Krynica Zdrój – historia uzdrowiska

Krynica to uzdrowisko karpackie położone w południowo-wschodniej części Beskidu Sądeckiego na wysokości 560-620 m n.p.m., w dolinie potoku Kryniczanka i dolinach jej dopływów: Palenicy i Czarnego Potoku. Jest to uzdrowisko górskie, dolinne, które charakteryzuje się bioklimatem o umiarkowanej i silnej bodźcowości (5).

Krynica usytuowana jest w Karpatach zewnętrznych na obszarze magurskiej jednostki tektonicznej, na pograniczu dwu podjednostek różniących się rozwojem facjalnym. Są to strefa sądecka (bystrzycka) oraz krynicka. Oddzielone są one od siebie podłużną nieciągłością tektoniczną zwaną „dyslokacją krynicką”. Obszar ten budują utwory fliszowe: piaskowce, łupki i margle.

W Krynicy występują wody mineralne typu szczaw i wody kwasowęglowe, należące do centralnej strefy hydrochemicznej Karpat. Skład chemiczny wód, jak i wydajność, jest zróżnicowana. Mineralizacja waha się od 1 do 28 g/dm³ rozpuszczonych składników stałych, a zawartość CO₂ od 1,5 do 3,0 g/dm³. Dominują tu szczawy typu: HCO₃-Ca-Na-Mg; HCO₃-Na-Mg oraz HCO₃-Na (Zuber I, III i IV).

Wody mineralne typu szczaw udostępniają źródła (Zdrój Główny, Jan, Józef, Słotwinka, Słoneczne 16 a i Słoneczne 16 b) i 18 odwiertów. Są one wykorzystywane w balneoterapii do krenoterapii i kąpieli leczniczych w licznych sanatoriach uzdrowiskowych oraz są butelkowane.

Historia Krynicy jest nierozerwalnie związana ze źródłem Zdrój Główny i to jemu zawdzięcza swoje powstanie i sławę. Liczne publikacje, materiały archiwalne i niepublikowane dokumentacje dostarczają bardzo obszernego materiału badawczego.

Dzieje Krynicy związane są z historią klucza muszyńskiego należącego do biskupów krakowskich, którzy w 1280 roku otrzymali jego ziemie. Na początku XIV wieku zostały one włączone do dóbr królewskich (11). W roku 1391 król Władysław Jagiełło nadał dobra ziemskie muszyńskie (zamek muszyński wraz z okolicznymi wsiami i dwoma miasteczkami) na wieczną własność Janowi Radlicy – biskupowi krakowskiemu (7). Pierwsza wzmianka o Krynicy znajduje się w akcie wydanym przez biskupa krakowskiego Samuela Maciejowskiego, który chcąc zaludnić okolice 8. I. 1547 roku wydał dekret, w którym udzielił Dankowi z Miastka (Tylicza) przywileju założenia, „innova radice Krzenycze ” sołtysostwa. Nazwa Krzenycze niewątpliwie oznacza źródło lub zdrój i pochodzi od greckiego słowa krene, czyli źródło.

Źródło krynickie przez obfitość wody i „burzenie się” wywołane wydobywającym się CO₂ było ciekawostką okolicy, przez co dało osadzie nazwę, ale musiało być znane znacznie wcześniej (10). Przez 200 lat używano wody ze źródła, zanim pojawiła się o nim pierwsza wzmianka, którą podaje ks. Gabriel Rzączyński w dziele Historia naturalia curiosa Regni Poloniae z roku 1721, gdzie wspomina o źródłach wód kwaśnych w dobrach muszyńskich. Następne informacje tego autora pochodzą z Auctuarium historiae naturalia curiosae Regni Poloniae Gedani wydane w 1745 roku, gdzie informuje „... Oprócz Drużbak są szczawy w Muszynie i Krynicy w dobrach biskupstwa krakowskiego. Służą one pijącym...” (8).

W roku 1769 wojska austriackie zajmują Spisz, część starostwa nowotarskiego i nowosądeckiego a wraz z nimi Krynicę. Od roku 1772 wieś jest włączona do ziem I zaboru austriackiego. Dobra Muszyńskie wraz z Krynicą zostały objęte przez austriackie Ministerstwo Rolnictwa. Rząd Gubernialny Lwowski deleguje do Krynicy radcę górniczego, profesora Uniwersytetu Lwowskiego Baltazara Hacqueta, w celu zbadania znanego źródła. Po raz pierwszy przybywa on do Krynicy w roku 1788 wykonując analizę chemiczną wody, a ponownie bada źródło w roku 1796. W swoim dziele Neueste physicalische Reisen in den Jahren 1788-1795 durch die dacischen und sarmatischen Karpathen wydanym w roku 1796 prof. Baltazar Hacquet zamieszcza pierwszy opis źródła krynickiego (późniejszy Zdrój Główny, zwane przez jakiś czas źródłem Heleny), pisząc „...To źródło wielkości sążnia kwadratowego ujęte w drewnianą cembrzynę wytryska u podnóża gór, od strony zachodniej, ale nie ma tu żadnego domu, ani żadnego schronienia. Dlatego musiałem przede wszystkim zbudować szałas z gałęzi, gdyż celem badania wody ze źródła musiałem pozostać na miejscu dwa dni ...” (8). Hacquet obawiał się napadu chłopów, którzy przypatrując się czynnościom, jakie wykonywał badając wodę, posądzili go o czarnoksięstwo (7).

Zalążek przyszłej Krynicy – pierwszy „mały drewniany domek” zbudował Franciszek Stix von Saunbergen (będący ówczesnym komisarzem cyrkularnym), który nabył w 1793 roku dzisiejszy Zdrój Główny wraz z przyległymi gruntami. Wybudował on następnie drugi dom mieszkalny, stajnie oraz ocembrował źródło. W roku 1797 został przeniesiony do Galicji Wschodniej, był więc zmuszony sprzedać zdrojowisko w 1800 roku c.k. Zarządowi Państwa Muszyńskiego za 150 guldenów reńskich. W roku 1805 wydzierżawiono Zakład Janowi Hecht ze Lwowa, późniejszemu wynalazcy sposobu butelkowania wody z gazem (zwanego metodą Hechta) (1). Brak było wówczas w Krynicy urządzeń kąpielowych i odpowiednich pomieszczeń dla kuracjuszy i w tej kwestii złożono memoriał samemu cesarzowi Józefowi II. Efektem tego była wizyta komisarza nadzwyczajnego oraz komisji w roku 1806, która dokładnie zbadała Zakład i władzom galicyjskim poleciła wprowadzenie pewnych udoskonaleń w celu rozwoju zdrojowiska. Podjęte decyzje były stopniowo realizowane a były to m.in.: budowa drogi łączącej Krynicę z Nowym Sączem i Duklą; budowa nowych łazienek i domów mieszkalnych; ustanowienie stałego lekarza zdrojowego. Wykonano nowe ocembrowanie źródła i ujęto go w cembrzyny modrzewiowe; wybudowano wytwórnię kamionek do rozlewania wody krynickiej, zaprojektowano park uzdrowiskowy. Usypano wzdłuż całej doliny wał ochronny w celu zabezpieczenia przed zalewem źródła; wał ten – umocniony palami i faszyną – odsunął Kryniczankę o około 200 metrów od źródła Zdrój Główny (dziś stanowi on bulwary Józefa Dietla).

W roku 1807 prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego J. A. Schultes dokonał dokładnej analizy wody ze Zdroju Głównego (10). On pierwszy wspomina o drugim źródle (Karol) położonym nieopodal pierwszego. Dzięki jego staraniom i autorytetowi Rząd Gubernialny 13.VI. 1807 roku wydał reskrypt o powołaniu Zakładu Zdrojowo-Kąpielowego. W tym samym roku Krynica została uznana za miejscowość klimatyczną.

W 1811 roku sprowadzono z dóbr księcia Lobkowitz w Billinie fabrykanta do wyrobu kamionek na wysyłkę wód, a od 1820 flaszki sprowadzano z Kamienicy w cyrkule sądeckim (9).

W latach 1808-1812 następuje dalsza rozbudowa zdrojowiska; wykonano kanalizację Zakładu, powstał kryty deptak, a Zdrój Główny nakryto altaną w celu zabezpieczenia wody. W roku 1808 powołano pierwszego lekarza zakładowego, został nim dr Hennel, a jego następcą był dr Harland. Od 1814 roku lekarzem został dr Stirba de Stirbitz; lata te należą do świetnych w rozwoju Krynicy. Zjeżdżali tu zamożni kuracjusze z kraju i z zagranicy. W wydanej we Lwowie w roku 1816 publikacji Opisanie źródeł mineralnych w Krynicy wspomina ”... źródło Główne świeżo drzewem modrzewiowym ocembrowane, nakryte było dachem chińskim, do źródła zaś schodziło się po trzech stopniach. Za źródłem było wejście do ogrodu angielskiego, cała zaś lasem pokryta góra nad źródłem, pocięta wygodnymi ścieżkami aż na szczyt jej prowadzącymi, była we wspaniały park zamieniona. Wodę ciepłą i zimną, którą przeważnie noszono do kąpieli w naczyniach, zaczęto sprowadzać rynnami...”. Jest to pierwsza naukowa praca o zdrojowisku krynickim (8).

Wojny napoleońskie, kongres wiedeński, epidemia cholery, oraz niedołężna administracja uzdrowiskiem doprowadziła w roku 1852 do jego upadku. Z powodu braku chętnych do dzierżawienia uzdrowiska, było ono administrowane przez Prefekturę Dóbr Muszyńskich.

Epokową datą dla Krynicy jest 10. X. 1856 roku, związaną z przyjazdem komisji z prof. Józefem Dietlem, miłośnikiem kąpielisk krajowych na czele. Niezaprzeczalną i nigdy niezapomnianą zasługą Dietla jest skuteczne „wskrzeszenie” uzdrowiska z całkowitego upadku. Plan ratowania i rozwoju Krynicy opracował Prof. Dietl, który zwiedził i zapoznał się szczegółowo z problematyką uzdrowisk europejskich. Projekt został przyjęty i zatwierdzony przez rząd i zaczęto go realizować, nad czym czuwał Dietl. Reklamował on uzdrowisko i posyłał na leczenie swoich licznych pacjentów z Krakowa (2). Ważne dla Krynicy było powołanie dr. Michała Zieleniewskiego na stałego lekarza uzdrowiskowego, które to stanowisko zajmował przez 30 lat. Pozostawił on bardzo dużo informacji opublikowanych na temat działalności i historii zakładu (12, 13, 14).

Do ważnych zadań należało wykonanie analiz chemicznych wody ze Zdroju Głównego, Słotwinki i Karola, które zlecono prof. A. Aleksandrowiczowi i prof. Czyrniańskiemu. Wprowadzono po raz pierwszy kąpiele borowinowe oraz oddano do użytku gości nowe domy. W roku 1859 ujęto Zdrój Główny w cembrzynę z granitu śląskiego usuwając drewnianą.

W 1861 r. mgr Hugon Nitribitt otrzymał rządową koncesję na otwarcie apteki. Sprzedawał on olejek balsamiczny, który otrzymywał z młodych świerków, oraz tzw. kołaczyki mineralne, które przyrządzał na wzór pastylek z Ems i Gleichelbergu. Oba te produkty stanowiły specjalność uzdrowiska krynickiego (11). Również w tym roku otwarto zakład gimnastyczny.

W latach 1863-1865 wybudowano nowe łazienki mineralne według projektu Feliksa Księżarskiego, które uroczyście otwarto w 1866 roku. Ważnym wydarzeniem było oddanie do użytku stacji telegraficznej w roku 1868. W 1871 roku wykończono kryty deptak, oraz nakryto Zdrój Słowiński. W 1873 r. wybudowano łazienki, gdzie wydawano suche kąpiele w dwutlenku węgla nieznane dotychczas w kraju (7).

Zarząd Krynicy od roku 1873 przechodzi do c.k. galicyjskiej Dyrekcji Dóbr Państwowych we Lwowie, a zarządcą zostaje Z. Sokołowski.

W roku 1876 zakończono budowę linii kolejowej łączącej Tarnów z Koszycami na Węgrzech przez Nowy Sącz i Muszynę. Zbliżyło to Krynicę do Europy. Odległość z Krynicy do Muszyny wynoszącą 11 km można było odbyć bitą, szeroką drogą.

Ministerstwo Rolnictwa w roku 1877 nadało statut uzdrowisku i powołało Komisję Zdrojową. Założono stałą stację meteorologiczną, która informacje przesyłała do Akademii Umiejętności w Krakowie. W roku 1884 wybudowano nowe łazienki borowinowe, skanalizowano domy rządowe i zainstalowano wodociągi. W roku 1888 ustąpił dr Zieleniewski a jego miejsce objął dr Leon Kopff.

Dom zdrojowy oddano do użytku w 1889 r., a kościół rzymsko-katolicki w 1891, gdyż kaplica w Parku Zdrojowym nie mogła pomieścić licznych wiernych. Wzrost zainteresowania Krynicą doprowadził do coraz większego braku wody mineralnej do kąpieli. Ministerstwo Rolnictwa delegowało komisję z prof. E. Korczyńskim, następcą prof. Dietla, do zbadania problemów uzdrowiska. Efektem pobytu komisji było oddanie zdrojowiska w zarząd Departamentu Sanitarnego Namiestnictwa, dr. J. Merunowiczowi. W 1900 roku doprowadzono do Zakładu wodę źródlaną do picia wodociągiem ze stoku góry Huzary, oraz oddano pięć studzien usytuowanych w różnych częściach miasta. Z powodu wzrastającej ilości kuracjuszy do kabin kąpielowych doprowadzano wodę ze Zdroju Józefa i Słotwinki. Ciągle wzrastała ilość budynków rządowych oraz prywatnych.

28.VII 1900 roku w obecności 50 lekarzy i chorych, odsłonięto w Krynicy pomnik prof. Józefa Dietla – ojca balneologii polskiej. Na pomniku widnieje napis (3): „WSKRZESICIELOWI SWEMU WDZIĘCZNA KRYNICA”

W roku 1904 doprowadzono wodociągami wodę słodką do mycia i spłukiwania wanien, aby oszczędzać wodę mineralną, której było coraz mniej z powodu wzrastającej ciągle ilości kąpieli (4, 6).

W roku 1908 zainstalowano światło elektryczne oraz włączono Krynicę do międzymiastowej sieci telefonicznej, a w 1911 roku wybudowano kolej normalnotorową z Muszyny do Krynicy. Zrealizowano projekt regulacji potoku Kryniczanka i ujęto go w łożysko z dolomitu zakopiańskiego, a brzegi obudowano miejscowym piaskowcem na odcinku od dworca kolejowego – do źródła Słowińskiego (6).

W roku 1909 do Krynicy przyjechał prof. Zuber z dr. Laszczem, przedsiębiorcą wiertniczym, w celu poszukiwania wody mineralnej za pomocą głębokich wierceń.

Prawa miejskie uzyskała Krynica dopiero w roku 1911. Kolejnym ważnym wydarzeniem było przeprowadzenie robót wiertniczych przez inż. Mrazka i Kostkiewicza z Jasła w miejscu wskazanym przez prof. geologii Rudolfa Zubera. Pierwszy odwiert o głębokości 188 m udostępnił szczawę żelazistą, a drugi o głębokości 810 m, odwiercony w roku 1914, udostępnił szczawę alkaliczno-słoną pod nazwą Zdrój Zubera. Zaprojektowano budowę łazienek centralnych wg projektu architekta Branga, niestety wybuch I wojny światowej nie pozwolił zrealizować planów. Przez cały czas trwania wojny Zakład działał w odmiennych warunkach, a dopiero po odrodzeniu Państwa Polskiego uzdrowisko zaczynało powoli normalnie funkcjonować. Krynicę rząd polski powierzył Ministerstwu Zdrowia Publicznego, tym razem była to władza polska.

W 1920 roku do Krynicy przyjechała Międzyministerialna komisja z ministrem zdrowia publicznego W. Chodźko i ministrem robót publicznych G. Narutowiczem w celu zapoznania się z projektem przebudowy uzdrowiska prof. Nadolskiego. Komisja projekt przyjęła i do jego realizacji powołała Komitet Przebudowy Państwowego Zakładu w Krynicy pod kierownictwem prof. Nadolskiego. Za uzyskane kredyty w roku 1921 i 1922 rozpoczęto realizację projektu; uporządkowano i przełożono drogę nad brzeg Kryniczanki, urządzono bulwary, wybudowano mosty na Kryniczance, w łazienkach wymieniono kotły, ukończono nowe ujęcia zdrojów Józefa i Jana a wypływy umieszczono w pijalni „Na Janówce”. Dobudowano skrzydła do Domu Zdrojowego, dzięki czemu ilość pokoi wzrosła z 28 do 96. Oddanie przebudowanego Domu Zdrojowego w grudniu 1923 roku zapoczątkowało w Krynicy otwarcie sezonu zimowego (w lutym 1924 roku odbyły się pierwsze zawody narciarskie). W roku 1923 rozpoczęto budowę nowych łazienek mineralnych, które miały zlikwidować brak miejsc do kąpieli.

Rozpoczęto nowe wiercenie na Romanówce, które prowadził prof. Politechniki Lwowskiej Juliusz Fabiański z geologiem prof. Rogalą i prof. Marchlewskim. W 1924 roku Krynicę zwiedził prezes Rady Ministrów Władysław Grabski i komisarz oszczędnościowy Stanisław Moskalewski, którzy zadeklarowali pomoc w imieniu rządu (6).

Nowe Łazienki Mineralne uroczyście otwarto w 1926 roku, był to największy i najwyższej klasy obiekt uzdrowiskowy w Europie. W tym samym roku oddano muszlę koncertową dla orkiestry. Odwiercono 8 dalszych ujęć dla zapewnienia odpowiedniej ilości wody do kąpieli. Ważną inwestycją było skanalizowanie uzdrowiska a liczne nowe inwestycje i adaptacje przyczyniły się do zwiększenia komfortu i wygody, co wywołało zwiększenie frekwencji kuracjuszy (4). W roku 1927 oddano do użytku skocznię narciarską na Górze Krzyżowej, co spopularyzowało sporty zimowe w uzdrowisku, a rok później zbudowano tor saneczkowy o długości 1500 m ze szczytu Góry Parkowej. Krynica posiadała więc obiekty sportów zimowych na wzór renomowanych miejscowości w Europie, jak St. Moritz czy Chamonix, a prawdziwą atrakcją sezonu zimowego 1928/1929 były międzynarodowe zawody hokejowe i skoki narciarskie. Komisja przebudowy Krynicy rozpisała konkurs na budowę hotelu zdrojowego, który wygrał prof. Minkiewicz ze Lwowa. W latach 1931-1933 wykonano rekonstrukcję ujęć zdrojów: Słotwinki, Głównego, Jana i Józefa. Komisja Zdrojowa wydała szereg rozporządzeń i zarządzeń w celu likwidacji starych budowli, wprowadzono przymus posiadania kanalizacji, zakaz chowu bydła i drobiu na obszarze Krynicy, oraz rozszerzono okręg ochrony sanitarnej. Rozbudowa peryferii Krynicy spowodowała wprowadzenie ochrony krajobrazu, a dolinę Czarnego Potoku uznano za rezerwat przyrody. W dziele rozbudowy Krynicy brał również udział kapitał prywatny, inwestując w budownictwo nowoczesnych komfortowych budowli również dla kuracjuszy.

W 1937 roku wybudowano kolejkę linową na szczyt Góry Parkowej (741 m n.p.m.) a długość trasy wynosiła 700 m. Do roku 1939 przybyło Krynicy 150 budynków murowanych, 54 drewnianych z kilkunastoma luksusowymi hotelami z „Patrią” na czele. 4 lipca 1939 roku otwarto uroczyście „Nowy Hotel Zdrojowy”, którego budowa trwała 10 lat, spełniał on najwyższe wymogi europejskiej architektury uzdrowiskowej.

Dramatyczne lata 1939-1945 to najtragiczniejszy okres w historii Krynicy. Zakład uzdrowiskowy był przeznaczony wyłącznie dla armii i ludności niemieckiej. Dyrektor Zakładu Zdrojowego inż. Leon Nowotarski objął go po wojnie ponownie, stan Zakładu był dramatyczny. Tylko jego doświadczenie i niespożyta energia doprowadziły do uruchomienia uzdrowiska w sierpniu 1945 roku z frekwencją 325 kuracjuszy, w roku 1947 było już 14 485 osób (6).

W latach 1949-1951 pod kierunkiem prof. Henryka Świdzińskiego, znawcy geologii Karpat i ich wód mineralnych, wykonano odwiert Zuber III. Prof. H. Świdziński do 1968 był konsultantem naukowym i pod jego kierunkiem w roku 1953 powstała pierwsza dokumentacja hydrogeologiczna Krynicy.

W roku 1973 powstała kolejna dokumentacja hydrogeologiczna wykonana przez Z. Skarszewską, która podsumowała następne 20 lat działalności uzdrowiska. W latach 1952-1957 wykonano rekonstrukcję kilku przedwojennych otworów z powodu korozji ich orurowania. W latach 1962-1986 wykonano nowe odwierty eksploatacyjne nr: 17; 18; 25; 27; 4a; Zuber IV, oraz otwory badawcze nr: 15 (B 1); 16 (B 2); Jan 1 i Jan 13a.

Na podstawie zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 8.01.1963 r. (MP nr 28) wody lecznicze Krynicy zostały uznane za kopalinę, ten status obowiązuje również obecnie. Powołano w Krynicy Uzdrowiskowy Zakład Górniczy (UZG), który kontynuuje prace Referatu Ochrony Źródeł. Do jego zadań należą zagadnienia związane z eksploatacją i ochroną wód leczniczych. W 1968 roku utworzono dla złoża wód obszar górniczy i teren górniczy.

W roku 1971 oddano do użytku nową pijalnię wód mineralnych, która zmieniła oblicze Krynicy oraz zmieniono obudowę Zdroju Głównego. Wykonano również dwa nowe odwierty nr 25 i 27.

W 1987 roku został utworzony Popradzki Park Krajobrazowy w celu ochrony cennych walorów przyrodniczych Beskidu Sądeckiego; w jego granicach znalazła się Krynica.

Na obszarze Krynicy wody są butelkowane od początku XIX wieku (najstarsza rozlewnia w Polsce), a obecnie na terenie gminy znajduje się 5 rozlewni wód mineralnych. Od lat dziewięćdziesiątych ze względów ekonomicznych i dramatycznych problemów służby zdrowia obserwuje się regres w lecznictwie uzdrowiskowym, któremu jednocześnie towarzyszy ogromny rozwój przemysłu rozlewniczego.

Władze samorządowe wybrane w roku 1990 postanowiły przekształcić Krynicę w nowoczesne uzdrowisko z bogatą ofertą leczniczą, turystyczną i rekreacyjną. Doprowadzono gaz, uruchomiono oczyszczalnię ścieków, wybudowano wysypisko śmieci, przebudowano kanalizację. Uruchomiono kolejkę gondolową na Jaworzynę Krynicką i udostępniono turystom sieć nartostrad i wyciągów narciarskich.

W latach 1996-1999 pod kierunkiem prof. Wojciecha Ciężkowskiego trwały prace związane z wykonaniem nowej dokumentacji hydrogeologicznej zlewni Kryniczanki.

Praca została zrealizowana na Wydziale Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w ramach badań statutowych 11.11.140.890 i 11.11.140.159.