Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2018, s. 58-64 | DOI: 10.25121/PF.2018.19.1.58
Gabriela Dubiago1, Anna Nowak2, *Adam Klimowicz2
Wybrane właściwości miodu szczególnie przydatne w kosmetologii
Selected properties of honey especially useful in cosmetology
1Absolwentka Kosmetologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
2Katedra i Zakład Chemii Kosmetycznej i Farmaceutycznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. n. med. Adam Klimowicz
Streszczenie
Miód jest wytwarzany przez pszczoły (Apis mellifera) z nektaru kwiatowego oraz wydzielin owadów. Podobnie jak inne produkty pszczele, jest on wykorzystywany jako środek wspomagający leczenie wielu chorób. Znajduje również zastosowanie w produkcji preparatów kosmetycznych. Do głównych składników miodu zaliczamy węglowodany, stanowiące ok. 80% suchej masy, oraz wodę. Monosacharydy, głównie fruktoza i glukoza, stanowią około 70% cukrów, zaś pozostałe sacharydy to disacharydy i oligosacharydy. Ponadto miód zawiera witaminy, mikroelementy, polifenole, aminokwasy i enzymy. Dobroczynny wpływ na ludzkie zdrowie naturalnego miodu, ze względu na właściwości biologiczne i terapeutyczne, jest znany od dawna. Ma on zastosowanie w leczeniu niektórych chorób sercowo-naczyniowych i żołądkowo-jelitowych. Pośród najbardziej znanych właściwości miodu wyróżniamy jego działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe i przeciwzapalne. Ważną rolę odgrywa również jego działanie przeciwutleniające, które może być wykorzystywane przy wytwarzaniu produktów kosmetycznych o działaniu przeciwstarzeniowym.
Summary
Honey is produced by bees (Apis mellifera) from flower nectar and insect secretions. Like other bee products it is used as an adjuvant for treatment of many diseases. It also finds its uses for producing cosmetics. The main components of honey include carbohydrates, which represent approximately 80% of the dry matter, and water. Monosaccharides, mainly fructose and glucose, constitute approximately 70% of the sugars, whilst the remaining saccharides are disaccharides and oligosaccharides. Moreover, honey consists vitamins, minerals, polyphenols, amino acids and enzymes. Beneficial effect of natural honey on human health has been known for a long time because of its biological and therapeutic properties. It is used to treat some cardiovascular and gastrointestinal diseases. Among the best-known properties of honey are its antibacterial, antifungal, antiviral and anti-inflammatory activities. Important is also its antioxidant activity, which could be useful for producing anti-aging cosmetics.
Słowa kluczowe: miód, skóra.
Key words: honey, cosmetology, skin.
Wstęp
Albert Einstein, uważany za jednego z najwybitniejszych uczonych w historii, twierdził: „Od chwili, gdy zginie ostatnia pszczoła, człowiekowi pozostaną 4 lata istnienia”. Pszczoły odpowiadają za zapylenie 84% roślin, które stanowią pokarm dla ludzi i zwierząt. Owady te samodzielnie wytwarzają produkty mające szerokie zastosowanie w dietetyce, medycynie oraz kosmetologii. Należą do nich: wosk pszczeli, mleczko pszczele, jad pszczeli, propolis (kit pszczeli), pyłek kwiatowy, pierzga oraz miód. Najbardziej znany, jak również najczęściej stosowany jest miód. Jest to naturalny produkt spożywczy, wytwarzany przez owady z gatunku Apis mellifera. Znany był już w czasach prehistorycznych. Ze względu na właściwości lecznicze, już w starożytności był wykorzystywany jako środek przyspieszający leczenie ran, oparzeń, owrzodzeń, zakażeń skóry oraz po zabiegach chirurgicznych (1).
Proces wytwarzania miodu jest wieloetapowy i ma wpływ na jego skład chemiczny, a tym samym na jego właściwości odżywcze i lecznicze. Jest on wytwarzany przez pszczoły w procesie enzymatycznego trawienia i zagęszczania substancji pochodzenia roślinnego (nektar) oraz wydzielin produkowanych przez owady, żywiące się sokami roślin (spadź). Wyróżniamy miody: nektarowe, spadziowe i nektarowo-spadziowe. Do głównych składników miodu pszczelego zaliczamy m.in. cukry, stanowiące nawet ok. 80% suchej masy, a także wodę (18%). Wśród cukrów występują przede wszystkim monosacharydy, takie jak fruktoza i glukoza, stanowiące ok. 70% występujących w miodzie cukrów (2, 3). Ponadto, miód zawiera disacharydy, m.in.: maltozę, sacharozę, izomaltozę, turanozę, nigerozę, melibiozę, natomiast wśród oligosacharydów wyróżniamy fruktooligosacharydy, stanowiące około 4-5% całości cukrów. Do pozostałych składników można zaliczyć występujące w niewielkiej ilości witaminy (tiamina, ryboflawina, kwas nikotynowy, kwas pantotenowy, pirydoksyna, biotyna, kwas foliowy i kwas askorbinowy), białko stanowiące około 0,3%, w tym nie tylko enzymy, ale także ponad 20 aminokwasów, z których najważniejszym jest prolina. Surowiec ten zawiera również kwasy organiczne oraz mikroelementy, których zawartość waha się od 0,04% w miodach jasnych do 0,2% w miodach ciemnych. Równie ważnym składnikiem są polifenole, których skład zależy od rodzaju miodu i rejonu jego zbioru. Polifenole zawarte w miodzie to zarówno kwasy fenolowe (m.in. kwas wanilinowy i kawowy), ale także flawonoidy (m.in. kwercetyna, kemferol) (2, 3).
Działanie odżywcze i prebiotyczne miodu
Monosacharydy występujące w miodzie są szybko wchłaniane do organizmu. Zawarta w miodzie glukoza jest natychmiast absorbowana do układu krwionośnego, dzięki czemu zaraz po spożyciu dostarcza szybko niezbędnych kalorii (3, 4). Liczne badania wykazały, iż spożywanie miodu u chorych na cukrzycę typu I i II znacząco obniża indeks glikemiczny (5, 6). Erejuwa i wsp. (7) donoszą o działaniu hipoglikemicznym miodu, przy jednoczesnym zmniejszeniu stresu oksydacyjnego. W przeprowadzonych badaniach autorzy podawali szczurom chorym na cukrzycę przez okres 4 tygodni miód rozpuszczony w wodzie. W efekcie końcowym, w nerkach zwierząt chorych została znacznie obniżona aktywność katalazy, peroksydazy glutationowej, reduktazy glutationowej oraz transferazy S-glutationowej, natomiast aktywność dysmutazy ponadtlenkowej wzrosła. Ponadto u zwierząt z cukrzycą zaobserwowano zmniejszenie masy ciała. Miód zwiększa także poziom hemoglobiny i poprawia profil lipidowy (3).
Yaghoobi i wsp. (8) donoszą o łagodzeniu przez miód czynników wpływających na choroby sercowo-naczyniowe, a także wywieranie wpływu na utrzymanie prawidłowej masy ciała. Autorzy ci opisują korzystne działanie miodu na profil lipidowy krwi u osób otyłych, spożywających przez 30 dni ok. 70 g tego produktu dziennie. W rezultacie, dodawanie miodu do diety spowodowało niewielki spadek masy ciała i tkanki tłuszczowej, a także miało korzystny wpływ na profil lipidowy, zmniejszając przede wszystkim poziom cholesterolu całkowitego w surowicy krwi.
Oligosacharydy występujące w miodzie zaliczane są również do prebiotyków regulujących równowagę mikroflory jelitowej, poprzez stymulację wzrostu pożytecznych dla człowieka bakterii, takich jak: Streptococcus thermophilus, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus delbrueckii czy Bifidobacterium bifidum (2, 3, 9, 10). Działanie prebiotyczne wykazano między innymi w odniesieniu do miodów spadziowych, a także do miodu kasztanowego i akacjowego (2, 11, 12).
Właściwości przeciwutleniające
Przeciwutleniające właściwości miodu umożliwiają jego zastosowanie jako środka zwalczającego wolne rodniki, które są w dużej mierze odpowiedzialne za procesy starzenia komórek oraz wykazują znaczący wpływ na wiele chorób. Wielu autorów donosi o właściwościach przeciwutleniających różnych rodzajów miodów pszczelich (13, 14). Mechanizm przeciw-utleniającego działania tego produktu nie został do końca poznany. Prawdopodobnie jedną z głównych przyczyn zmiatania wolnych rodników przez miód jest zawartość w nim polifenoli, które odpowiedzialne są za działanie przeciwutleniające roślin (13). Wykazano, iż działanie przeciwutleniające miodu jest uzależnione od jego odmiany i miejsca zbioru (15-18), przy czym miody charakteryzujące się ciemniejszą barwą cechują się większą zdolnością do zmiatania wolnych rodników, w porównaniu z miodami jasnymi. Miody spadziowe, ciemniejsze od miodów nektarowych, wykazywały większą aktywność przeciwutleniającą. Wśród miodów nektarowych wysokimi właściwościami przeciwutleniającymi charakteryzowały się również miody mające ciemniejszą barwę, jak gryczany oraz wrzosowy, w porównaniu z popularnymi miodami nektarowymi, wyróżniającymi się jasną barwą (13, 19).
Schramm i wsp. (20) sugerują zastąpienie miodem często wykorzystywanych w pożywieniu substancji słodzących, których roczne spożycie na osobę może sięgać nawet do 70 kg. Autorzy, w przeprowadzonych badaniach, analizowali wpływ spożycia miodu gryczanego, w dawce 1,5 g/kg masy ciała, w porównaniu z syropem kukurydzianym. W rezultacie, spożywanie miodu prowadziło do zwiększenia ogólnej zawartości fenoli w osoczu i wyższej aktywności przeciwutleniającej osocza. Uważa się, że to głównie polifenole zawarte w miodzie są odpowiedzialne za jego działanie przeciwutleniające (13, 21). Jednak zawartość tych substancji może zmieniać się w zależności od rodzaju i pochodzenia geograficznego miodu.
W miodzie może występować około 30 różnych polifenoli (np. kwas galusowy, kwas kawowy), a ich ogólna zawartość może wynosić od 50 do 850 mg/kg miodu, przy czym wśród nich główną grupę stanowią flawonoidy (np. chryzyna, apigenina, luteolina, kwercetyna, kemferol), których zawartość waha się od 36 do 150 mg/kg miodu (22-26). Z analizy składu niektórych miodów i wyciągów roślinnych wynika, że miody zawierają więcej działających przeciwutleniająco związków fenolowych niż wyciągi z roślin leczniczych. Przykładowo, w miodzie gryczanym zawartość tej grupy związków jest kilka razy wyższa niż w wyciągu z owoców łubinu niebieskiego oraz nawet kilkaset razy wyższa niż w wyciągu z kminku zwyczajnego czy macierzanki pospolitej (1).
Innymi składnikami, mającymi prawdopodobnie wpływ na działanie przeciwwolnorodnikowe miodu, są: kwasy organiczne, takie jak glukonowy i cytrynowy (2), oraz enzym oksydaza glukozy, niektóre związki mineralne i białka, w tym aminokwas prolina (16, 27). Na aktywność przeciwutleniającą miodu przy spożyciu doustnym wpływają również forma jego podania oraz połączenie z innymi składnikami. Przyjmuje się, że największe zdolności przeciwutleniające można uzyskać po rozpuszczeniu miodu w wodzie (1).
Właściwości przeciwdrobnoustrojowe
Miód pszczeli znany jest ze swoich właściwości przeciwdrobnoustrojowych (28), wykazując aktywność wobec około 60 typów bakterii, grzybów i wirusów (3). Działa on na niektóre bakterie oporne na antybiotyki, w tym na metycylinoopornego gronkowca złocistego (MRSA) (29). Niektórzy autorzy wykazali również synergistyczne działanie miodu z antybiotykami. Łączne zastosowanie miodu i gentamycyny w zakażeniu Staphylococcus aureus wzmacniało efekt leczniczy tych substancji (30). Godlewska i Świsłocka (31) po przeprowadzeniu oceny przeciwdrobnoustrojowej 11 miodów pszczelich podają, iż najwyższą aktywność w stosunku do bakterii Staphylococcus aureus i Escherichia coli wykazują miody ciemne, takie jak: gryczany, wrzosowy, leśny oraz ze spadzi iglastej.
Największy wpływ na przeciwdrobnoustrojową aktywność miodu ma zawartość w nim enzymu oksydazy glukozy, który dodawany jest do miodu przez pszczoły w procesie jego wytwarzania z nektaru lub spadzi. Pod wpływem tego enzymu z glukozy powstają kwas glukonowy oraz nadtlenek wodoru, który wykazuje silne działanie przeciwdrobnoustrojowe. Reakcja powstawania nadtlenku zachodzi również w czasie przechowywania miodu. Jednak oksydaza glukozy traci swoje właściwości po ogrzaniu oraz w wyniku działania promieni słonecznych.
Za właściwości antyseptyczne miodu pszczelego odpowiada również lizozym – enzym będący białkiem o małej cząsteczce, wrażliwy na działanie światła. Innymi substancjami o takich właściwościach są białka mleczka pszczelego, które w trakcie procesu wytwarzania przez pszczoły mogą przedostać się do miodu. Przypuszcza się, że za działanie przeciwdrobnoustrojowe tego surowca odpowiedzialne są również flawonoidy, a także nieznaczne ilości olejków eterycznych występujące w miodach, wytworzonych szczególnie ze spadzi iglastej. Miód nawet w niskich stężeniach wykazuje właściwości bakteriostatyczne, natomiast w wyższych działa bakteriobójczo. Ponadto ważnymi czynnikami odgrywającymi dużą rolę w niszczeniu drobnoustrojów są wysokie ciśnienie osmotyczne miodu oraz jego kwaśny odczyn, spowodowany obecnością kwasów organicznych (32).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Miód. Skład i właściwości biologiczne. Wyd. Rzeczpospolita SA, Warszawa 2008.
2. Miguel MG, Antunes MD, Faleiro ML. Honey as a complementary medicine. Integr Med Insights 2017; 24:12.
3. Eteraf-Oskouei T, Najafi M. Traditional and modern uses of natural honey in human diseases: a review. Iran J Basic Med Sci 2013; 16(6):731-42.
4. Meda A, Lamien EC, Millogo J i wsp. Ethnopharmacological communication therapeutic uses of honey and honeybee larvae in central Burkina Faso. J Ethnopharmacol 2004; 95:103-7.
5. Al-Waili NS. Natural honey lowers plasma glucose, C-reactive protein, homocysteine, and blood lipids in healthy, diabetic, and hyperlipidemic subjects: Comparison with dextrose and sucrose. J Med Food 2004; 7:100-7.
6. Erejuwa OO, Sulaiman SA, Wahab MS i wsp. Glibenclamide or metformin combined with honey improves glycemic control in streptozotocin induced diabetic rats. Int J Biol Sci 2011; 7:244-52.
7. Erejuwa OO, Gurtu S, Sulaiman SA i wsp. Hypoglycemic and antioxidant effects of honey supplementation in streptozotocin-induced diabetic rats. Int J Vitam Nutr Res 2010; 80:74-82.
8. Yaghoobi N, Al-Waili N, Ghayour-Mobarhan M i wsp. Natural honey and cardiovascular risk factors; effects on blood glucose, cholesterol, triacylglycerol, CRP, and body weight compared with sucrose. Sci World J 2008; 8:463-9.
9. Flamm G, Glinsmann W, Kritchevsky D i wsp. Inulin and oligofructose as dietary fiber: a review of the evidence. Crit Rev Food Sci Nutr 2001; 41:353-62.
10. MacFarlane GT, Steed H, MacFarlane S. Bacterial metabolism and health-related effects of galacto-oligosaccharides and other prebiotics. J Appl Microbiol 2008; 104:305-44.
11. Sanz ML, Polemis N, Morales V i wsp. In vitro investigation into the potential prebiotic activity of honey oligosaccharides. J Agric Food Chem 2005; 53:2914-21.
12. Lucan M, Slacanac V, Hardi J i wsp. Inhibitory effect of honey-sweetened goat and cow milk fermented with Bifidobacterium lactis Bb-12 on the growth of Listeria monocytogenes. Mljekarstvo 2009; 59:96-106.
13. Kucharski L, Nowak A, Tkacz M i wsp. Porównanie właściwości antyoksydacyjnych miodów drahimskich z innymi miodami dostępnymi na rynku. [W:] Moczyński D (red.). Postępy w technologii i inżynierii chemicznej. Wyd Zachodniopom Uniw Technol, Szczecin 2017; 114.
14. Wilczyńska A, Przybyłowski P. Charakterystyka związków fenolowych zawartych w miodach. Zesz Nauk AM 2009; 61:33-8.
15. Erejuwa OO, Sulaiman SA, Ab-Wahab MS. Honey: a novel antioxidant. Molecules 2012; 17:4400-23.
16. Aazza S, Lyoussi B, Antunes D i wsp. Physico-chemical characterization and antioxidant activity of commercial Portuguese honeys. J Food Sci 2013; 78:C1159-65.
17. Aazza S, Lyoussi B, Antunes D i wsp. Physico-chemical characterization and antioxidant activity of 17 commercial Moroccan honeys. Int J Food Nutr 2014; 65:449-57.
18. Karabagias IK, Dimitriou E, Kontakos S i wsp. Phenolic profile, colour intensity, and radical scavenging activity of Greek unifloral honeys. Eur Food Res Technol 2016; 242:1201-10.
19. Hołderna-Kędzia E, Wójcik J, Kędzia B. Badania nad aktywnością antybiotyczną i działaniem przeciwutleniającym miodu. Mat. XLII Nauk Konf Pszczel, Wyd. Pszczeln Tow Nauk, Puławy 2005; 144-6.
20. Schramm DD, Karim M, Schrader HR i wsp. Honey with high levels of antioxidants can provide protection to healthy human subjects. J Agric Food Chem 2003; 51:1732-5.
21. Borawska MH, Piekut J. Wartość liczby diastazowej, potencjału antyoksydacyjnego i zawartości polifenoli w miodach pszczelich rejonu Podlasia. XLIII Nauk Konf Pszczel, Puławy 2006; 214-5.
22. Mijanur Rahman M, Gan SH, Khalil MI. Neurological effects of honey: current and future prospects. Evid Based Complement Alternat Med 2014. DOI: 10.1155/2014/958721.
23. Pieszko C, Grabowska J, Jurek N. Oznaczenie polifenoli i wybranych pierwiastków w kawie, herbacie i miodach. Bromat Chem Toksykol 2015; 48:653-9.
24. Majewska E, Kowalska J, Drużyńska B i wsp. Badanie korelacji pomiędzy zawartością polifenoli ogółem a zdolnością do dezaktywacji rodników DPPH w wybranych miodach pszczelich. ABiD 2014; 42(2):127-33.
25. Escuredo O, Míguez M, Fernández-González M i wsp. Nutritional value and antioxidant activity of honeys produced in a European Atlantic area. Food Chem 2013; 138:851-6.
26. Rodríguez-Flores S, Escuredo O, Seijo MC. Characterization and antioxidant capacity of sweet chestnut honey produced in North-West Spain. J Apic Sci 2016; 60:19-30.
27. Alvarez-Suarez JM, Giampier F, Battino M. Honey as a source of dietary antioxidants: structures, bioavailability and evidence of protective effects against human chronic diseases. Curr Med Chem 2013; 20:621-38.
28. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Aktywność antybiotyczna miodu manuka i jego działanie na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka. Post Fitoter 2015; (4):258-62.
29. Cooper RA, Molan PC, Harding KG. The sensitivity to honey of Gram-positive cocci of clinical significance isolated from wounds. J Appl Microbiol 2002; 93:857-63.
30. Al-Jabri AA, Al-Hosni SA, Nzeako BC i wsp. Antibacterial activity of Omani honey alone and in combination with gentamicin. Saudi Med J 2005; 26:767-71.
31. Godlewska M, Świsłocka R. Fizykochemiczne i przeciwdrobnoustrojowe właściwości miodów z rejonu Podlasia. Kosmos 2015; 2(307):347-52.
32. Hołderna-Kędzia E, Kędzia B. Antybiotyczne działanie miodu pszczelego. IX Kraj Nauk-Techn Konf Pszczel, Częstochowa 2003; 83-94.
33. Ghapanchi J, Moattari A, Tadbir AA i wsp. The in vitro anti-viral activity of honey on type 1 herpes simplex virus. Aust J Basic Appl Sci 2011; 5:849-52.
34. Al-Waili NS. Topical honey application vs. acyclovir for the treatment of recurrent herpes simplex lesions. Med Sci Monit 2004; 10:MT94-8.
35. Mundo MA, Padilla-Zakour OI, Worobo RW. Growth inhibition of foodborne pathogens and food spoilage organisms by select raw honeys. Int J Food Microbiol 2004; 97(1):1-8.
36. Snowdown JA, Cliver DO. Microorganisms in honey. Int J Food Microbiol 1996; 31(1-3):1-26.
37. Majtan J. Honey: an immunomodulator in wound healing. Wound Repair Regen 2014; 22:187-92.
38. McLoone P, Oluwadun A, Warnock M i wsp. Honey: A therapeutic agent for disorders of the skin. Cent Asian J Glob Health 2016; 5(1):241.
39. Jull AB, Cullum N, Dumville JC i wsp. Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane. Database Syst Rev 2015; (3):CD005083.
40. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Apikosmetyka. Miód, propolis, pyłek kwiatowy, mleczko pszczele, jad pszczeli, wosk. Borgis, Warszawa 2018 (w druku).
41. Zbuchea A. Up-to-date use of honey for burns treatment. Ann Burns Fire Disast 2014; 27(1):22-30.
42. Majtan J, Kumar P, Majtan T i wsp. Effect of honey and its major royal jelly protein 1 on cytokine and MMP-9 mRNA transcripts in human keratinocytes. Exp Dermatol 2009; 19:73-9.
43. Abuharfeil N, Al-Oran R, Abo-Shehada M. The effect of bee honey on the proliferative activity of human B- and T-lymphocytes and the activity of phagocytes. Food Agric Immunol 1999; 11:169-77.
44. Olaitan PB, Adeleke EO, Ola OI. Honey: a reservoir for microorganisms and an inhibitory agent for microbes. Afr Health Sci 2007; 7:159-65.
45. Nikpour M, Shirvani MA, Azadbakht M i wsp. The effect of honey gel on abdominal wound healing in cesarean section: a triple blind randomized clinical trial. Oman Med J 2014; 29(4):255-9.
46. Rossiter K, Cooper AJ, Voegeli D i wsp. Honey promotes angiogeneic activity in the rat aortic ring assay. J Wound Care 2010; 19:440, 442-6.
47. Witman CE, Downs BW. Topical honey for scalp defects: an alternative to surgical scalp reconstruction. Plast Reconstr Surg Glob Open 2015; 3(5):e393.
48. Vandamme L, Heyneman A, Hoeksema H i wsp. Honey in modern wound care: a systematic review. Burns 2013; 39:1514-25.
49. Kędzia B, Hołderna-Kedzia E. Nowe możliwości wykorzystania miodu manuka do leczenia chorób skóry i błon śluzowych. Post Fitoter 2017; 18:119-25.
50. Molan PC. The evidence and the rationale for the use of honey as a wound dressing. Wound Pract Res 2011; 19:204-20.
51. Lower E. Sweet as honey. Nourishing, softening and healing properties make honey a valuable ingredient for cosmetics. Soap Perfum Cosmet 1998; 71:41-3.
52. Jimènez MM, Fresno MJ, Selles E. Pharmacotechnical characterization and effectiveness study of a dermopharmaceutical form: Rosemary honey contributions as a moisturizing active. Boll Chim Farm 1999; 138(8):401-17.
53. Tran DNT, Nguyen HT. An exploration of parameters of the fermentation process of honey riched in gluconic acid – oriented in cosmetics applications. Int J Pharm Sci Invent 2017; 6(4):17-24.
54. Alam F, Islam MA, Gan SH i wsp. Honey: a potential therapeutic agent for managing diabetic wounds. Evid Based Complement Alternat Med 2014; 2014:169130.
55. Topham J. Why do some cavity wounds treated with honey or sugar paste heal without scarring? J Wound Care 2002; 11(2):53-5.
56. Vijaya KK, Nishteswar K. Wound healing activity of honey: A pilot study. Ayu 2012; 33:374-7.
57. Al-Waili NS, Saloom KY. Effects of topical honey on post-operative wound infections due to Gram-positive and Gram-negative bacteria following caesarean sections and hysterectomies. Eur J Med Res 1999; 4(3):126-30.
58. McLoone P, Oluwadun A, Warnock M i wsp. Honey: a therapeutic agent for disorders of the skin. Centa Asian J Glob Health 2016; 5(1):241.
59. Braithwaite I, Hunt A, Riley J i wsp. Randomised controlled trial of topical kanuka honey for the treatment of rosacea. BMJ Open 2015; 5(6):e007651.
otrzymano: 2018-01-25
zaakceptowano do druku: 2018-02-09

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. n. med. Adam Klimowicz
Katedra i Zakład Chemii Kosmetycznej i Farmaceutycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
ul. Powstańców Wielkopolskich 72, 70-111 Szczecin
tel.: +48 (91) 466-16-30, fax: +48 (91) 466-18-49
e-mail: adklim@pum.edu.pl

Postępy Fitoterapii 1/2018
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii