Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Balneologia Polska 1-2/2005, s. 56-59
Lucyna Rajchel1, Włodzisław Kuliński3, Jacek Rajchel2
Polskie Towarzystwo Balneologiczne – rys historyczny
Polish Balneological Society – a short history
1z Zakładu Stratygrafii i Geologii Regionalnej,
2z Zakładu Geologii Ogólnej i Matematycznej; Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej im. S. Staszica w Krakowie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. inż. Stanisław Majewski
3z Kliniki Rehabilitacji z Zakładem Medycyny Fizykalnej WIM w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. Włodzisław Kuliński
Streszczenie
Początki Polskiego Towarzystwa Balneologicznego sięgają roku 1858 gdy utworzono Komisję Balneologiczną w ramach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Współzałożycielami byli prof. prof.: Józef Dietl, Józef Majer, Fryderyk Skobel. Polskie Towarzystwo Balneologii powstało 15.01.1905 r. w Krakowie i kontynuuje działalność naukową i organizacyjną w zakresie lecznictwa uzdrowiskowego do chwili obecnej.
WSTĘP
Wody mineralne do celów leczniczych wykorzystywane były już w starożytności, szczególnie w państwie rzymskim. W średniowieczu tradycje te zanikły, w okresie Odrodzenia doceniono wartość leczniczą wód i rozbudowano zakłady kąpielowe. W XVII i XVIII wieku działanie lecznicze wód tłumaczono istnieniem tajemniczego ducha źródeł, gdyż przy ówczesnym poziomie wiedzy nie można było określić dokładnego chemizmu wód oraz leczniczego mechanizmu ich działania.
Rozwój nauk ścisłych umożliwił rozwój naukowej ery balneologii, chemicy zaczęli wykonywać analizy chemiczne wód, a lekarze rozpoczęli badania nad ich leczniczym działaniem. Stworzone zostały naukowe podstawy balneologii będące działem wiedzy medycznej zajmującej się właściwościami fizycznymi i chemicznymi wód mineralnych oraz analizą ich oddziaływania na organizm człowieka. Balneologia zaczęła budzić coraz większe zaufanie wśród lekarzy, uczonych różnych specjalności, a szczególnie wśród chorych. Wyjazdy do wód w celach leczniczych przybierały masowy charakter i były nakazem mody. Zdrojowiska stały się przemysłem przynoszącym dochody. Kuracjusze polscy do wód wyjeżdżali głównie za granicę, gdyż rodzime zdrojowiska były zaniedbane i prymitywne, trudno było do nich nawet dojechać. Walory lecznicze polskich wód nie ustępowały absolutnie zagranicznym. Należało przekonać społeczeństwo o walorach rodzimych zdrojowisk, oraz starać się o ich rozbudowę i unowocześnienie. Zadania tego podjęła się grupa ludzi (Korczyński 1928), głównie z pobudek patriotycznych i troski o polską balneologię, która miała już swoje tradycje sięgające XII wieku u źródeł w Inowłodzi nad Pilicą (Poradzisz 1984).
Pierwsze publikacje zostały opracowane przez polskich jatrochemików, zwolenników twórcy jatrochemii Paracelsa. Za ojca balneologii polskiej uważa się nadwornego lekarza i przyrodnika króla Stefana Batorego – Wojciecha Oczkę. Na polecenie króla opracował dzieło „Cieplice seu Thermarum descriptio” (cieplice – thermae określano wszystkie wody mineralne), która została wydana w 1578 roku. Opisuje w nim wody siarczkowe w Szkle pod Lwowem. Jan Soschinius w 1597 ogłosił rozprawę o wodach Iwonicza „Oratio de natura etvirtutibus aquarum acidarum”. Badania naukowe w polskim lecznictwie zapoczątkowały również prace Erazma Sixtusa „O cieplicach we Szkle”, „Ksiąg troje” (1617) i Jana Innocentego Petrycego „O wodach w Drużbaku i Łąckowej” (1635) (Szmytówna 1970).
W roku 2004 minęła dwusetna rocznica urodzin prof. Józefa Dietla, nazwanego ojcem balneologii współczesnej, a w roku 2005 mija 130 rocznica reaktywowania Komisji Balneologicznej w Akademii Umiejętności oraz 100. rocznica powstania Polskiego Towarzystwa Balneologicznego.
POWSTANIE KOMISJI BALNEOLOGICZNEJ
Komisja Balneologiczna została utworzona w 1858 roku w ramach Oddziału Nauk Przyrodniczych i Ścisłych Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (Dybiec 1993). Współzałożycielami byli prof. Józef Dietl, prof. Józef Majer i prof. Fryderyk Skobel. Osiągnięcia Komisji były efektem zaangażowania jej członków, a zadania były bardzo trudne z powodu zaniedbania polskich zdrojowisk, oraz braku pomocy i zainteresowania ze strony zaborców. Chronicznie niedoinwestowane, prymitywnie urządzone uzdrowiska polskie pozostawały w tyle za szybko rozwijającymi się renomowanymi uzdrowiskami zagranicznymi.
Komisja Balneologiczna utworzona przez polskich lekarzy i uczonych różnych dziedzin, głównie przez patriotów, pragnęła powstrzymać dalszą degradację polskich uzdrowisk. Członkowie Komisji zajmowali się nie tylko badaniem polskich zdrojowisk, ale chcieli uświadomić społeczeństwo o wartościach leczniczych rodzimych wód mineralnych. Komisja Balneologiczna swoje powstanie zawdzięcza wybitnemu lekarzowi XIX wieku prof. Józefowi Dietlowi, który odegrał decydującą rolę w jej założeniu i działalności. Zwracał się on do Polaków ...Ale i wy zacni, lecz częstokroć wybredni współobywatele, poznajcie niepoślednią cenę naszych wód. Żywcie w piersiach Waszych zamiłowanie do naszych wybornych źródeł, do naszych wspaniałych, wiecznie zielonych lasów, do naszych uroczych dolin, do naszych rozkosznych łąk. Powściągajcie wadę narodową, tj. żądzę wałęsania się po świecie i gonienia za wiatrem. Wyrzeknijcie się długiego, kosztownego, a najczęściej wcale niepotrzebnego pobytu za granica, owej zgubnej skłonności, która nie tylko Was samych wyzuwa z majątku, ale nadto tak bardzo się przyczynia do ubożenia Waszego kraju...” (Dietl 1858).
Dietl zwiedził większe zdrojowiska europejskie i poznał dokładnie ich problematykę balneologiczną, co dokładnie opisał. W sezonie letnim 1856 roku zwiedził polskie zdrojowiska a efektem podróży były „Uwagi nad zdrojowiskami krajowemi” (Dietl 1858), pisał w nich ...Wy, którzy z łaski najwyższego posiadacie lub zawiadujecie naszemi zdrojowiskami, rozważcie, iż z prawem własności spadła na Was odpowiedzialność za mądre używanie tego drogocennego daru Niebios. Wprawdzie woda do Was należy, ale przymiot uzdrawiania, który w nią tchnęła Miłość przedwieczna, nie może być wyłączną własnością jednego człowieka. Tysięczne głosy wołają do Was: Pozwólcie nam pić z waszego odżywiającego zdroju, abyśmy się wydobyli z naszej niedoli... Bądźcie uprzejmi dla każdego, nawet dla najmniejszego z pośród waszych gości, którzy przybyli do Waszego uzdrawiającego źrzódła, aby u niego znaleźć pomoc i pociechę...” Dokładnie opisał właściwości, ogromne walory lecznicze, oraz potrzeby i niedostatki uzdrowisk. Porównanie stanu polskich i europejskich uzdrowisk było niewątpliwie bodźcem do złożenia na ręce prof. Majera, przewodniczącego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, wniosku w sprawie założenia Komisji Balneologicznej. Wniosek został przyjęty i na posiedzeniu Oddziału Nauk Przyrodniczych i Ścisłych TNK w dniu 10. XII. 1857 roku przyjęto statut stowarzyszenia, a 8. II. 1858 zatwierdzono jego założenia i ogłoszono w „Roczniku Towarzystwa” jako Instrukcja dla Komisji Balneologicznej. Stanowiła ona podstawę działalności Komisji, której celem miało być popieranie i rozwój balneologii krajowej. W jej skład wchodzili lekarze, chemicy, fizycy, botanicy, geolodzy, budowniczowie i mecenasi nauki (Poradzisz 1984).
Pierwsze zebranie Komisji Balneologicznej odbyło się 8. III. 1858 roku, jej pierwszym przewodniczącym został prof. Skobel, a po dwu latach został wybrany prof. Dietl, a sekretarzem został lekarz M. Zieleniewski.
Na drugim posiedzeniu 15. III. 1858 zawarto apel o rozbudowę zdrojowisk, a na trzecim – Komisja przystąpiła do określenia zadań. Zwrócono się do władz i społeczeństwa o dostarczanie informacji o źródłach mineralnych. Efektem była Mapa Zdrojowisk lekarskich w Galicyi i Bukowinie opracowana przez T. Żebrawskiego (1862). Dietl wystąpił z wnioskiem o zwołanie Walnego Zgromadzenia Komisji z udziałem właścicieli zdrojowisk i lekarzy. W „Czasie” ukazywały się artykuły o pracach i działalności Komisji, co stanowi dodatkowe źródło informacji.
Komisja prowadziła systematyczne badania właściwości chemicznych, fizycznych i leczniczych wód mineralnych. Analizy wykonywali A. Aleksandrowicz, E. Czarniański, A. Stopczański, T. Torosiewicz, aby były one najdokładniejsze sami pobierali próby. Wyniki były dyskutowane na posiedzeniach Komisji.
Komisja starała się również opracować monografie poszczególnych zdrojowisk, a wzorem do opracowań była monografia o Krynicy (Dietl 1857). Prace analityczne i monograficzne były publikowane w Roczniku Towarzystwa, Przeglądzie Lekarskim i Gazecie Lekarskiej, gdyż Komisja Balneologiczna nie miała własnego organu wydawniczego. Polską balneologię propagował w tym czasie najaktywniej M. Zieleniewski, który jest autorem 168 prac i artykułów. Umieszczał on również artykuły o polskich zdrojowiskach w czasopismach zagranicznych, czego efektem było zamieszczenie tych informacji w pracach wybitnych balneologów zagranicznych, np. B. Lersch, J. Seegen, A. Vetter (Poradzisz 1984).
Komisja zajmowała się rozbudową zdrojowisk, ocenianiem właściwości leczniczych wód mineralnych, prawidłową eksploatacją źródeł, prawidłowymi metodami napełniania butelek wodą. Komisja zwracała również uwagę na znaczenie obserwacji meteorologicznych w zdrojowiskach, dostrzegając wpływ czynników klimatycznych na leczenie, na co zwracał uwagę Dietl (Korczyński 1928).
Prócz działalności naukowej Komisja Balneologiczna była czynnikiem doradczym wszystkich zdrojowisk.
W roku 1859 z inicjatywy J. Dietla (nazwanego ojcem nowoczesnej balneologii) powstała Spółka Zdrojowisk Krajowych, jej celem miała być rozbudowa i unowocześnienie zdrojowisk. Po kilku latach działalności Spółka uległa rozwiązaniu z powodu bankructwa. Głównym celem Komisji było jednak zainteresowanie społeczeństwa walorami leczniczymi zdrojowisk ojczystych, w celu ograniczenia liczby wyjazdów do kurortów zagranicznych (Zieleniewski 1869, Rocznik... 1860).
W trakcie reorganizacji Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i starań o utworzenie Akademii Umiejętności zawieszono działalność Komisji Balneologicznej. Był to bardzo negatywny okres dla Komisji, przerwano sporządzanie corocznych sprawozdań ze zdrojowisk, jak również przerwano prace nad statutem i ustawą zdrojową.
Na posiedzeniu Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności 20. I. 1874 roku prof. J. Dietl postawił wniosek o powołanie Komitetu, a następnie na posiedzeniu Wydziału III w dniu 21. XII. 1874 o reaktywowanie Komisji Balneologicznej w ramach Akademii. Wydział III wyraził zgodę i 27. I. 1875 roku odbyło się pierwsze posiedzenie nowo powstałej Komisji Balneologicznej Akademii Umiejętności. Przewodniczącym został prof. J. Dietl, który omówił główne kierunki działania Komisji. Niestety, na skutek choroby, 20. XII. 1876 Dietl zrzekł się funkcji dyrektora Wydziału III i funkcji przewodniczącego Komisji Balneologicznej. Przyczyniło się to do rozwiązania Komisji 20.I.1877 roku, gdyż Wydział III AU uznał, iż działalność Komisji jest bliższa pracom Towarzystwa Lekarskiego (Poradzisz 1984).
Prof. Edward Korczyński przejął spuściznę dietlowską w Szkole Klinicznej oraz tradycje twórczej pracy na polu balneologii. Z jego inicjatywy powstała Komisja Balneo-logiczna i Komisja Przemysłowo-Lekarska w ramach Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego w roku 1877. W roku 1890 powstała pierwsza ustawa zdrojowa uchwalona przez Sejm Galicji (Korczyński 1934). Prof. E. Korczyński w Klinice Medycznej UJ wprowadził wykłady dla studentów medycyny z klimatologii i balneologii, wykładał sam oraz doc. Smoleński i doc. Ludomił Korczyński.
POLSKIE TOWARZYSTWO BALNEOLOGICZNE
Polskie Towarzystwo Balneologiczne powstało 15. I. 1905 roku. Założycielami byli prof. L. Korczyński, dr Z. Wąsowicz, dr S. Kwiatkowski, dr M. Cercha i dr J. Regiec. Siedzibą Towarzystwa wybrano Kraków, gdyż były w nim wciąż żywe tradycje Dietla i jego ucznia, rektora UJ, prof. Edwarda Korczyńskiego. Pierwszym prezesem został prof. Ludomił Korczyński (1905 -1906), a następnym hr. Jan Potocki (1907-1909). W nazwie towarzystwa pojawiło się słowo „polskie”, aby podkreślić, iż obejmuje wszystkie ziemie polskie pod zaborami. Towarzystwo współpracowało z Wydziałem Zdrojowisk Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, na czele którego stali zasłużeni dla zdrojownictwa polskiego dr H. Dobrzycki i dr J. Jaworski. Młode Towarzystwo reprezentowane było przez dwudziestu kilku członków i przystąpiło z ogromnym zapałem do pracy pomne słów „... Mnóż Ty się jeden przez czyny żyjące, A będą z Ciebie jednego – tysiące !...” (Wąsowicz, 1930). Polskie Towarzystwo Balneologiczne zwołało w Krakowie pierwszy w dziejach polskiego lecznictwa uzdrowiskowego Zjazd Balneologiczny. I Zjazd Wszechpolski (bez względu na słupy graniczne) objął całą duchowo, zawsze niepodzielną historyczną Polskę (Gantkowski 1930). Odbył się 6 i 7 maja 1905 roku, wzięło w nim udział 200 lekarzy oraz właściciele i dyrektorzy zakładów zdrojowych. Przedmiotem obrad była balneologia umiejętna, organizacja i przemysł zdrojowy. Postanowiono stworzyć organizację zmierzającą do rozwoju zdrojowisk pod względem handlowo-przemysłowym. Efektem było powstanie Związku Zdrojowisk i Uzdrowisk Polskich, organizacja ta oddała zdrojownictwu wielkie zasługi. W pierwszym roku działalności PTB przystąpiło do wydawania „Przewodnika Kąpielowego” a od roku 1906 zaczęto wydawać „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”. Towarzystwo przejęło również na własność „Przegląd Zdrojowy” i „Przewodnik po Galicji” (Zanietowski 1909, Wąsowicz 1930). Prof. L. Korczyński wykładał medycynę wewnętrzną i balneoterapię od roku 1894 aż do śmierci w 1936 roku.
Następne Zjazdy odbyły się w roku 1909 i 1914, w trakcie ich trwania przedstawiono balneologiczny dorobek naukowy i jednocześnie manifestowano patriotyczną jedność Polski mimo istnienia zaborów (Wąsowicz 1930). Dr Zanietowski demonstrował na zjazdach pierwszą mapę uzdrowisk całej Polski (Gantkowski 1930). W roku 1911 z okazji Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie urządzono wystawę zdrojowisk polskich, którą zorganizował prof. S. Pareński, będący prezesem PTB od 1910-1913 roku. Wystawa zyskała duże uznanie i spopularyzowała zdrojowiska w środowisku lekarskim.
Okres I wojny światowej dla PTB był ciężki gdyż większość lekarzy przebywała w szpitalach i lazaretach wojskowych, a zdrojowiska małopolskie i byłego Królestwa Kongresowego uległy zniszczeniu; niektóre zamieniono na szpitale wojskowe.
Po śmierci prof. S. Pareńskiego prezesem PTB został dr M. Cercha (1914-1922). Dzięki jego zaangażowaniu Towarzystwo nie upadło i po wojnie rozpoczęło ożywioną działalność.
PTB podjęło starania o utworzenie Instytutu Balneologicznego w Krakowie już w roku 1905 i dopiero prof. L. Korczyński, powołany ponownie na Prezesa Towarzystwa w 1923 roku, kontynuował starania zbierając groszowe składki, a od miasta Krakowa uzyskał bezpłatny plac pod budowę Instytutu (Wąsowicz 1930). Korczyński opisał uzdrowiska Ziemi Krakowskiej (1931) zamieszczając charakterystykę każdego zdrojowiska ze zdjęciami, które dziś mają wartość historyczną. Docenił wartość przyrody w balneoterapii pisząc „....Moce przyrody są tymi przepotężnymi czynnikami, z których ludzkość czerpie swoją tężyznę i swoje zdrowie. Szukać ich i brać je trzeba z przyrody, nieskażonej wyrafinowanemi zdobyczami cywilizacyjnej kultury....Brzmi to może trochę niezwykle w ustach lekarza, kiedy w rzędzie czynników które mają skrzepiać ustrój ludzki, wymienia na pierwszym miejscu krajobraz i muzykę przyrody. To, co widzą oczy i to, co słyszą uszy, stwarza w psychicznym mózgu ludzkim zawsze jakieś wrażenie. Z wrażeń powstają nastroje. Dobre i miłe wrażenia wzniecają korzystne nastroje, nastroje spokoju lub podniet. Nastroje nie ograniczają się na samej tylko psychice. Wpływ ich rozciąga się na cały samowiedny układ nerwowy. Rzeczy tych nie godzi się żadną miarą lekceważyć ...” (Korczyński 1931).
W roku 1933 odbyło się Nadzwyczajne Walne Zebranie PTB podsumowujące 28 lat pracy Towarzystwa. W czasie obrad postawiono wniosek o założenie pod patronatem i z udziałem PTB spółki przemysłowo-handlowej i zawarcie układu dzierżawnego z hr. Adamem Stadnickim. Był on właścicielem źródeł szczawnickich, które posiadały największe uznanie jako wody eksportowe. Celem spółki miało być rozwinięcie eksportu pitnych wód leczniczych, a Towarzystwo miało mieć zapewniony udział w dochodach (Korczyński 1933).
W okresie międzywojennym PTB kontynuowało starania o utworzenie katedry balneologii, zwracając się z memoriałem do rektorów Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, oraz do rządów austriackiego (1909) i polskiego (1928). Dopiero w wyniku akcji „Fundusz Instytutu Balneologicznego w Krakowie” ze zgromadzonych środków ukończono budowę gmachu instytutu w roku 1939 (Kowalenko 1978). Wybuch wojny uniemożliwił niestety działalność Instytutu (Kochański 2002). Od 1945 do 1951 roku placówka pełniła funkcję ośrodka leczniczo-balneologicznego, a jej kierownikiem był prof. A. Sabatowski i mieściła się przy ul. Puszkina (obecnie al. Focha). Budynek został przekształcony w Szpital Reumatologii i Rehabilitacji i tak jest do dziś.
PTB zostało reaktywowane po wojnie w roku 1954 i do 1966 działało pod nazwą Polskie Towarzystwo Balneoklimatyczne. W roku 1956 rozpoczęło wydawanie kwartalnika „Wiadomości Uzdrowiskowe”, a od 1968 zmieniono nazwę na „Balneologia Polska” (Kochański 2002).
Od roku 1966 jest to Polskie Towarzystwo Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej (PTBBiMF), które działa do dziś. Do głównych zadań Towarzystwa należy upowszechnianie osiągnięć naukowych z zakresu balneologii poprzez konferencje i zjazdy. Artykuły są publikowane w „Balneologii Polskiej”.
Podczas III Sympozjum Biometeorologii Sportu, które odbyło się w Poznaniu w 1970 roku, utworzono Sekcje Biometeorologii PTBBiMF (Kowalenko 1978).
Obecnie istnieje tylko jedna Katedra i Klinika Balneo-logii Akademii Medycznej w Bydgoszczy z siedzibą w Ciechocinku. Prowadzi ona specjalizację dla lekarzy w dziedzinie balneologii i medycyny fizykalnej, oraz działalność naukowo-badawczą; kierownikiem jest prof. Irena Ponikowska.
Praca została zrealizowana w ramach badań statutowych AGH nr 11.11.140. 890 i 11 11 140 159
Piśmiennictwo
1. Dietl J.: Uwagi nad zdrojowiskami krajowymi ze względu na ich skuteczność, zastosowanie i urządzenie. Kraków, 1858.
2. Dybiec J.: Polska Akademia Umiejętności 1872-1952. PAU, Wydawnictwo i Drukarnia "Secesja", str. 1-126, Kraków; 1993.
3. Gantkowski P.: Działalność Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Wydawnictw Towarzystwa t. IX, Nakład i własność PTB, str. 25-40, Kraków, 1930.
4. Informator Nauki Polskiej, t. 3, Społeczny Ruch Naukowy, 1995/1996, Wydanie XXVI, Warszawa, 1996.
5. Kochański J.W.: Balneologia i hydroterapia. Wydawnictwo AWF we Wrocławiu, str. 1-251, Wrocław 2002.
6. Korczyński L.: Józef Dietl jako balneolog. Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Wydawnictw Towarzystwa t. VII. Nakład i własność PTB; str. 7-36, Kraków, 1928.
7. Korczyński L.: Przyrodzone źródła sił i zdrowia ziemi krakowskiej. Nakładem PTB, str. 1-128, Kraków; 1931.
8. Korczyński L.: Zagajenie Nadzwyczajnego Walnego Zebrania Polskiego Towarzystwa Balneologicznego 12 grudnia 1932 roku. Publikacje z zakresu Balneo- i Klimatologii. Osobne odbicie z XXII Rocznicy Przeglądu Zdrojowo-Kapielowego, str. 1-137, Kraków; 19 33.
9. Kowalenko H.: Polskie Towarzystwo Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej. [W]: Łoś L. Słownik Polskich Towarzystw Naukowych, t. I, Towarzystwa naukowe działające obecnie w Polsce. PAN, str. 305-306, Warszawa, 1978
10. Polski Słownik Biograficzny: Korczyński Ludomił 1867-1936. PAN, t. XIV/1, z. 60; str. 51-52, 1968.
11. Poradzisz J.: Komisja balneologiczna w Krakowie 1858-1877. Historia nauk biologicznych i medycznych. z. 31, PAN. Studia i materiały z dziejów nauki polskiej, seria B, PWN; str. 124, 1984.
12. Rocznik c.k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Poczet trzeci. t. IV. W drukarni C.K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1860.
13. Szmytówna M. (red): Balneochemia. PZWL, str. 1-216, Warszawa; 1970.
14. Zanietowski M.: Sprawozdanie z czynności Polskiego Towarzystwa Balneologicznego za czas 1905-1909. Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Wydawnictw Towarzystwa t. II, str. 220-227, Kraków, 1909.
15. Zieleniewski M.: Posiedzenie Komisyi Balneologicznej w c.k. Towarzystwie Naukowem Krakowskiem w dniu 4 grudnia 1868 r. Gazeta Lekarska nr 43, Warszawa 24 kwietnia 1869. Warszawa, 1869.
16. Zieleniewski M.: Posiedzenie Komissyi Balneologicznej w c.k. Towarzystwie Naukowem Krakowskiem w d. 22 marca 1869. Gazeta Lekarska. Pismo tygodniowe, nr 36; t. VI, Warszawa, 22 lutego 1869; str. 731-732, Warszawa, 1869.
Adres do korespondencji:
Lucyna Rajchel
ul. Powstańców 30b/44, 31-422 Kraków

Balneologia Polska 1-2/2005