.
6. Matos LA, Nunez AA (2002): Enhancement of Healing In Selected problem Wounds. W: Kindwall EP, Whelan HT Hyperbaric Medicine Practice, Best Publishing Company, Flagstaff, AZ: pp 813-850.
7. Jain KK (2004) Physical, Physiological and Biochemical Aspects of hyperbaric oxygenation. W: Textbook of Hyperbaric Medicine. 4th revised and expanded edition. Hogrefe and Huber Publishers, Gottingen, Lower Saxony, Germany: pp 9-19.
8. Mathieu D, Schmutz J, Cronje F (2006): Indications for HBO. W: Mathieu D (Ed.), Handbook On Hyperbaric Medicine, Springer: pp 163-170.
9. Załącznik nr 4 do materiałów informacyjnych – SOK. W: Załączniku do zarządzenia Nr 84/2005 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Szczegółowe materiały informacyjne o przedmiocie postępowania w sprawie zawarcia umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej.
10. Jain KK (2004): Indications, Contraindications and Complications of HBO Therapy. W: Textbook of Hyperbaric Medicine. 4th revised and expanded edition. Hogrefe and Huber Publishers, Gottingen, Lower Saxony, Germany: pp 73-78.
11. Nowak M, Majewski K, Strzelec P, Sieroń A (2006) Wskazania i przeciwskazania do stosowania hiperbarycznej terapii tlenowej. W: Sieroń A, Cieślar G, Kawecki M Zarys medycyny hiperbarycznej. α–medica press, Bielsko-Biała: pp 235-248.
otrzymano: 2006-08-28
zaakceptowano do druku: 2006-12-12

Adres do korespondencji:
*Marek Kawecki Centrum Leczenia Oparzeń ul. Jana Pawła II 2, 41-100 Siemianowice Śląskie tel. (0-32) 735-44-44

Balneologia Polska 4/2006