Ponad 7000 publikacji medycznych!
Statystyki za 2021 rok:
odsłony: 8 805 378
Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Nowa Pediatria 4/2017, s. 114-122 | DOI: 10.25121/NP.2017.21.4.114
*Magdalena Millan, Jarosław Mijas
Atopowe zapalenie skóry – patomechanizm, diagnostyka, postępowanie lecznicze, profilaktyka
Atopic dermatitis – patomechanism, diagnostics, therapeutic guidelines and prophylaxis
Oddział Dziecięcy, Szpital Powiatowy w Strzelcach Opolskich
Ordynator Oddziału: dr n. med. Jarosław Mijas
Summary
Atopic dermatitis (AD) is a chronic inflammatory disease of the skin. It is charcterized by periods of relaps and remission, persistent itching, typical localisation and onset of skin lesions at an early age. It is believed that the pathogenesis consist of complex interactions between genetically determined disorders of the structure and function of the epidermal barrier, impaired immune and inflammatory response, infectious and enviromental factors. Laboratory diagnostics of AD focuses primarily on detecting abnormalities of immunological phenomenal. The main tests are total IgE serum markers, spot skin tests, specific IgE levels, atopic patch tests. To assess the severity of the disease we use various measuring methods.
Treatment modalities of patients with AD are dependent on patient's age, on the intensity of both skin symptoms and subjective signs of the disease i.e. itching and sleep disturbances, on the body surface involved with lesions, as well as on the type of sensitizing allergens. In case of remission of the disease the most important factor is to prevent dryness of the skin using emollients, which reconstruct integrity and continuity of stratum corneum.
Definicja
Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest to przewlekła, nawrotowa, zapalna choroba skóry, rozpoczynająca się zwykle we wczesnym dzieciństwie, cechująca się silnym świądem, typowym umiejscowieniem, charakterystyczną morfologią zmian, bardzo często współistniejąca z innymi chorobami atopowymi (1).
Etiopatogeneza
W przebiegu choroby odgrywają rolę zarówno czynniki immunologiczne – I i IV mechanizm reakcji alergicznej według klasyfikacji Gella i Coombsa, jak i czynniki niealergiczne (1).
Podłoże genetyczne
Czynniki genetyczne odgrywają znaczącą rolę w patogenezie AZS. Badania Larsena z 1986 roku bliźniąt chorych na AZS wykazały współwystępowanie zachorowań w 72-86% przypadków bliźniąt monozygotycznych i 21-23% dizygotycznych (1, 2).
Niewątpliwe jest to choroba dziedziczona poligenowo, a dziedziczeniu podlega jedynie predyspozycja do wystąpienia atopii, modyfikowana w życiu osobniczym przez czynniki środowiskowe (1). W dotychczas wykonanych badaniach znaleziono i scharakteryzowano wiele loci chromosomalnych związanych z atopią. Geny odpowiedzialne za rozwój atopii kodują: receptory komórkowe, łańcuchy immunologiczne, cytokiny, a także czynniki transkrypcyjne. U osób chorujących na AZS stwierdza się polimorfizm tych genów, co w decydujący sposób może zmienić jakość i nasilenie odpowiedzi immunologicznej. Zmianie ulega aktywność produkcji cytokin czy ekspresja na różnych komórkach, co sprzyja nasileniu odpowiedzi immunologicznej i ukierunkowaniu jej na odpowiedź typu atopii (nadprodukcja IgE). W badaniach wzięto również pod uwagę ciężkość choroby i uzyskano związek z regionem 3q14, 13q14, 15q14-15, 17q21. Zidentyfikowano również geny 1q21, 17p25 i 20p oraz 3q21, które są ściśle związane z regionem, w którym występują geny związane z predyspozycją do łuszczycy, a region 3q21 związany jest również z predyspozycją do astmy, cukrzycy typu 1 i reumatoidalnego zapalenia stawów (3). Najwięcej uwagi dotychczas poświęcono wielokierunkowej roli filagryny (FLG) w funkcjonowaniu bariery naskórkowej, zwrócono uwagę na polimorfizm genu dla filagryny (1q21), który decyduje o wrodzonym defekcie bariery naskórkowej. W przypadku pacjentów, u których stwierdza się mutacje genów filagryny, zarówno obraz kliniczny, jak i przebieg są odmienne w porównaniu z chorymi bez mutacji. W przypadku chorych na AZS z mutacją w genie FLG nasilenie suchości skóry jest zdecydowanie bardziej zaznaczone, pierwsze objawy współistnieją wcześniej, sam przebieg jest bardziej przewlekły i często pojawiają się kliniczne objawy astmy, alergii na pokarmy oraz zakażeń bakteryjnych skóry (4).
Zaburzenia immunologiczne
U osób chorujących na AZS istnieje predyspozycja do wytwarzania się IgE-zależnej nadwrażliwości na antygeny zewnątrz- i wewnątrzpochodne, zarówno w I, jak i w IV mechanizmie reakcji immunologicznej. Jednym z charakterystycznych zjawisk jest preferencja różnicowania limfocytów CD4 w kierunku linii Th2 z upośledzeniem proliferacji linii Th1. Zachwianie proporcji między populacjami limfocytów tłumaczy się występującą u osób chorych na AZS słabszą miejscową odpornością na infekcje bakteryjne, wirusowe, skłonnością do kolonizacji skóry przez patogeny drobnoustrojowe, jak również obniżoną nadwrażliwością typu późnego. Konsekwencją wzmożonej aktywności limfocytów linii Th2 jest zwiększona produkcja cytokin uwalnianych przez te komórki, przede wszystkim Il-4, -5, -13, a jednocześnie obniżona synteza IFN-g. Oprócz zwiększonego stężenia cytokin linii Th2 we krwi obwodowej i skórze wykazano także zwiększoną gotowość komórek układu immunologicznego do reakcji na te cytokiny za pośrednictwem zwiększonej liczby receptorów na powierzchni tych komórek. Zatem u chorych na AZS układ cytokinowy sprzyja nadprodukcji IgE oraz rozwojowi i podtrzymaniu zapalenia alergicznego (2). Uważa się, że reakcja prezentacji antygenu za pośrednictwem IgE odgrywa bardzo istotną rolę w patogenezie atopii, mimo że stężenie IgE w surowicy chorych często nie koreluje z ciężkością objawów. Receptory dla IgE są obecne w wielu komórkach układu immunologicznego, a u osób z AZS ich ekspresja jest większa niż u osób zdrowych. Receptory te stwierdza się między innymi na komórkach Langerhansa, które dzięki połączeniu z IgE zwiększają stu-, a nawet tysiąckrotnie zdolność prezentacji antygenu. Receptory swoiste dla IgE mają także limfocyty T i B, monocyty, makrofagi, eozynofile oraz trombocyty. Z tego względu zapoczątkowanie reakcji za pośrednictwem IgE odbywa się poprzez różne mechanizmy. U około 80% pacjentów stwierdza się zwiększone stężenie przeciwciał IgE, a u większości z nich można wykryć swoiste IgE dla popularnych alergenów wziewnych i pokarmowych. Udowodniono, że alergeny pokarmowe oraz wziewne z łatwością przenikają błony śluzowe i dostają się przez krwiobieg do skóry, prowokując zmiany wypryskowe. U pacjentów z AZS istnieje funkcjonalna niewydolność bariery naskórkowej, w związku z tym alergeny mogą łatwo przenikać z powierzchni skóry do jej głębszych warstw, a tam, z pomocą komórek prezentujących antygen, pobudzają uczulone limfocyty pamięci (1, 2). U większości pacjentów z AZS stwierdza się krążące IgE skierowane przeciwko własnym białkom. Obecność takich przeciwciał częściowo tłumaczy przewlekły i nawrotowy charakter, a także trudną u wielu pacjentów identyfikację alergenów prowokujących zmiany skórne. Kolejnym zjawiskiem występującym u pacjentów jest poliklonalna odpowiedź na superantygeny bakteryjne lub grzybicze, które często kolonizują skórę pacjentów. Superantygeny nie wymagają przetwarzania przez komórki Langerhansa i są zdolne pobudzić dużą część populacji limfocytów za pośrednictwem nieswoistego receptora. Patogenem, który najczęściej powoduje tego typu zjawisko, jest gronkowiec złocisty, ale również Candida albicans i Malassezia furfur. Kolejnym zjawiskiem immunologicznym u pacjentów jest występowanie alergii kontaktowej, zwłaszcza na nikiel oraz składniki leków zewnętrznych (2).
Defekt bariery naskórkowej
Defekt bariery naskórkowej stwierdzany u pacjentów z AZS uwarunkowany jest genetycznie i polega na występowaniu wielu nieprawidłowości w składzie i czynności naskórka. Konsekwencjami klinicznymi takiego stanu są: nadmierna przeznaskórkowa utrata wody, suchość skóry, obniżony próg świądów, duża wrażliwość na nieswoiste bodźce drażniące, skłonność do rozwoju zapalenia i zwiększona penetracja potencjalnych alergenów i czynników drażniących. Zjawiska te mogą być pierwotną przyczyną zaostrzeń. W AZS występują zaburzenia w prawidłowym wytwarzaniu płaszcza lipidowego warstwy rogowej, głównie wskutek złej czynności enzymatycznej. Konsekwencją tych nieprawidłowości jest m.in. niedobór ceramidów w warstwie rogowej, zwłaszcza ceramidu 1 i 3. Ceramidy są związkami bardzo ważnymi w utrzymaniu homeostazy naskórka. Odpowiadają za utrzymanie wody w naskórku, biorą też udział w regulacji aktywności systemu przekaźnictwa wewnątrzkomórkowego. Zaburzenia spowodowane niedoborem tych związków powodują stałe pobudzanie keratynocytów i wydzielanie dużej ilości cytokin prozapalnych. W warstwie rogowej naskórka występuje też naturalny czynnik nawilżający (NMF), w którego skład wchodzą: aminokwasy, białka i mocznik. Niedobór mocznika w skórze atopowej również przyczynia się do jej nadmiernego wysuszenia i zwiększonej przeznaskórkowej utraty wody. Wiele uwagi poświęcono również genetycznie uwarunkowanej dysfunkcji bariery skórnej, głównie mutacjom genu kodującego filagrynę opisanym powyżej (2).
Czynniki środowiskowe
Istnieje kilka głównych czynników środowiskowych, które oddziałują na ustrój człowieka.
Warunki klimatyczne
Warunki klimatyczne wpływają na skórę w dwojaki sposób. Bezpośrednio, wpływając na barierę skórno-naskórkową poprzez stopień wilgotności powietrza, temperaturę i nasłonecznienie. Ponadto w dużym stopniu ustalają model rozwoju fauny i flory poszczególnych regionów oraz mogą określać rozwój potencjalnych alergenów.
Zanieczyszczenie środowiska
Ma znaczący wpływ na rozwój i częstość występowania chorób alergicznych. Skład i stopień tych zanieczyszczeń zależy głównie od rozwoju rodzaju przemysłu w danym regionie. Związki chemiczne powstałe ze spalin, tworzyw sztucznych, pestycydów i herbicydów uszkadzają naturalne mechanizmy odpornościowe ustroju i ułatwiają przenikanie alergenów do organizmu człowieka. Stwierdzono, że w przypadku przekroczenia ustalonych norm zawartości poszczególnych związków chemicznych w środowisku może dochodzić do zaburzeń w funkcjonowaniu układu immunologicznego.
Alergeny pokarmowe
Wiele wyników badań wyraźnie wskazuje, że alergia pokarmowa odgrywa ważną rolę w patomechanizmie AZS, szczególnie u małych dzieci. Mechanizm działania pokarmów opiera się zarówno na natychmiastowej reakcji, jak i na późnej fazie odpowiedzi IgE-zależnej. Najczęściej stwierdza się alergię na mleko i jego produkty, jaja kurze, rybę, soję, pszenicę i orzeszki ziemne.
Alergeny powietrznopochodne
Częstość stwierdzanej nadwrażliwości na alergeny powietrznopochodne jest różna i mieści się w granicach 50-90%. Mechanizm nadwrażliwości jest IgE-zależny, a zmiany skórne mogą wystąpić natychmiast lub z opóźnieniem, poprzez bezpośredni kontakt alergenu z powierzchnią skóry. Do głównych alergenów zaliczamy:
– roztocza kurzu domowego: odgrywają dużą rolę w patomechanizmie chorób alergicznych, a szczególnie Dermatophagoides farinae i Dermatophagoides pteronyssinus. Pod względem zdolności do indukowania nadwrażliwości w organizmie człowieka działają one podobnie, ich główne antygeny mają zbliżoną budowę nawet w 90% sekwencji aminokwasów, co jest przyczyną wybitnej aktywności krzyżowej. Organizmy te żywią się suchym, złuszczonym naskórkiem, a więc naskórek osób chorych na AZS, który w porównaniu z naskórkiem osób zdrowych ma większą wartość odżywczą, stanowi bardzo dobre warunki dla ich rozwoju,
– alergeny pyłku roślin: alergeny pyłku traw i zbóż wykazują podobieństwo antygenowe, są częstą przyczyną wystąpienia zaostrzenia objawów skórnych u chorych na AZS. Najniebezpieczniejsze z punktu widzenia alergologii są rośliny wiatropylne, które w niewielkim okresie czasu wytwarzają olbrzymią ilość pyłku. Spośród alergenów pyłku chwastów na szczególną uwagę zasługują: bylica, babka i komosa. Z alergenów pyłków krzewów i drzew występujących w Polsce należy wymienić: leszczynę, olchę, brzozę, buk, grab, jesion, dąb, topolę, wierzbę, i drzewa iglaste,
– alergeny pochodzenia zwierzęcego: w przypadku chorych na AZS szczególną uwagę poświęca się alergenom kotów i psów. Obecność substancji o właściwościach alergenów stwierdza się w sierści, naskórku, wydzielinach i wydalinach,
– alergeny pochodzenia bakteryjnego lub grzybiczego: w związku z zaburzeniami immunologicznymi zachodzącymi w ustroju chorych skóra łatwo ulega zakażeniom bakteryjnym, wirusowym, grzybiczym. Na szczególną uwagę zasługują: Staphylococcus aureus, Pityrosporum orbiculare, Candida albicans, Cladosporium herbarum i Alternaria alternata (3).
Czynniki psychosomatyczne
Zaobserwowano, że sytuacje stresowe w dużym stopniu wpływają na pogorszenie objawów chorobowych. W ich trakcie dochodzi do dysregulacji środowiska cytokinowego, które może sprzyjać pobudzeniu układu limfocytów Th2, ale również zmniejszeniu odporności na ewentualne infekcje skórne. Niezwykle ważny jest klimat emocjonalny, wyznaczony przez stabilność rodziny, stosunki pomiędzy rodzicami, rodzicem a dzieckiem, relacje pomiędzy rodzeństwem, stosunki w szkole (1, 3).
Diagnostyka
Podstawą rozpoznania AZS jest obraz kliniczny. Obecnie najczęściej stosowanymi kryteriami diagnostycznymi są kryteria według Hanifina i Rajki. Obejmują one 4 kryteria większe i 23 kryteria mniejsze (tab. 1) (1). Do rozpoznania AZS wystarczą 3 większe i 3 mniejsze (1). Świąd i przewlekły przebieg występują u każdego pacjenta. Dodatni wywiad rodzinny stwierdza się u ok. 60% pacjentów. W ocenie typowego umiejscowienia zmian skórnych należy uwzględnić odrębności wynikające z fazy choroby. Najwcześniejsze objawy u małych dzieci obejmują suchość i szorstkość skóry. Zmiany rumieniowo-złuszczające pojawiają się przede wszystkim w okolicy twarzy, a następnie stopniowo rozszerzają się na szyję i tułów. Towarzyszy im silne swędzenie. W najwcześniejszym okresie życia (pomiędzy 6. a 8. tygodniem) niemowlęta zdradzają objawy świądu poprzez próby złapania fałdu skóry w dłonie, świąd zakłóca sen, dziecko budzi się z płaczem po krótkiej drzemce. Około 1.-2. r.ż. zmiany skórne dotyczą już typowo zgięć stawowych (głównie podkolanowych, łokciowych, fałdu szyjnego, nadgarstkowych, skokowych). U starszych dzieci i nastolatków w klinicznym obrazie AZS przeważają zlichenifikowane ogniska chorobowe zlokalizowane w obrębie zgięć stawowych. Z kolei u dorosłych zmiany mogą być rozsiane, skóra jest pogrubiała, a także przeważa przewlekły wyprysk z nasiloną lichenizacją (1).
Tab. 1. Kryteria AZS według Hanifina i Rajki (1)
Kryteria większeKryteria mniejsze
– świąd
– przewlekły, nawrotowy charakter
– charakterystyczna morfologia zmian i ich lokalizacjami
– osobniczy lub rodzinny wywiad atopowy
– suchość skóry
– rybia łuska
– natychmiastowe reakcje skórne
– podwyższony poziom IgE
– wczesny wiek występowania zmian
– skłonność do nawrotowych zakażeń skóry
– nieswoisty wyprysk rąk/stóp
– wyprysk sutków
– zapalenie czerwieni i warg
– nawrotowe zapalenie spojówek
– fałd Dennie-Morgana
– stożek rogówki
– zaćma
– zacienie wokół oczu
– łupież biały
– fałd szyjny
– świąd po spoceniu
– nietolerancja pokarmów
– nietolerancja wełny
– zaostrzenia po zdenerwowaniu
– biały dermografizm
– rumień twarzy
– akcentacja mieszków włosowych
Diagnostyka laboratoryjna skupia się przede wszystkim na wykrywaniu nieprawidłowości w zjawiskach immunologicznych. Najprostszym i najpowszechniej dostępnym testem jest oznaczenie całkowitego stężenia IgE (cIgE) w surowicy. cIgE jest zwiększone u 80% pacjentów. Zauważono, że u pacjentów, u których cIgE jest wielokrotnie zwiększone, zauważono istotną korelację pomiędzy wartościami tego parametru a stanem klinicznym skóry. Uznaje się, że cIgE w surowicy zależy m.in. od liczby uczulających alergenów, nasilenia i czasu ekspozycji, zasięgu objawów narządowych alergii. Nadal zagadką pozostaje grupa pacjentów, u których klinicznie stwierdza się pełnoobjawowy AZS, natomiast wyniki wszystkich testów diagnostycznych, w tym cIgE, mieszczą się w granicach normy. Wyodrębniono tę grupę pacjentów, tworząc termin „wewnątrzpochodnego AZS”. Być może u tych pacjentów zjawiska prowadzące do objawów klinicznych są uruchamiane przede wszystkim drogą nieimmunologiczną (podkreśla się rolę neuropeptydów lub defektu ektodermalnego i nieswoiste reakcji zapalnej) (1).
Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE (sIgE) jest testem pozwalającym na ilościowe określenie sIgE skierowanych przeciwko danemu alergenowi (2). Zazwyczaj oznacza się panele sIgE lub IgE przeciwko wybranym alergenom w zależności od danych klinicznych. Wskazaniami do wykonania tego badania są: rozległe zmiany skórne, stan skóry uniemożliwiający przeprowadzenie punktowych testów skórnych, duży dermografizm, niemożność odstawienia leków antyhistaminowych, weryfikacja przed immunoterapią swoistą. Należy podkreślić, że interpretacja wyniku sIgE powinna być w każdym przypadku skonfrontowana z wywiadem oraz objawami klinicznymi. Istnieje grupa osób zdrowych, u których występuje sIgE swoiste przy jednoczesnym braku objawów klinicznych. Zjawisko to określa się mianem alergii „niemej klinicznie”, a osoby te cechują się zwiększonym ryzykiem wystąpienia objawów chorobowych w przyszłości (2).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
  • Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
  • Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
  • Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.

Opcja #1

19

Wybieram
  • dostęp do tego artykułu
  • dostęp na 7 dni

uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony

Opcja #2

49

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 30 dni
  • najpopularniejsza opcja

Opcja #3

119

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 90 dni
  • oszczędzasz 28 zł
Piśmiennictwo
1. Silny W: Atopowe zapalenie skóry. Termedia, Poznań 2012.
2. Fal A: Alergia, choroby alergiczne, astma. Tom II. Medycyna Praktyczna, Kraków 2011: 301-315.
3. Gliński W, Kruszewski J, Silny W et al.: Diagnostic prophylactic and therapeutic guidelines in patients with atopic dermatitis position paper by the task force of the national specialists on dermatology and venereology and allergology. Przew Lek 2005; 1: 28-49.
4. Czarnecka-Operacz M, Jenerowicz D: Atopowe zapalenie skóry. Dylematy teoretyczne. Dermatologia po Dyplomie 2016; 4.
5. Bożek A, Reich A: Assessment of the severity of atopic dermatitis. Przegl Dermatol 2016; 3: 479-485.
6. Brucka-Stempkowska A, Kubik D, Lesiak A, Narbutt J: Atopic dermatitis – differential diagnosis of the skin lesions. Alerg Astma Immun 2009; 14(4): 223-229.
7. Czarnecka-Operacz M: Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. Dermatologia po Dyplomie 2016; 3.
8. Szajewska H: Probiotyki – aktualny stan wiedzy i zalecenia dla praktyki klinicznej. Med Prakt 2017; 7-8: 19-37.
9. Mojka K: Probiotyki, prebiotyki, symbiotyki – charakterystyka i funkcje. Probl Hig Epidemiol 2014; 95(3): 541-549.
10. Nowicki R, Trzeciak M, Wilkowska A et al.: Atopic dermatitis: current treatment guidelines. Statement of the experts of the Dermatological Section, Polish Society of Allergology, and the Allergology Section, Polish Society of Dermatology. Post Dermatol Alergol 2015; 32(4): 239-249.
11. Silny W, Czarnecka-Operacz M: Profilaktyka i leczenie atopowego zapalenia skóry u dzieci, młodzieży i dorosłych. www.leksykon.com.pl/images/PDF/azs2008.pdf.
12. Bożek A, Dzienniak A, Foks A et al.: Treatment methods of atopic dermatitis. Med Rodz 2014; 17(4): 170-176.
13. http://www.bestmedicalbrands.com/metoda-mokre-opatrunki-wet-wraps-therapy.
14. Czarnecka-Operacz M: New treatment algorithm of mild-to-moderate atopic dermatitis: recommendations for pimecrolimus 1% cream in the topical approach. Alergoprofil Szczegóły 2014; 10(4): 5-8.
15. Czarnecka-Operacz M, Sadowska-Przytocka A: Fakty i mity na temat miejscowych inhibitorów kalcyneuryny. Alergoprofil Szczegóły 2013; 9(1): 5-10.
otrzymano: 2017-10-06
zaakceptowano do druku: 2017-11-03

Adres do korespondencji:
*Magdalena Millan
Oddział Dziecięcy Szpital Powiatowy w Strzelcach Opolskich
ul. Opolska 36, 47-100 Strzelce Opolskie
tel.: +48 796-664-165
e-mail: maqda.millan@gmail.com

Nowa Pediatria 4/2017
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria