Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2013, s. 99-105
Ewa B. Górska1, Edyta Galoch1, Urszula Jankiewicz2, *Paweł Kowalczyk1
Chlamydophila pneumoniae jako przyczyna chorób układu oddechowego
Chlamydophila pneumoniae as a cause of respiratory disease
1Samodzielny Zakład Biologii Mikroorganizmów, Wydział Rolnictwa i Biologii, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa
2Katedra Biochemii, Samodzielny Zakład Biologii Mikroorganizmów, Wydział Rolnictwa i Biologii, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa
Summary
Chlamydophila (Chlamydia) pneumoniae is a widespread pathogen that causes respiratory infections in humans. Literature data indicate that bacteria may play a role in the etiology of diseases previously not considered infectious, such as cardiovascular disease, coronary heart disease, atherosclerosis, heart attack or nervous system diseases, atherosclerosis, multiple sclerosis, Alzheimer’s disease. Recently associated with the bacteria, such as multiple sclerosis or Alzheimer’s disease, which is associated with the isolation of strains Chl. pneumoniae from nervous tissue and brain dead patients and the the above mentioned of the disease. A careful examination of the bacteria is very important because of its ubiquity. Chlamydophila pneumoniae is present everywhere, regardless of the climate zones. This bacterium affects both children and the elderly. Recent studies have shown that not only a man can be a reservoir of Chlamydophila pneumonia. The bacterium has been isolated from reptiles, amphibians and mammals. Statistical data prepared on the basis of serological surveys suggest that 80% of the population has been exposed to the bacterium. Understanding the mechanisms of action of Chl. pneumoniae may contribute to combat it more effectively, thereby preventing many dangerous diseases. Reports of non-infectious diseases ground bacteriological give hope for their effective pharmacological treatment. Until now, the problem is the lack of a universal diagnostic method that allowed to clearly and quickly identify the presence of Chlamydophila pneumoniae. Bacterium was first detected in conjunctival scrapings suffering from trachoma in 1907. It was only in the eighties of the twentieth century, the development of new laboratory methods allowed the classification of the antigenic, biochemical, and genetic. Chlamydia pneumoniae was defined as a strain of Chlamydia-HARDNESS. This name comes from the symbols of the first isolates: TW-183 and AR-39 obtained in 1965 and 1983. Originally classified as a species HARDNESS strain of Chlamydia psittaci. Chlamydia pneumoniae name first appeared in 1986. As a new breed of Chl. pneumoniae is present since 1989. Systematic row Chlamydiales is discussed among scientists. Today there are two divisions. One was based on the organisms of the isolated bacteria. The second, developed later, based on the analysis of 16S and 23S rRNA. Initially, the order Chlamydiales were included only one family, Chlamydiaceae, which included the type, the species of Chlamydia: Chl. trachomatis, Chl. pneumoniae, Chl. psittaci, Chl. pecorum. According to the distribution of Chl. trachomatis and Chl. pneumoniae are pathogenic for humans only.
Morfologia, fizjologia i biochemia Chlamydophila pneumoniae
Chlamydie są drobnoustrojami wykazującymi cechy pośrednie między bakteriami a wirusami. Budową ściany komórkowej Chlamydophila (Chlamydia) pneumoniae (ryc. 1) przypomina bakterie Gram (-). Jak wszystkie bakterie Gram (-) ma trójwarstwową błonę zewnętrzną (ang. outer membrane – OM) oraz cienką błonę wewnętrzną – cytoplazmatyczną (ang. inner membrane – IM), pomiędzy którymi znajduje się przestrzeń periplazmatyczna.
Ryc. 1. Zdjęcie Chlamydophila pneumoniae spod mikroskopu elektronowego.
OM zawiera kompleks liposacharydowy (LPS), jednak jego aktywność endotoksyczna jest znacznie mniejsza niż G (-) enterobakterii. Powoduje to wywoływanie mniej nasilonych odpowiedzi immunologicznych organizmu i sprzyja występowaniu bezobjawowych infekcji. Chlamydophila pneumoniae nie wytwarza peptydoglikanu, pomimo tego, że posiada geny kodujące ten związek. Sztywność ścianie komórkowej nadają białka zawierające dużo cysteiny. Bakteria posiada dwa rodzaje kwasów nukleinowych (RNA i DNA), nie posiada plazmidu. Chl. pneumoniae jest ściśle wewnątrzkomórkowa, wykorzystuje ATP i nukleotydy zawarte w komórce gospodarza, co upodabnia ją do wirusów. Ma zdolność indukowania syntezy mediatorów stanów zapalnych (TNF-α, Il-b, Il-6) (2).
Zjadliwość
Chlamydophila pneumoniae jest odpowiedzialna za 10% zapaleń płuc i 5% zapaleń oskrzeli u osób dorosłych. Przeciwciała IgG przeciwko Chl. pneumoniae utrzymują się w surowicy nawet po wygaśnięciu aktywnego zakażenia, dlatego ich wykrycie uważa się za objaw przebytej infekcji. Zakażenia dotyczą wszystkich grup wiekowych, jednak najrzadziej spotykane są w grupie dzieci do 5 roku życia (3). Zakażenie częściej spotykane jest u mężczyzn niż u kobiet i uzależnione jest od wieku. Zakażenie tą bakterią u dzieci w wieku szkolnym dotyczy 40% populacji, u dorosłych prawie 50%, a u osób starszych nawet 75%. Infekcja odbywa się drogą kropelkowo-powietrzną, co ułatwia rozprzestrzenianie się drobnoustroju w takich skupiskach jak przedszkola, szkoły, jednostki wojskowe. Okres wylęgania wynosi 21 dni. Przebieg zakażenia bardzo często jest bezobjawowy (70-80%) lub ma postać infekcji grypopodobnej (20-30%). Często podczas zakażeń Chlamydophila pneumoniae dochodzi do reinfekcji. Człowiek po przejściu zakażenia tą bakterią nie uodparnia się na nią. Dlatego infekcję Chlamydia pneumoniae można przechodzić wielokrotnie w ciągu życia. Istnieją badania, które oceniają, że wszyscy ludzie przeżyli zakażenie Chlamydophila pneumoniae w jakimś okresie życia (ryc. 2).
Ryc. 2. Zdjęcie RTG płuca zainfekowanego Chlamydophila pneumoniae.
Chlamydophila pneumoniae wnikając do komórki, powoduje uaktywnienie mechanizmów odpowiedzi komórkowej. Komórki zakażone uwalniają cytokiny pozapalne, takie jak IL-1, IL-6, TNF-α, IL-10, wpływające na aktywność makrofagów oraz limfocytów B. Są także odpowiedzialne za zdolność przeżycia chlamydii w komórkach zakażonych na drodze bezpośredniego lub pośredniego zahamowania apoptozy zakażonych komórek. Zakażenie Chlamydophila pnumoniae może mieć charakter zakażenia ostrego, nawracającego (reinfekcja), przewlekłego (latentnego lub intermitującego) lub nosicielstwa. Zakażenie ostre u osób młodych ma przebieg łagodny i nie towarzyszą mu schorzenia dodatkowe. Cięższy przebieg spotyka się u osób starszych i obarczonych schorzeniami przewlekłymi lub zaburzeniami odporności (np. AIDS).
Zakażenia nawracające są dość często spotykane. Po przejściu infekcji Chlamydophila pneumoniae organizm nie uodparnia się na nią i dlatego możliwe jest zakażenie wielokrotne w ciągu życia. Przebieg kolejnych infekcji jest różny i zależy głównie od stanu immunologicznego pacjenta. Duże znaczenie mają choroby towarzyszące. Zakażenie przewlekłe prowadzi do wystąpienia przewlekłych odmian zapalenia oskrzeli i płuc, a także wiąże się z ryzykiem zachorowania na choroby nieinfekcyjne. Podejrzewa się udział Chlamydophila pneumoniae w chorobach wieńcowych, astmie, stwardnieniu rozsianym.
Nosicielstwo charakteryzuje się „ciszą serologiczną”. Obecność Chlamydophila pneumoniae można wykryć w materiale biologicznym, ale organizm nie wytwarza żadnych przeciwciał. Nosicielstwu towarzyszy najczęściej infekcja bezobjawowa, ale w warunkach obniżonej odporności może przyjąć postać zakażenia ostrego. Nosiciele mogą zakażać innych. Taka postać choroby nie wymaga leczenia, a antybiotykoterapia może przynieść niekorzystne efekty.
Choroby wywołane przez Chlamydophila pneumoniae
Chlamydophila pneumoniae jest przyczyną wielu chorób górnych i dolnych dróg oddechowych. Większość chorób układu oddechowego wywoływanych przez ten drobnoustrój ma łagodny początek z charakterystycznym podostrym początkiem choroby. W pierwszej fazie choroba jest trudna do wykrycia. Charakterystycznymi pierwszymi objawami jest ból gardła i chrypka. Kaszel zaczyna się po kilku dniach i trwa kilka tygodni. Początkowi choroby towarzyszy podwyższona temperatura ciała. W późniejszym etapie choroby wraca do poziomu normalnego. Objawem charakterystycznym zakażenia układu oddechowego przez Chlamydophila pneumoniae jest sedymentacja czerwonych krwinek. W płucach pojawiają się pojedyncze miąższowe zmiany, które można zaobserwować na zdjęciu rentgenowskim (4).
Do najczęściej występujących chorób górnych dróg oddechowych należą zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie gardła, zapalenie krtani. Badania dowiodły, że Chlamydophila pneumoniae jest przyczyną 2-8% zapaleń gardła. Choroba objawia się niewysoką gorączką, bólem i zaczerwienieniem gardła, a także chrypką. Choroby dolnych dróg oddechowych wywoływane przez Chlamydia pneumoniae to zapalenie płuc i zapalenie oskrzeli. Może ona także powodować zapalenie gardła, krtani, ucha środkowego i zatok. Na podstawie badań serologicznych szacuje się, że 10% zapaleń płuc i 5% zapaleń oskrzeli u osób dorosłych ma etiologię chlamydiową (5). Potwierdzono związek Chlamydophila pneumoniae z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, takimi jak: astma oskrzelowa, przewlekła obturacyjna choroba płuc i sarkoidoza. Chlamydophila pneumoniae ma zdolność porażania rzęsek w drogach oddechowych oraz bezpośredniego uszkadzania komórek nabłonka dróg oddechowych. Choroba charakteryzuje się dwufazowością. Objawy ze strony górnych dróg oddechowych, najczęściej zapalenie gardła i chrypka, przechodzą w ciągu 1-4 tygodni w zapalenie płuc. Plwocina nie ma charakteru ropnego, u niektórych pacjentów w ogóle nie występuje. Chorobie nie towarzyszy zmiana liczby leukocytów. Zakażenie mieszane Chl. pneumoniae i Streptococcus pneumoniae ma ostrzejszy przebieg od zakażenia wywołanego samymi chlamydiamii. Chlamydophila pneumoniae w tych zakażeniach wpływa na zatrzymanie ruchu rzęsek, co ułatwia pneumokokom zakażanie coraz niższych odcinków dróg oddechowych (5).
Chlamydophila pneumoniae jako czynnik chorób nieinfekcyjnych
Badania prowadzone nad Chlamydophila pneumoniae sugerują związek między infekcją tą bakterią a chorobami, takimi jak: arterioskleroza, choroba wieńcowa, miażdżyca naczyń krwionośnych, choroba Alzheimera, stwardnienie rozsiane.
Rozwój bakterii powodującej choroby układu oddechowego w innych tkankach został udowodniony przez badania in vitro. Chlamydophila pneumoniae może rozwijać i namnażać się w ludzkich makrofagach, miocytach gładkich, śródbłonku naczyń krwionośnych, komórkach układu nerwowego. Obecność bakterii w komórkach układu krążenia była wielokrotnie potwierdzana badaniami metodą PCR, metodami immunocystochemicznymi, immunoenzymatycznymi oraz mikroskopii elektronowej. Odnalezienie Chlamydophila pneumoniae w płynie mózgowo-rdzeniowym u chorych na stwardnienie rozsiane dało początek rozprawom nad uznaniem infekcji bakteryjnej jako przyczyny choroby. Stwardnienie rozsiane (ang. sclerosis multiplex – SM) jest postępującym schorzeniem ośrodkowego układu nerwowego (OUN), polegającym na uszkodzeniu osłonek mielinowych włókien nerwowych. Mechanizmy prowadzące do zmian demielizacyjnych nie zostały jak dotąd w pełni poznane. Badania serologiczne i metodą PCR wykazały, że znaczny odsetek chorych na SM jest zakażony bakterią lub miał kiedyś z nią kontakt. Kontrolę w badaniu stanowili ludzie zdrowi i cierpiący na inne dolegliwości ośrodkowego układu nerwowego. DNA bakteryjne zostało wykryte tylko u chorych na SM. Dalsze badania nie potwierdziły jednak związku między infekcją bakteryjną a rozwojem stwardnienia rozsianego (6). Doniesienia o bakteryjnym podłożu MS dały nadzieję na antybiotykowe leczenie tej choroby. Badaniu poddano grupę 163 chorych na SM, które w latach 1993-2000 przyjmowały antybiotyki przeciwko Chlamydophila pneumoniae. Nie miało to jednak wpływu na rozwój choroby. Wszyscy chorzy biorący udział w badaniu przeszli terapię antybiotykową, a mimo to zachorowali na stwardnienie rozsiane (ryc. 3).
Ryc. 3. Chlamydophila pneumoniae w mózgu.
Wyniki badań nie dają jasnej odpowiedzi na pytanie, czy Chlamydophila pneumoniae jest przyczyną stwardnienia rozsianego. Żadne badania nie potwierdzają tej hipotezy, ale też żadne stanowczo jej nie wykluczają. Inną chorobą układu nerwowego, która wiąże się z infekcją chlamydofilami, jest choroba Alzheimera (7). Metodą PCR zbadano skrawki z różnych obszarów mózgu pochodzące od pacjentów cierpiących na AD. Badaniu poddano 19 chorych, a infekcję wykryto u 17, w grupie kontrolnej tylko w jednym przypadku potwierdzono obecność drobnoustroju (8). Wyniki tych badań skłoniły do bardziej wnikliwego przyjrzenia się temu powiązaniu. Kolejne badania nie potwierdziły jednak bezpośredniego związku między infekcją bakteryjną a chorobą Alzheimera. Mimo to nie wykluczyły zwiększonego ryzyka zachorowania na AD po przejściu zakażenia Chl. pneumoniae. Drobnoustrój wywołuje reakcje zapalne, których czynniki sprzyjają uszkodzeniom neuronów. Zakażenie Chlamydophila pneumoniae prowadzi do martwicy tkanek i zaburzenia apoptozy. W zainfekowanych komórkach następuje zahamowanie działania kaspazy 3/7, co uniemożliwia apoptozę. Dzięki temu mechanizmowi Chlamydia pneumoniae może prowadzić przedłużoną infekcję. Chroniczne zakażenie w mózgu może doprowadzić do zwyrodnienia tkanki nerwowej, co przyczynia się do rozwoju choroby Alzheimera (9).
Chlamydophila pneumoniae może z powodzeniem rozwijać się w komórkach układu krążenia. Liczne badania serologiczne potwierdzają obecność bakterii w komórkach śródbłonka naczyń krwionośnych i komórkach serca. Związek między chorobą wieńcową a zakażeniem Chlamydophila pneumoniae zasugerowały badania serologiczne, które stwierdzały wysokie miana przeciwciał IgG dla Chl. pneumoniae u osób z problemami kardiologicznymi. Obecność Chlamydia pneumoniae w blaszkach miażdżycowych potwierdziły także obserwacje z zastosowaniem mikroskopii elektronowej i reakcji PCR. Różne formy rozwojowe bakterii zauważono w cytoplazmie komórek mięśniowych, komórek śródbłonka, a także w przestrzeni międzykomórkowej, wśród włókienek łącznotkankowych. Zasiedlanie się bakterii w komórkach naczyń krwionośnych może mieć bezpośredni wpływ na powstawanie zmian miażdżycowych. Chlamydophila pnumoniae powoduje uszkodzenie komórek śródbłonka. Zmienione komórki śródbłonkowe umożliwiają adhezję do ściany naczyniowej płytek i komórek krwi. Tak zróżnicowana powierzchnia śródbłonków, tworząca system mikrokosmków i kanałów, powoduje dysfunkcję śródbłonka, co ułatwia przemieszczanie się monocytów do warstwy wewnętrznej tętnicy. Monocyty ulegają transformacji do komórek piankowatych, które uwalniając metaloproteinazy, niszczą zrąb łącznotkankowy i prowadzą do proliferacji mięśniówki gładkiej.
Prawdopodobnie dzieje się tak, ponieważ Chlamydophila pneumoniae zaburza regulację metabolizmu cholesterolu LDL. Cytokiny i czynniki wzrostu mogą być produkowane przez wszystkie komórki biorące udział w tworzeniu zmian miażdżycowych. Uszkodzony śródbłonek narażony jest na kontakt z czynnikami zakaźnymi i toksynami, które produkują. Cytokiny powodują przyciąganie monocytów i innych komórek zapalnych w miejsce uszkodzonego śródbłonka i ułatwiają migrację tych komórek do błony wewnętrznej naczynia, nasilając miejscowy proces zapalny i rozwój miażdżycy (9, 10). Zakażenie Chlamydophila pneumoniae wywołuje komórkową i humoralną odpowiedź układu odpornościowego organizmu (11). Zakażenie stymuluje produkcję wielu czynników biorących udział w procesie obrony organizmu, stymuluje fibroblasty i proliferacje komórek mięśni gładkich. Infekcja ma także niekorzystny wpływ na profil lipidowy. Liposacharydy bakteryjne wiążą się w ludzkiej surowicy z cholesterolem LDL. Monocyty pobudzone do wydzielania anionów nadtlenkowych aktywują oksydację LDL, co prowadzi do uszkodzenia śródbłonka (11). Mechanizm warunkujący przekształcenie zapalenia ostrego w przewlekłe nie jest dotąd dobrze poznany. Uważa się, że jego podstawę stanowi tzw. niekompletny cykl rozwojowy, z tworzeniem wyłącznie ciałek siateczkowatych wewnątrz zakażonych komórek. Nie dochodzi do tworzenia ciał elementarnych. Zjawisko to zostało udokumentowane w hodowli in vitro, jako odpowiedź na dodanie do pożywki penicyliny (5). Niebezpieczeństwo dla zmienionych miażdżycowo naczyń stanowią także zakrzepy. Infekcja może nasilać aktywację i adhezję płytek krwi, prowadząc do powstania zakrzepu. Infekcji Chlamydophila pneumoniae towarzyszy także podwyższony poziom fibrynogenu, który prawdopodobnie jest czynnikiem ryzyka chorób miażdżycowych. Zapalenie w naczyniach krwionośnych wywołują także inne patogeny, takie jak Helicobacter pylori, Hemophilus influenze i Mycoplasma pneumoniae. Badania wykazały analogię między liczbą przeciwciał, skierowanych przeciw różnym patogenom, a rozwojem choroby. Im więcej drobnoustrojów znajduje się w blaszce miażdżycowej, tym rozwój choroby jest szybszy. Istnieją także opinie, że Chlamydophila pneumoniae nie jest główną przyczyną zmian miażdżycowych, lecz są nią liczne infekcje różnymi patogenami, w tym Chlamydophila pneumoniae. Większość badań potwierdza udział Chlamydophila pneumoniae w rozwoju blaszki miażdżycowej, jednak brak jest rezultatów w antybiotykoterapii. Z tego powodu hipoteza ta jest często krytykowana. W literaturze opisane są liczne przypadki stwierdzające obecność Chlamydophila pneumoniae u chorych na zapalenie osierdzia, wsierdzia i zapalenie mięśnia sercowego (12).
Chroniczna infekcja Chlamydophila pneumoniae prowadzi do uwalniania czynników zapalnych, które doprowadzają do patologicznej przebudowy komórek ściany naczyń tętnic szyjnych i wieńcowych”.
Chlamydophila pneumoniae podejrzewana jest także o udział w innych chorobach układu krążenia. Dane statystyczne sugerują związek między infekcją a nadciśnieniem tętniczym (13), jednak mechanizmy, na bazie których zakażenie tą bakterią miałoby wpływać na rozwój nadciśnienia, wymagają dalszego potwierdzenia. Opisywano także możliwość powodowania zapalenia naczyń w czasie reinfekcji i zapalenia mięśnia sercowego (ryc. 4). Podejrzewa się także udział Chlamydophila pneumoniae w etiologii nabytego zwężenia naczyń.
Ryc. 4. Zmiany miażdżycowe występujące w ścianie naczyń krwionośnych.
Badania wykazały także związek między infekcją Chlamydophila pneumoniae a indukcją reaktywnego zapalenia stawów. W płynie stawowym chorych stwierdzono obecność kwasów nukleinowych tych bakterii (13). Wydaje się prawdopodobne, że stan zapalny wywołany infekcją drobnoustroju w znacznym stopniu przyczynia się do rozwoju reaktywnego zapalenia stawów. Doszukano się także związku między infekcją Chlamydia pneumoniae a rozwojem makulopatii związanej z wiekiem (ang. age related macular degeneration – AMD). AMD jest przyczyną utraty wzroku u osób w podeszłym wieku.
Na udział Chlamydophila pneumoniae w chorobie oczu zwrócono uwagę, gdy u 5 na 9 badanych z AMD stwierdzono obecność drobnoustroju w tkance. Wykazano, że w przebiegu zakażenia Chlamydophila pneumonie dochodzi do zwiększonej produkcji czynnika wzrostu dla naczyniowego endothelium (ang. vascular endothelial growth factor – VEGF), która jest proteiną odpowiedzialną za patologiczne zmiany w AMD.
Wysnuto także przypuszczenie o związku pomiędzy zakażeniem Chlamydophila pneumoniae a rozwojem nowotworów szyi i głowy. Do takich wniosków doprowadziły wyniki badań epidemiologicznych, jednak badania genetyczne nie potwierdziły bezpośredniego udziału w etiologii choroby, choć badania epidemiologiczne sugerują związek między astmą a infekcją. „Wydaje się”, że dostępne badania kliniczne nie pozwalają na jednoznaczne przyjęcie bądź odrzucenie hipotezy o inicjacji i rozwoju astmy po zakażeniu Chlamydophila pneumoniae. Uznaje się, że zakażenia dróg oddechowych mają wpływ na wytworzenie się nadreaktywności drzewa oskrzelowego i zapoczątkowanie astmy infekcyjnej lub jej zaostrzenie. Z badań nad chorymi na astmę wynika, że poziom przeciwciał IgA przeciw Chlamydophila pneumoniae jest u nich znacznie wyższy niż u osób z grupy kontrolnej.
Diagnostyka Chlamydophila pneumoniae
Istnieje wiele metod pozwalających wykryć Chlamydophila pneumoniae. Niestety metody te mają dość niską czułość i sprawiają trudności metodyczne. Diagnostyka laboratoryjna zakażeń Chl. pneumoniae obejmuje metody hodowlane, techniki molekularne, badania serologiczne oraz metody wykrywania antygenów drobnoustroju. Dużym utrudnieniem w wykrywaniu Chlamydophila pneumoniae jest występowanie trzech stanów zakażenia: ostre, przewlekłe oraz przebyte ostre. Brak standardu diagnostycznego utrudnia porównawczą ocenę wyników różnych badań (14). Do identyfikacji drobnoustroju pobiera się wymazy z gardła, nosa lub krtani, popłuczyny oskrzelowe lub płyn z płukania oskrzelowo-pęcherzykowego (BALF).
Jedną z bardziej czułych, lecz zarazem trudniejszych do wykonania metod jest hodowla. Ze względu na to, że Chlamydophila pneumoniae jest pasożytem ściśle wewnątrzkomórkowym i ma bardzo duże wymagania pokarmowe, metoda ta może sprawiać problemy. W celu ułatwienia chlamydiom kontaktu z powierzchnią komórki zaleca się wirowanie hodowli. Podłoże musi być bogate, a dodatek cykloheksymidu zwiększa wrażliwość komórek na zakażenie. Najczęściej wykorzystywane do hodowli chlamydii linie komórkowe to He-La 229 i Hep-2. Ciała wtrętowe wykrywa się metodą immunofluorescencji pośredniej lub bezpośredniej, przy wykorzystaniu swoistych przeciwciał monoklonalnych. Metoda ta jest trudna, ale pozwala określić cechy biologiczne szczepu, takie jak np. wrażliwość na antybiotyki, co w dużym stopniu ułatwia leczenie (14). Metody hodowlane znajdują zastosowanie w diagnostyce zakażeń ostrych. Wykrywanie antygenu Chlamydophila pneumoniae bezpośrednio w materiale klinicznym jest metodą o niskiej czułości. Próbkę materiału poddaje się badaniu metodą immunoenzymatyczną. Ze względu na niską czułość tej metody stosuje się ją głównie do potwierdzenia obecności w hodowlach komórkowych.
Najczęściej wykonywanym badaniem jest wykrywanie przeciwciał w surowicy krwi. W tym celu używa się testu mikroimmunofluorescencji (MIF), metodę immunoenzymatyczną ELISA oraz odczynu wiązania dopełniacza OWD. Pierwsza z wymienionych metod cechuje się wysoką swoistością. Wykrywa antygeny głównych białek błony. Nie jest jednak łatwa do wykonania. Istnieją problemy ze standaryzacją i interpretacją wyników, ponieważ stosowane są różne kryteria. Dlatego wiele laboratoriów korzysta raczej z metod immunoenzymatycznych. Stosując badania serologiczne, należy pamiętać o utrzymującym się dodatnim mianie IgG u większości osób zdrowej populacji. Pojedyncze badanie przeciwciał w klasie IgG może świadczyć o świeżym zakażeniu tylko w przypadku bardzo wysokiego miana (> 1:512). Większe znaczenie ma wykazanie czterokrotnego wzrostu miana przeciwciał w dwóch kolejnych oznaczeniach (w klasach IgG lub IgA). Rozpoznanie ostrego zakażenia potwierdza także stwierdzenie w pojedynczym badaniu wysokiego miana IgM (> 1:16). Metody serologiczne znajdują zastosowanie w diagnostyce ostrych zakażeń, zakażeń przewlekłych oraz rozpoznawaniu przebytego zakażenia. Antygeny lub kwasy nukleinowe Chl. pneumoniae mogą być wykrywane w materiałach tkankowych dzięki zastosowaniu badań immunocytochemicznych lub technik hybrydyzacji in situ. Badania te mogą być prowadzone tylko w wyspecjalizowanych laboratoriach, a największą ich zaletą jest możliwość wykrywania małych fragmentów Chl. pneumoniae w chorych tkankach. Wykazanie obecności swoistego białka ściany komórkowej Chl. pneumoniae bądź jej lipopolisacharydu (LPS) nie jest jednak równoznaczne z obecnością żywych drobnoustrojów. Do potwierdzenia infekcji konieczne są dodatkowe badania. W odczynie wiązania dopełniacza antygenem jest esterowo-acetonowy ekstrakt z zarodków kurzych zakażonych Chlamydophila spp., zawierający liposacharyd swoisty dla całego rodzaju. OWD nie jest testem swoistym i może dawać fałszywe dodatnie wyniki w przypadku infekcji chlamydofilami z innego gatunku. Jednoczesne badanie MIF i OWD pozwala ustalić, czy infekcja ma charakter przewlekły, czy jest to reinfekcja (14). Test ELISA pozwala wykryć przeciwciała w kierunku Chlamydophila pneumoniae. Jako antygen w tym teście wykorzystuje się białka zewnątrzbłonowe posiadające etiopy swoiste dla gatunku Chl. pneumoniae niewchodzące w reakcje krzyżowe z innymi gatunkami rodzaju Chlamydophila. Trudności diagnostyczne w przypadku badań serologicznych wynikają ze stosunkowo późnego pojawienia się przeciwciał w surowicy. Przeciwciała w klasie IgM wykrywalne są dopiero w trzecim tygodniu po zakażeniu, zaś IgG można stwierdzić nie wcześniej niż 6-8 tygodni od wystąpienia pierwszych objawów choroby. Największe problemy w trakcie diagnostyki spotyka się u dzieci. Ponad 50% zakażonych poniżej 10. roku życia nie wytwarza swoistych przeciwciał z żadnych klas. Dla zwiększenia wykrywalności zakażeń często stosuje się kilka metod jednocześnie, np. badania serologiczne i PCR.
Farmakologia
Leczenie zakażeń Chlamydophila pneumoniae jest trudne ze względu na oporność na antybiotyki β-laktamowe. Brak reakcji na tę grupę antybiotyków spowodowany jest brakiem peptydoglikanów w ścianie komórkowej. Utrudnienia w leczeniu infekcji chlamydiowych wynikają z wewnątrzkomórkowej lokalizacji drobnoustroju. Chlamydophila pneumoniae wykazuje oporność na suflonamidy i inne antybiotyki o błonowych mechanizmach działania. Trudności w leczeniu wynikają także z występowania cyklu rozwojowego. Ciałko elementarne występujące wewnątrz komórki jest niewrażliwe na działanie antybiotyków, co powoduje problemy z całkowitym wyleczeniem pacjenta.
Do oznaczania aktywności antybiotyku stosuje się wartości, które określają najniższe stężenie antybiotyku, hamujące tworzenie inkluzji (MIC), oraz najniższe stężenie leku, które powoduje zahamowanie tworzenia się inkluzji po jednokrotnym pasażowaniu na podłoże bez antybiotyków (MCC). Wartości te nie określają jednak bezwzględnego działania antybiotyku. Czasami następuje częściowe zahamowanie tworzenia się inkluzji lub mała dawka antybiotyku może w początkowej fazie hamować bakterie, a po pasażowaniu drobnoustrój może się ponownie namnażać. Do leczenia zakażeń Chlamydia pneumoniae stosuje się makrolity, tetracykliny i fluorochinolony. Są to antybiotyki cechujące się dobrą penetracją do wnętrza komórek. Leczenie postaci ostrych wymaga stosowania wysokich dawek antybiotyku przez okres 2-3 tygodni. W przypadku postaci przewlekłych należy kontynuować leczenie przez 4-6 tygodni. Im później zacznie się odpowiednią antybiotykoterapię, tym wolniej dochodzi do eliminacji drobnoustroju. W przypadku zbyt krótkiego leczenia (7-10 dni) często dochodzi do nawrotów zakażenia (14). Do leków pierwszego wyboru najczęściej zalicza się makrolidy. Są antybiotykami bakteriostatycznymi, ich mechanizm działania polega na zahamowaniu syntezy białek w komórce bakteryjnej. Charakteryzują się doskonałą penetracją do wnętrza komórek (dotyczy to również makrofagów), dlatego też są bardzo aktywne wobec patogenów wewnątrzkomórkowych. Większość antybiotyków z grupy makrolidów wykazuje takie samo lub podobne minimalne stężenie hamujące wzrost bakterii (MIC) w stosunku do Chlamydophila pneumoniae. Dla poszczególnych antybiotyków z grupy makrolidów waha się od 0,016-0,5 mg/L. Zalecany okres przyjmowania antybiotyków z tej grupy to 14-21 dni. Są antybiotykami dobrze tolerowanymi przez chorych, dzięki czemu mogą być stosowane przez dłuższy czas, co jest bardzo istotne w przypadku leczenia chlamydioz. Obecnie najczęściej stosowane są tzw. makrolidy nowej generacji, takie jak klarytromycyna i azytromycyna, które wyparły stosowaną dawniej erytromycynę. Główną przyczyną jest łatwość stosowania tych antybiotyków. W przypadku erytromycyny często występują tzw. działania niepożądane. Najczęściej są to zaburzenia ze strony układu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunka. Czasami mogą występować także reakcje alergiczne (5, 15).
Azytromycyna to półsyntetyczny, piętnastoczłonowy azalid. Ma długi czas półtrwania (40 godzin). Osiąga wysokie stężenie wewnątrzkomórkowe i ma długi czas działania, co jest cechą bardzo pożądaną w przypadku niszczenia drobnoustrojów wewnątrzkomórkowych. Powoduje także mniej objawów niepożądanych niż erytromycyna. Najbardziej aktywnym makrolitem jest klarytromycyna. Zaleca się kurację 10-21-dniową, a w przypadku nieskuteczności można ją kontynuować przez dłuższy okres (nawet do 6 tygodni). Okres półtrwania w osoczu wynosi 3,5-5 godzin. MIC klarytromycyny dla Chlamydia pneumoniae wynosi 0,031 mg/ml, MIC erytromycyna dla tej samej bakterii ma wartość 0,125 mg/ml. Leczenie infekcji Chl. pneumoniae antybiotykami z grupy makrolitów jest skuteczne, ale należy pamiętać, aby terapia nie była zbyt krótka, w przeciwnym razie może dojść do nawrotu choroby.
Inną grupą antybiotyków stosowaną w leczeniu chlamydioz są tetracykliny. Antybiotyki te mają działanie bakteriostatyczne, charakteryzujące się większym spektrum przeciwbakteryjnym niż makrolidy. Ze wszystkich grup antybiotyków stosowanych w leczeniu infekcji Chl. pneumoniae wykazują najmniejszą skuteczność, ale na tyle wysoką, aby były efektywne. Mają dość restrykcyjne ograniczenia w stosowaniu. Nie należy ich podawać dzieciom poniżej 8. roku życia, ze względu na niekorzystny wpływ na tworzenie zawiązków kostnych i wzrost kości oraz przebarwienie zębów. Tetracykliny mogą również wywoływać nadwrażliwość na światło oraz sprzyjać zakażeniom Candida spp. Fluorochinolony są grupą antybiotyków o innym działaniu niż wymienione wcześniej. Jako jedyne mają działanie bakteriobójcze. Działają przez zahamowanie syntezy bakteryjnego DNA. O ich skuteczności klinicznej decyduje nie tylko stężenie w ognisku zakażenia, ale również czas utrzymywania się stężenia hamującego wzrost bakterii. Fluorochinolony są na ogół dobrze tolerowane, ale ze względu na stwierdzone u zwierząt doświadczalnych zaburzenia syntezy chrząstki stosowane są u osób powyżej 16. roku życia.
Podsumowanie
Chlamydophila (Chlamydia) pneumoniae jest drobnoustrojem odpowiedzialnym za choroby układu oddechowego. Powoduje zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, a także przyczynia się do powstawania i zaostrzenia astmy oskrzelowej. Liczne badania prowadzone w Polsce i na świecie w ciągu ostatnich lat pozwalają wnioskować o znaczącej roli Chlamydophila pneumoniae w licznych chorobach uznawanych do niedawna za nieinfekcyjne. Chlamydophila pneumoniae została wyizolowana ze zmienionych miażdżycowo tętnic, a także z mózgu pacjentów lub zmarłych chorujących na chorobę Alzheimera. W tych badaniach pojawia się jednak wiele nieścisłości. Wyniki badań serologicznych jednoznacznie wskazują na udział Chl. pneumoniae w etiologii wyżej wymienionych chorób, lecz terapia antybiotykowa jak dotąd nie przyniosła zadawalających rezultatów. Potrzeba jeszcze wielu badań, które pozwolą w pełni poznać tę podstępną i bardzo groźną bakterię i pozwolą z nią skutecznie walczyć.
Piśmiennictwo
1. Appelt DM, Roupas MR, Way DS et al.: Inhibition of apoptosis in neuronal cells infected with Chlamydophila (Chlamydia) pneumoniae. BMC Neuroscience 2008; 9: 13. 2. Balin BJ, Gerard EJ, Arking EJ et al.: Identification and localization of Chlamydia pneumoniae in the Alzhei-mer’s brain. Med Microbiol Immunol 1998; 187: 23-42. 3. Choroszy-Król I: Chlamydia pneumoniae – aspekty kliniczne, diagnostyka i leczenie. Family Medicine and Primary Care Review 2006; 8(3): 867-873. 4. Cook PJ, Lip GY, Davies P: Chlamydia pneumoniae antibodies in severe essential hypertension. Hypertension 1998; 31: 589-96. 5. Hamle S, Syrjala H, Bloigu A, Saikku P: Lymphocyte responsem to Chlamydia antigens in patients with coronary heart disease. Eur Heart J 1997; 18: 1095-101. 6. Kruk M, Przyłuski J, Deptuch TW et al.: Rola zakażeń Chlamydia pneumoniae w chorobie wieńcowej. Kardiol Pol 2000; 53: 152-159. 7. Nitsch-Osuch A, Wardyn KA, Choroszy-Król I: Zakażenia wywołane patogenami atypowymi w praktyce lekarskiej. Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Wrocław 2007. 8. Osuch-Król A: Zakażenia wywołane patogenami atypowymi w praktyce lekarskiej. Wrocław 2007. 9. Podsiadły E, Tylewska-Wierzbanowska S: Chlamydia pneumoniae – biology and pathogenicity. Postępy mikrobiologii 1998; 37(2): 145-156. 10. Rajtar R, Malczewska-Malec M, Kloch M, Kolasińska-Kloch W: Chlamydia pneumoniae i jej związek z chorobami układu krążenia. Przeg Lek 2004; 61(3): 165-172. 11. Stawarski A, Choroszy-Król I, Iwańczak B et al.: Epidemiology of atypical pneumoniae caused by Mycoplasma pneumoniae and Chlamydia sp. in children. Adv Clin Exp Med 2001; 10(1): 37-44. 12. Stratton CW, Mitchell WM, Sriram S: Does Chlamydia pneumoniae play a role in the pathogenesis of multiple sclerosis? J Med Microbiol 2000; 49(1): 1-3. 13. Szeląg A, Przestalski M, Magdalan J, Rymarczyk-Natyna K: Chlamydiowe zapalenie dróg oddechowych w aspekcie skuteczności leczenia. Otolaryngologia polska 1997; 52 (suppl. 24): 385-390. 14. Zawilińska B: Zakażenia wywołane przez Chlamydia pneumoniae. Zakażenia 2003; 3: 86-94.
otrzymano: 2013-07-15
zaakceptowano do druku: 2013-08-29

Adres do korespondencji:
*Paweł Kowalczyk
Samodzielny Zakład Biologii Mikroorganizmów SGGW
ul. Nowoursynowska 159, 02-776 Warszawa
tel.: +48 (22) 593-25-78, +48 728-862-717
e-mail: pawel_kowalczyk@sggw.pl

Medycyna Rodzinna 3/2013
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna