Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografię? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis – wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 1/2017, s. 31-36
*Agnieszka Jasik, Marek Tałałaj
Witaminy D i K a złamania kości
Vitamins D and K and bone fractures
Klinika Geriatrii, Chorób Wewnętrznych i Chorób Metabolicznych Kości, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa
Kierownik Kliniki: dr hab. med. Marek Tałałaj, prof. CMKP
Streszczenie
Witamina D odgrywa istotną rolę w utrzymaniu homeostazy wapniowo-fosforanowej i metabolizmie tkanki kostnej. Niedobór witaminy D jest bardzo częsty w populacji osób starszych. Jest on wynikiem niewystarczającej ekspozycji na światło słoneczne, obniżonej syntezy skórnej witaminy D3 oraz jej niskiego spożycia. Znaczny niedobór witaminy D powoduje osłabienie siły mięśniowej, zwłaszcza mięśni kończyn dolnych, a także zwiększa ryzyko upadków i złamań kości. Wykazano, że stosowanie witaminy D w dawce 800-1000 IU/d, wraz z suplementacją wapnia, zmniejsza częstość upadków, ogranicza utratę masy kostnej oraz redukuje częstość złamań kości.
Witamina K bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, ale odgrywa także istotną rolę w tworzeniu tkanki kostnej. Witamina K aktywuje osteokalcynę przez jej γ-karboksylację, zwiększa liczbę i aktywność osteoblastów oraz przyspiesza apoptozę osteoklastów. Wyniki randomizowanych, kontrolowanych placebo badań klinicznych wskazują, że stosowanie witaminy K zmniejsza ryzyko złamań kręgosłupa, złamań pozakręgowych oraz złamań biodra.
Summary
Vitamin D plays an important role in calcium-phosphate homeostasis and bone tissue metabolism. Vitamin D deficiency is very common in the elderly population. It is caused by insufficient sunlight exposure, decreased functional capacity of the skin to synthesize vitamin D3 and its low dietary intake. Significant vitamin D deficiency results in muscle weakness, especially of lower extremities, as well as increased risk of falling and bone fractures. It was found that the treatment with vitamin D at the dose of 800-1000 IU/d, together with calcium supplementation, is able to decrease the incidence of falls, reduce bone mass loss, and incidence of bone fractures.
Vitamin K is involved in blood coagulation process but it is also plays an important role in bone tissue formation. Vitamin K induces activation of osteocalcin by its γ-carboxylation, increases the number and activity of osteoblasts, and accelerates osteoclasts apoptosis. The results of randomized placebo-controlled trials revealed that treatment with vitamin K is able to reduce the risk of vertebral, nonvertebral, and hip fractures.
WSTĘP
Osteoporoza jest następstwem postępującej utraty tkanki kostnej oraz zniszczenia wewnętrznej struktury szkieletu. Choroba rozwija się powoli, bezobjawowo, ale stopniowo zwiększa ryzyko złamania kości. Zagrożenie złamaniami osteoporotycznymi wzrasta z wiekiem. Szacuje się, że u około 40-50% kobiet w okresie pomenopauzalnym i u około 25% starszych mężczyzn wystąpią złamania na tle osteoporozy, z tego 75% złamań wystąpi u osób w wieku 65 lat i starszych (1, 2).
Złamania przyczyniają się do znacznego pogorszenia jakości życia, wzrostu kosztów opieki medycznej i przedwczesnej śmierci. Kluczowymi zadaniami stają się więc odpowiednia profilaktyka i skuteczne leczenie osteoporozy (2). Istotną rolę w ograniczeniu ryzyka złamań szkieletu, zwłaszcza u osób starszych, odgrywają witaminy D i K.
WITAMINA D – RYS HISTORYCZNY
Witaminę D odkrył Mellanby w 1920 roku jako substancję niezbędną dla zapewnienia prawidłowego rozwoju i budowy szkieletu poprzez regulację homeostazy wapniowo-fosforanowej. Struktura molekularna witaminy D przypomina budowę klasycznych hormonów steroidowych. Związek ten występuje początkowo w postaci prohormonu ulegającego, w toku przemian metabolicznych, przekształceniu w substancję biologicznie czynną: 1,25-dihydroksy-witaminę D, która po połączeniu ze swoistym receptorem jądrowym, znajdującym się w komórkach wielu tkanek i narządów, wywiera działanie genomowe.
Określenie „witamina D” obejmuje grupę steroidowych związków chemicznych o ogólnym wzorze C28H43OH, wykazujących działanie przeciwkrzywicze i warunkujących mineralizację tkanki kostnej, spośród których największe znaczenie w biologii człowieka mają witaminy D2 i D3.
ŹRÓDŁA WITAMINY D
Witamina D2 syntetyzowana jest w tkankach roślin w wyniku oddziaływania promieni słonecznych na znajdujący się w nich ergosterol i dostarczana jest do organizmu ludzkiego wraz ze spożywanymi pokarmami roślinnymi i grzybami.
Witamina D3 pochodzi z dwóch źródeł. Jednym z nich są produkty żywnościowe zawierające naturalną witaminę, takie jak: tłuste ryby, jaja, wątroba zwierzęca oraz żywność sztucznie wzbogacona w witaminę D (mleko, jogurty, sery, soki owocowe), jak ma to miejsce w USA i krajach skandynawskich. Drugim źródłem witaminy D3 jest synteza skórna zachodząca pod wpływem pasma UVB światła słonecznego.
Szacuje się, że około 80% znajdującej się w ustroju witaminy D pochodzi z jej syntezy skórnej, a w krajach niestosujących wzbogacania w nią żywności odsetek ten jest prawdopodobnie jeszcze wyższy (3).
METABOLIZM WITAMINY D
Witamina D zawarta w pożywieniu wchłania się w jelicie czczym w obecności kwasów żółciowych, ich soli oraz monoglicerydów. Zarówno wchłonięta z przewodu pokarmowego, jak i zsyntetyzowana w skórze witamina D transportowana jest do wątroby w postaci związanej z białkami, głównie DBP (ang. vitamin D binding protein), gdzie przy udziale 25-hydroksylazy dochodzi do powstawania 25-hydroksy-witaminy D (25OHD) – kalcyfediolu. Metabolit ten charakteryzuje się długim okresem półtrwania w surowicy krwi, sięgającym 2-3 tygodni, dlatego jego stężenie uznawane jest za wykładnik zaopatrzenia organizmu w witaminę D. Kalcyfediol, w połączeniu z białkami, głównie DBP, dociera następnie do nerek, gdzie ulega hydroksylacji do 1,25-dihydroksy-witaminy D [1,25(OH)2D] – kalcytriolu oraz 24,25-dihydroksy-witaminy D. Synteza 1,25(OH)2D zachodzi pod wpływem 1α-hydroksylazy i stymulowana jest m.in. przez parathormon (PTH), peptyd PTH-podobny, hipokalcemię i hipofosfatemię. Wykazano, że analogiczna hydroksylacja przy węglu 1. ma miejsce również poza nerkami, m.in. w przytarczycach, okrężnicy, gruczole krokowym i ośrodkowym układzie nerwowym.
Głównym zadaniem aktywnej postaci witaminy D – kalcytriolu – jest utrzymanie prawidłowego stężenia wapnia w surowicy krwi poprzez zwiększenie jego absorpcji jelitowej i reabsorpcji w kanalikach nerkowych, umożliwienie mineralizacji nowo budowanej tkanki kostnej oraz ograniczenie nadmiernej produkcji PTH i zapobieganie wtórnej nadczynności przytarczyc (3-5).
ROLA WITAMINY D W PREWENCJI ZŁAMAŃ SZKIELETU
Niedobór witaminy D wpływa niekorzystnie zarówno na budowę, jak i metabolizm tkanki kostnej, ale skutki tego niedoboru zależą od stopnia nasilenia i czasu jego trwania. Długotrwały, duży niedobór witaminy D u osób dorosłych prowadzi do rozwoju osteomalacji charakteryzującej się nieprawidłową mineralizacją nowo tworzącej się macierzy kostnej. Mniejszy niedobór witaminy D wywołuje zaburzenia homeostazy wapniowo-fosforanowej oraz wzrost sekrecji parathormonu.
Konsekwencjami wtórnej nadczynności przytarczyc są przyspieszona przebudowa tkanki kostnej prowadząca do obniżenia gęstości mineralnej kości (ang. bone mineral density – BMD) oraz wzrost ryzyka złamań szkieletu. Badania epidemiologiczne wykazały istnienie dodatniej korelacji między stężeniem 25OHD w surowicy krwi a wartością BMD mierzoną w odcinku lędźwiowym kręgosłupa i bliższej części kości udowej (6). Opublikowane w 2013 roku podsumowanie 23 badań, którymi objęto 4082 pacjentów powyżej 50. roku życia obserwowanych przez średnio 24 miesiące, pozwoliło stwierdzić, że stosowanie witaminy D przyczynia się do wzrostu BMD średnio o 0,8%. Wyniki poszczególnych badań były jednak bardzo rozbieżne (7).
Najpoważniejszym zagrożeniem związanym z niedoborem witaminy D jest zwiększone ryzyko złamań szkieletu. Udokumentowano, że niskie stężenie 25OHD w surowicy krwi idzie w parze ze zwiększoną częstością złamań osteoporotycznych, a uzupełnienie istniejących niedoborów witaminy D może istotnie ograniczyć ryzyko ich wystąpienia. Kwestią otwartą pozostaje jednak wciąż zdefiniowanie minimalnej dawki witaminy D pozwalającej zredukować częstość złamań, określenie jej skuteczności w poszczególnych subpopulacjach pacjentów oraz odpowiedź na pytanie, czy ograniczenie liczby złamań uwarunkowane jest jednoczesną suplementacją wapnia (2).
Przeprowadzona przed 10 laty, na zlecenie amerykańskiego Ministerstwa Zdrowia i Pomocy Humanitarnej, metaanaliza 13 randomizowanych oraz otwartych badań klinicznych, którymi objęto blisko 59 tysięcy kobiet w wieku ≥ 50 lat, wskazywała, że zmniejszenie liczby niskoenergetycznych złamań kości można osiągnąć jedynie przez łączne stosowanie witaminy D i preparatów wapnia oraz że efekt ten jest najsilniej wyrażony u pensjonariuszy domów opieki (8). W 2011 roku opublikowano podsumowanie wyników 16 prospektywnych badań klinicznych oceniających efektywność witaminy D w profilaktyce złamań kości. Wykazano na ich podstawie, że stosowanie jedynie witaminy D nie redukuje częstości złamań szkieletu, natomiast podawanie jej łącznie z suplementacją wapnia ogranicza liczbę złamań średnio o 12%, a w populacji osób starszych przebywających w domach opieki nawet o 29% (9). Zbliżone wyniki przyniosła opublikowana w 2014 roku metaanaliza 53 badań obejmujących łącznie 91 791 osób. Jej autorzy potwierdzili, że stosowanie samej witaminy D nie wpływa na częstość złamań osteoporotycznych u kobiet po menopauzie oraz u starszych mężczyzn, natomiast łączna suplementacja witaminy D i wapnia pozwala ograniczyć częstość złamań bliższej części kości udowej o 16%. W populacji mieszkających samodzielnie mieszkańców miasta o stosunkowo niskim ryzyku wystąpienia złamań biodra wynoszącym 8 przypadków/1000 osób/rok pozwala to uniknąć w ciągu roku 1 złamania w grupie 1000 osób, natomiast wśród rezydentów domów opieki, u których częstość złamań biodra określono na 54 przypadki/1000 osób/rok, skojarzona terapia pozwala ograniczyć ich liczbę o 9 (10). Opublikowane w tym samym roku przez Bollanda i wsp. podsumowanie wyników dużych randomizowanych oraz otwartych badań klinicznych obejmujących łącznie 76 497 osób w wieku ≥ 47 lat potwierdziło, że suplementacja witaminy D wraz z preparatami wapnia ogranicza częstość złamań osteoporotycznych o 8%, podczas gdy stosowanie jedynie witaminy D w dawkach nieprzekraczających 400 IU/d nie wpływa w istotny sposób na liczbę złamań kośćca (11).
Próbę zdefiniowania minimalnej dobowej dawki witaminy D pozwalającej istotnie zmniejszyć ryzyko złamań kości podjęli Bischoff-Ferrari i wsp. Podsumowując opublikowane do 2009 roku wyniki 12 kontrolowanych badań klinicznych, obejmujących łącznie ponad 42 tysiące pacjentów w wieku ≥ 65 lat, wykazali oni, że stosowanie witaminy D ogranicza częstość złamań pozakręgowych o 20% oraz złamań biodra o 18%, jeśli średnia dobowa dawka witaminy D, uwzględniając niesystematyczność jej przyjmowania, wynosi co najmniej 482 IU/d (12). Kolejna, opublikowana 3 lata później metaanaliza 11 badań klinicznych, którymi objęto ponad 31 tysięcy osób w średnim wieku 76 lat, dowiodła, że celem ograniczenia ryzyka złamań kości należy zalecać pacjentom witaminę D w dawce 800-2000 IU/d. W grupie osób powyżej 65. roku życia taka dawka witaminy D przyczynia się do zmniejszenia liczby złamań pozakręgowych o 14%, a złamań biodra o 30% (13).
Niedobór witaminy D prowadzi do zwiększenia częstości złamań nie tylko przez nadmierne przyspieszenie przebudowy kości i szybsze obniżanie BMD, ale także, szczególnie u osób starszych, przez wpływ na masę i siłę mięśni szkieletowych oraz wzrost ryzyka upadków. Szacuje się, że aż 90% złamań bliższej części kości udowej jest bezpośrednim następstwem upadków (14).
Wykazano, że w wyniku niedoboru witaminy D dochodzi do zmniejszenia masy i siły mięśniowej, zwłaszcza proksymalnych mięśni kończyn dolnych. Dowiedziono, że 1,25(OH)2D jest istotnym czynnikiem stymulującym syntezę białek mięśniowych (15).
Większość badań obserwacyjnych i epidemiologicznych wskazuje na istotną dodatnią zależność między stężeniem 25OHD w surowicy krwi a siłą i sprawnością funkcjonalną kończyn dolnych (16).
Dowiedziono, że suplementacja witaminy D przyczynia się do zwiększenia siły mięśni szkieletowych oraz ograniczenia zaburzeń chodu, zwłaszcza u osób starszych (17). W metaanalizie obejmującej 13 kontrolowanych badań klinicznych wykazano, że u osób w wieku ≥ 60 lat stosowanie witaminy D poprawia koordynację ruchową oraz sprawność kończyn dolnych ocenianą testem „wstań i idź” oraz pomiarem siły mięśni kończyn dolnych (18). Stwierdzono, że suplementacja witaminy D w dawce co najmniej 800 IU/d powoduje poprawę siły i funkcji kończyn dolnych o 4-11%, ograniczenie nadmiernego kołysania się ciała o 28% oraz przyczynia się do ograniczenia liczby upadków u osób starszych (17, 19, 20). Ograniczenie ryzyka upadków o 27% u pacjentów przyjmujących witaminę D potwierdziło podsumowanie 8 kontrolowanych badań klinicznych, do których włączono 2426 osób w wieku ≥ 65 lat. Powtórna, bardziej szczegółowa analiza wyników tych samych badań, wykonana na zlecenie amerykańskiego Instytutu Medycznego (IOM), wykazała, że suplementacja witaminy D w dawce 700-1000 IU/d zmniejsza częstość upadków o 34%, natomiast stosowanie niższych dawek jest pod tym względem nieefektywne. Stwierdzono, że już w okresie pierwszych 2-5 miesięcy terapii ryzyko wystąpienia upadku ulega redukcji o 38% w stosunku do grupy kontrolnej, a u osób leczonych przez 12-36 miesięcy pozostaje zmniejszone o 17% (21, 22). Opublikowane wyniki badań i metaanaliz stały się podstawą rekomendacji US Preventive Services Task Force (USPSTF) zalecających osobom po 65. roku życia wykonywanie regularnych ćwiczeń fizycznych oraz suplementację witaminy D w celu minimalizowania ryzyka upadków (23).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Gullberg B, Johnell O, Kanis JA et al.: World-wide projections for hip fracture. Osteoporosis Int 1997; 9: 29-37.
2. Binkley N: Vitamin D and osteoporosis – related fracture. Arch Biochem Biophys 2012; 523: 115-122.
3. Holick MF: Vitamin D deficiency. N Engl J Med 2007; 357: 266-281.
4. Holick MF: Vitamin D and health: Evolution, biologic functions and recommended dietary intakes for vitamin D. Clin Rev Bone Miner Metab 2009; 7: 2-19.
5. Christacos S, Dhawan P, Porta A et al.: Vitamin D and intestinal calcium absorption. Mol Cell Endocrinol 2011; 347: 25-29.
6. Bischoff-Ferrari HA, Dietrich T, Orav JE et al.: Positive association between 25-hydroxy vitamin D levels and bone mineral density: a population-based study of younger and older adults. Am J Med 2004; 116: 634-639.
7. Reid IR, Bolland MJ, Grey A: Effects of vitamin D supplements on bone mineral density: a systematic review and meta-analysis. Lancet 2014; 383(9912): 146-155.
8. Cranny A, Horsley T, O’Donnell S et al.: Effectiveness and safety of vitamin D in relation to bone health. 2007; http//archive.ahrg.gov/downloads/pub/evidence/pdf/vitamin/vitad.pdf.
9. Chung M, Lee J, Terasawa T et al.: Vitamin D with or without calcium supplementation for prevention of cancer and fractures: an updated meta- analysis for the US Preventive Services Task Force. Ann Intern Med 2011; 155(12): 827-838.
10. Avenell A, Mak JC, O’Connell D: Vitamin D and vitamin D analogues for preventing fractures in post-menopausal women and older men. Cochrane Database Syst Rev 2014; 14: 4.
11. Bolland MJ, Grey A, Gamble GD et al.: The effect of vitamin D supplementation on skeletal, vascular, or cancer outcomes: a trial sequential meta-analysis. Lancet Diab Endocrinol 2014; 2: 307-320.
12. Bischoff-Ferrari HA, Willett WC, Wong JB et al.: Prevention of nonvertebral fractures with oral vitamin D and dose dependency: a meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Intern Med 2009; 169: 551-561.
13. Bischoff-Ferrari HA, Walter PH, Willett MD et al.: A Pooled Analysis of Vitamin D Dose Requirements for Fracture Prevention. N Engl J Med 2012; 367: 40-49.
14. Holick MF: The vitamin D deficiency pandemic: A forgotten hormone important for health. Public Health Rev 2010; 32: 267-283.
15. Girgis CM, Clifton-Bligh RJ, Hamrick MW et al.: The roles of vitamin D in skeletal muscle: form, function, and metabolism. Endocr Rev 2013; 34: 33-83.
16. Wicherts IS, van Schoor NM, Boeke AJ et al.: Vitamin D status predicts physical performance and its decline in older persons. J Clin Endocrinol Metab 2007; 92: 2058-2065.
17. Pfeifer M, Begerow B, Minne HW et al.: Effects of a short-term vitamin D and calcium supplementation on body sway and secondary hyperparathyroidism in elderly women. I Bone Miner Res 2000; 15: 1113-1118.
18. Muir SW, Montero-Odasso M: Effect of vitamin D supplementation on muscle strength, gait and balance in older adults: a systematic review and meta-analysis. J Am Geriatr Soc 2011; 59: 2291-2300.
19. Pfeifer M, Begerow B, Minne HW et al.: Effects of a long-term vitamin D and calcium supplementation on falls and parameters of muscle function in community-dwelling older individuals. Osteoporosis Int 2008; 16: 16.
20. Bischoff-Ferrari HA, Stahelin HB, Dick W et al.: Effects of vitamin D and calcium supplementation on falls: a randomized controlled trial. J Bone Mineral Res 2003; 18: 343-351.
21. Bischoff-Ferrari HA, Dawson-Hughes B, Staehelin HB et al.: Fall prevention with supplemental and active forms of vitamin D: a meta-analysis of randomized controlled trials. BMJ 2009; 339: b3692.
22. Bischoff-Ferrari HA, Willett WC, Orav JE et al.: Fall prevention with vitamin D: clarification needed. BMJ 2011; 342: s2608.
23. USPSTF: Falls Prevention in Older Adults: Counseling and Preventive Medication, May 2012; www.uspreventiveservicestaskforce.org (access: 14.11.2015).
24. IOM (Institute of Medicine): Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. The National Academies Press, Washington 2011.
25. USPSTF: Screening for Vitamin D deficiency in adults. Recommendation statement. Am Fam Physician 2015; 9: 642D-642G.
26. Ross AC, Manson JE, Abrams SA et al.: The 2011 report on dietary reference intake for calcium and vitamin D from the Institute of Medicine: what clinicians need to know. J Clin Endocrinol Metab 2011; 96: 53-58.
27. Berger-Lux MJ, Heaney RP, Dowell S et al.: Vitamin D and its major metabolites: serum levels after graded oral dosing in healthy men. Osteoporosis Int 1998; 8: 222-230.
28. Dawson-Hughes B: Impact of vitamin D and calcium on bone and mineral metabolism in older adults. [In:] Holick M (ed.): Biologic effects of light 2001. Springer US 2002: 175-183.
29. Charzewska J, Chlebna-Sokół D, Chybicka A et al.: Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D – 2009. Post N Med 2010; 5: 356-359.
30. Płudowski P, Karczmarewicz E, Bayer M et al.: Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – recommended vitamin D intakes in the general population and groups at risk of vitamin D deficiency. Endokrynol Pol 2013; 64: 319-327.
31. Gröber U, Reichrath J, Holick MF et al.: Vitamin K: an old vitamin in a new perspective. Dermato-Endocrinology 2014; 6(1): e968490.
32. Falcone TD, Scott S, Kim W et al.: Vitamin K: fracture prevention and beyond. Am J Phys Med Rehabil 2011; 3: 82-87.
33. Azuma K, Ouchi Y, Inoue S: Vitamin K: Novel molecular mechanisms of action and its roles in osteoporosis. Geriatr Gerontol Int 2014; 14: 1-7.
34. Knapen MH, Drummen NE, Smit E et al.: Three-year low-dose menaquinone-7 suplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women. Osteoporos Int 2013; 24(9): 2499-24507.
35. Forli L, Bollerslev J, Simonsen S et al.: Dietary vitamin K supplement improves bone status after lung and heart transplantation. Transplantation 2010; 89: 458-464.
36. Cockayne S, Adamson J, Lanham-New S et al.: Vitamin K and the prevention of fractures: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Intern Med 2006; 166: 1256-1261.
37. Hodges SJ, Akesson K, Vergnaud P et al.: Circulating levels of vitamins K1 and K2 decreased in elderly women with hip fracture. J Bone Miner Res 1993; 8: 1241-1245.
38. Feskanich D, Weber P, Willett WC et al.: Vitamin K intake and hip fractures in women: prospective study. Am J Clin Nutr 1999; 69(1): 74-79.
39. Theuwissen E, Magdeleyns EJ, Braam LA et al.: Vitamin K – status in healthy volunteers. Food Funct 2014; 5(2): 229-234.
40. Sato T, Schurgers LJ, Uenishi K: Comparison of menaquinone-4 and menaquinone-7 bioavailability in healthy women. Nutr J 2012; 11: 11-93.
41. Theuwissen E, Teunissen KJ, Spronk HM et al.: Effect of low-dose supplements of menaquinone-7 (vitamin K2) on the stability of oral anticoagulant treatment: dose-response relationship in healthy volunteers. J Tromb Haemost 2013; 11(6): 1085-1092.
42. Torbergsen AC, Watne LO, Wyller TB et al.: Vitamin K1 and 25(OH)D are independently and synergistically associated with a risk for hip fracture in an elderly population: A case control study. Clinical Nutrition 2015; 34: 101-106.
43. Finnes TE, Lofthus CM, Meyer HE et al.: A combination of low serum concentrations of vitamin K1 and D is associated with increased risk of hip fractures in elderly Norwegians: a NOREPOS study. Osteoporos Int 2016; 27: 1645-1652.
otrzymano: 2016-12-07
zaakceptowano do druku: 2016-12-28

Adres do korespondencji:
*Agnieszka Jasik
Klinika Geriatrii, Chorób Wewnętrznych i Chorób Metabolicznych Kości CMKP
Czerniakowska 231, 00-416 Warszawa
tel. +48 (22) 584-11-47
kl.geriatrii@szpital-orlowskiego.pl

Postępy Nauk Medycznych 1/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych