© Borgis - Nowa Stomatologia 1-2/2009, s. 49-52
Sprawozdanie z niezależnego Panelu Ekspertów na temat związku chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi
W dniach 2-3 marca 2009 roku odbyło się spotkanie ekspertów, które zgromadziło przedstawicieli 2 środowisk: ogólnomedycznego i stomatologicznego oraz nauk podstawowych. Kardiologię reprezentowali: prof. dr hab. G. Opolski, prof. dr hab. K. Filipiak, prof. dr hab. B. Wożakowska-Kapłon; Diabetologię: prof. dr hab. E. Franek; Periodontologię: prof. dr hab. R. Górska, prof. dr hab. J. Banach, prof. dr hab. W. Stokowska, prof. dr hab. T. Konopka, prof. dr hab. M. Ziętek. Prof. dr hab. L. Zaremba wprowadzała nas w tajniki wiedzy mikrobiologicznej, a prof. dr hab. M. Naruszewicz w zagadnienia związane z miażdżycą.
Tematem spotkania był związek chorób przyzębia ze zdrowiem ogólnym, a szczegółowiej pomiędzy chorobami przyzębia a chorobami sercowo-naczyniowymi na tle miażdżycy oraz chorobami przyzębia a cukrzycą.
Zapalenie przyzębia jest przewlekłym stanem tkanek otaczających ząb o złożonej etiologii, która jest przyczyną miejscowego i ogólnego wzrostu mediatorów zapalnych, takich jak CRP, fibrynogen, IL-1, IL-6. Cytokiny te odgrywają istotną rolę nie tylko w sekrecji zmian prowadzących do wykształcenia blaszki miażdżycowej, ale także powiązane są poprzez inne czynniki z układem krzepnienia – fibrynolizy.
Wydaje się, że na podstawie przeprowadzanych badań istnieje zależność przyczynowo-skutkowa pomiędzy przewlekłym procesem zapalnym w tkankach przyzębia a etiologią ostrych zespołów wieńcowych. Te same czynniki ryzyka jak i te same procesy patologiczne leżą u podstaw destabilizacji blaszki miażdżycowej, jak i destrukcji tkanek okołozębowych w przewlekłej chorobie przyzębia.
Dyskutowano na podstawie piśmiennictwa tematykę związku chorób przyzębia z chorobami serca i naczyń, analizując badania epidemiologiczne, dane z badań klinicznych i doświadczalnych. Nadal jednak nie można odpowiedzieć na pytanie podstawowe, na ile zakażenie wirusami czy bakteriami jest czynnikiem patogenetycznym destabilizacji blaszki miażdżycowej, a na ile jest tylko fenomenem współistniejącym w tej grupie chorych. Mimo niejednoznacznych dowodów naukowych wydaje się, że współistniejąca choroba przyzębia stanowi jeden z najważniejszych czynników powiązanych z procesem zapalnym w przebiegu ostrego zespołu wieńcowego i udaru mózgu. Na podstawie przeprowadzonych badań uważa się, że choroba przyzębia może stanowić nie tylko niezależny czynnik ryzyka dla powstania chorób sercowo-naczyniowych, ale także może wpływać na przebieg cukrzycy jak również cukrzyca może podnosić ryzyko wystąpienia lub zaostrzać przebieg kliniczny choroby przyzębia.
W świetle przedstawionych wyników badań wydaje się, że udział bakterii wywodzących się z objętego procesem zapalnym przyzębia jest bardzo prawdopodobny w inicjowaniu i modelowaniu zmian patologicznych. Z tego powodu właściwe zapobieganie i leczenie chorób przyzębia, przede wszystkim przez utrzymywanie prawidłowej higieny jamy ustnej jest ważne nie tylko z powodu zachowania zdrowia jamy ustnej, ale także zdrowia ogólnego.
Osiągnięcie tego celu jest możliwe dzięki systematycznemu usuwaniu biofilmu poprzez mechanoterapię oraz zastosowanie środków wspomagających o właściwościach antybakteryjnych i przeciwzapalnych, takich jak triklosan z kopolimerem czy chlorcheksydyna.
Niezwykle ważne jest również, aby osoby związane z ochroną zdrowia oraz pacjenci nie spostrzegali zapalenia dziąseł tylko jako prekursora zapalenia przyzębia, ale żeby mieli świadomość, że zapalenie dziąseł i zapalenie przyzębia może mieć potencjalnie negatywny wpływ na zdrowie ogólne.
Konkludując, można stwierdzić, że spotkanie zgromadziło przedstawicieli kilku dziedzin medycyny, którzy zaprezentowali swój punkt widzenia na temat związku chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi w postaci bardzo dobrych przeglądowych referatów, które zostaną opublikowane wkrótce na łamach polskich czasopism naukowych. Spotkanie trwało dwa dni, wypełnione było, jak wspomniałam wyżej, prezentacją prac i dyskusją, aby wspólnie na zakończenie wydać komunikat końcowy, zawierający zalecenia i rekomendacje dla lekarzy i ich pacjentów.
KOMUNIKAT KOŃCOWY
I. Choroby przyzębia a choroby sercowo-naczyniowe
– Aktualny stan wiedzy wskazuje na związki, a być może, co nie zostało jednoznacznie udowodnione, zależności przyczynowo-skutkowe, pomiędzy etiologią ostrych zespołów wieńcowych i udarów mózgu a przewlekłym procesem zapalnym przyzębia.
– Te same czynniki ryzyka, jak i te same procesy patofizjologiczne, leżą u podstaw destabilizacji blaszki miażdżycowej, jak i destrukcji tkanek okołozębowych w przewlekłej chorobie przyzębia.
– Można na tej podstawie sugerować, że właściwa opieka periodontologiczna i aktywne leczenie chorób przyzębia może przekładać się na zmniejszenie ryzyka występowania ostrych zespołów wieńcowych i udarów mózgu. Brak jednak w tym względzie prospektywnych, randomizowanych badań klinicznych z odpowiednią grupą kontrolną. Z drugiej strony, ich przeprowadzenie może na obecnym etapie wiedzy budzić kontrowersje etyczne.
– Odpowiednia opieka periodontologiczna powinna zatem stanowić integralny element postępowania lekarskiego zarówno u chorych po ostrych zespołach wieńcowych, jak i w grupie ryzyka ostrych zespołów wieńcowych (wszyscy pacjenci ze zdiagnozowaną chorobą niedokrwienną serca).
II. Choroby przyzębia a cukrzyca
– Cukrzyca zwiększa ryzyko wystąpienia chorób przyzębia, a choroby przyzębia prowadzą do pogorszenia wyrównania cukrzycy.
– Choroby przyzębia zwiększają ryzyko wystąpienia przewlekłych powikłań cukrzycy, zgonów z ich powodu oraz śmiertelności ogólnej chorych na cukrzycę.
– Leczenie chorób przyzębia poprawia wyrównanie cukrzycy, a leczenie cukrzycy może poprawiać stan tkanek przyzębia.
– Leczenie chorób przyzębia może zmniejszyć częstość powikłań cukrzycy, zgonów z ich powodu, a także śmiertelności ogólnej chorych na cukrzycę.
I. Rekomendacje:
1. Każdy pacjent ze świeżo rozpoznaną chorobą niedokrwienną serca i udarem mózgu powinien być skierowany na konsultację stomatologiczną, celem oceny stanu jamy ustnej i ewentualnej choroby przyzębia.
2. Każdy pacjent po zawale serca powinien być w ramach prewencji wtórnej skierowany do konsultacji stomatologicznej.
3. Dostępne dane wskazują, że w przypadku rozpoznanej choroby przyzębia, u osoby z chorobą niedokrwienną serca i/lub po zawale serca oraz udarem mózgu należy podjąć aktywne leczenie stomatologiczne i periodontologiczne, co może przełożyć się na poprawę rokowania.
II. Rekomendacje:
– Diabetolog (lekarz POZ, internista, kardiolog) powinien skierować chorego na cukrzycę do stomatologa/periodontologa celem diagnostyki, profilaktyki i leczenia chorób przyzębia
– Stomatolog/periodontolog powinien u pacjenta z chorobą przyzębia wdrożyć postępowanie zmierzające do oceny stopnia ryzyka wystąpienia i diagnostyki zaburzeń gospodarki węglowodanowej (ocena glikemii lub skierowanie chorego do lekarza POZ, poradni chorób metabolicznych lub poradni diabetologicznej).
* Dobra praktyka kliniczna w postępowaniu z chorymi na cukrzycę i współistniejącą chorobą przyzębia wymaga współpracy stomatologa i diabetologa.
I. Algorytm postępowania opracowany dla lekarzy dentystów
Stomatolog ma obowiązek przeprowadzić wywiad z pacjentem z chorobą przyzębia w kierunku chorób serca i naczyń oraz cukrzycy!
Skierowania do lekarza pierwszego kontaktu wymagają pacjenci (bez wcześniejszej konsultacji lekarskiej), u których występuje, co najmniej jeden z poniższych czynników:
? wiek> 50 lat,
? nadciśnienie tętnicze,
? przedwczesne rodzinne występowanie: choroby serca, udaru, cukrzycy, zaburzeń lipidowych,
? palenie tytoniu.
II. Algorytm postępowania dla lekarzy kardiologów, diabetologów, neurologów oraz lekarzy pierwszego kontaktu
Choroba przyzębia to przewlekłe zapalenie, które może być przyczyną wielu groźnych chorób ogólnoustrojowych. Coraz więcej danych przemawia za związkiem chorób przyzębia z występowaniem i przebiegiem m.in. takich chorób, jak: zawał serca, udar mózgu, cukrzyca.
W związku z powyższym lekarz ma obowiązek skierować pacjenta do lekarza dentysty, jeśli pacjent nie jest objęty opieką stomatologiczną (nie był u lekarza dentysty w ciągu ostatnich 6 miesięcy), a jeśli u niego występują następujące objawy: ból, obrzęk, krwawienie z dziąseł oraz ruchomość zębów, pacjent powinien udać się do specjalisty periodontologa.
Konferencja była możliwa dzięki uczestnictwu znakomitego grona profesorskiego oraz ogromnemu wsparciu i zaangażowaniu firmy Colgate-Palmolive.


EKSPERCI UCZESTNICZĄCY W SPOTKANIU:
Prof. dr hab. Renata Górska – Kierownik Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia, Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie
Pan. Prof. dr hab. Grzegorz Opolski – Kierownik I Katedry i Kliniki Kardiologii, Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie
Prof. dr hab. Krzysztof Filipiak – I Katedra i Klinika Kardiologii, Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie
Prof. dr hab. Beata Wożakowska-Kapłon – Świętokrzyskie Centrum Kardiologii, Kielce
Prof. dr hab. Wanda Stokowska – Kierownik Zakładu Stomatologii Zachowawczej, Instytut Stomatologii Akademii Medycznej w Białymstoku
Prof. dr hab. Jadwiga Banach – Kierownik Katedry Stomatologii Zachowawczej i Periodontologii, Pomorska Akademia Medyczna w Szczecinie
Prof. dr hab. Edward Franek – Kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Endokrynologii, Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie
Prof. dr hab. Maria Lucyna Zaremba – Kierownik Zakładu Mikrobiologii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
Prof. dr hab. Marek Naruszewicz – Kierownik Katedry i Zakładu Farmakognozji, Akademia Medyczna w Warszawie
Prof. dr hab. Marek Ziętek – Kierownik Katedry i Zakładu Periodontologii oraz Patologii Jamy Ustnej, Akademia Medyczna we Wrocławiu
Prof. dr hab. Tomasz Konopka – Katedra i Zakład Periodontologii oraz Patologii Jamy Ustnej, Akademia Medyczna we Wrocławiu
Adres do korespondencji:
Prof. dr hab. Renata Górska
Kierownik Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia
Instytut Stomatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Warszawa, ul. Miodowa 18
tel./fax: 0(22) 502 20 36

Nowa Stomatologia 1-2/2009
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia