Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1-2/2002, s. 2-5
Jerzy Jambor, Elżbieta Czosnowska
Preparaty ze świeżych roślin
Herbal medicines from fresh plants
PHYTOPHARM Klęka Spółka Akcyjna
Summary
Products from fresh plants are in recent years becoming a special interest for the pharmaceutical market. In the presented article the main groups of these products available on the pharmaceutical marked are described.
Stosowane od dziesięcioleci w lecznictwie wyciągi ze świeżych surowców roślinnych stają się w ostatnich latach przedmiotem szczególnego zainteresowania rynku farmaceutycznego. Współczesne wyciągi ze świeżych roślin są w większości preparatami otrzymanymi przez ekstrakcję świeżych surowców, stabilizowanych uprzednio parami etanolu w celu unieczynnienia enzymów, mogących spowodować rozkład związków zawartych w roślinie. Preparaty te można uważać za analogiczne do stosowanych w lecznictwie nalewek lub wyciągów płynnych. Różnica polega jednak na tym, że nalewki oraz wyciągi płynne są wytwarzane z roślin wysuszonych, nie zawierających już wszystkich składników soku komórkowego żywej rośliny.
Preparaty ze świeżych surowców roślinnych były znane już w starożytności. Mówią o nich dzieła Hipokratesa z Kos oraz Klaudiusza Galena. Receptariusze słynnych lekarzy oświecenia też podają przepisy na przetwory ze świeżych roślin. Samuel Hahnemann, twórca homeopatii, także wykorzystywał wyciągi ze świeżych roślin i podał szczegółowe przepisy na ich przyrządzenie w dziele „Organon wiedzy medycznej”. Zarys historii stosowania świeżych roślin w lecznictwie przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Stosowanie świeżych roślin w celach leczniczych w ujęciu historycznym.
XVII-XVI w. p.n.e.Medycyna starożytnego Egiptu; papirus Ebersa spisany ok. roku 1550 p.n.e. zawiera recepty na wykonanie leków ze świeżych roślin
V-IV w. p.n.e.Hipokrates z Kos - "Corpus Hippocraticum"; pisma Hipokratesa wymieniają wiele środków leczniczych ze świeżych roślin
III-II w. p.n.e.Klaudiusz Galen - twórca nauki "o sporządzaniu leków z roślin świeżych lub ziół"
średniowieczeOkres tzw. medycyny klasztornej. Ludwik Pobożny, syn Karola Wielkiego wydał rozporządzenie o posiadłościach wiejskich "Capitulare de villis" z 795 r., zalecające stosowanie świeżych roślin w celach leczniczych
1613Szymon Syreniusz - "Zielnik" - w owych czasach najobszerniejsze opracowanie dotyczące ziołolecznictwa w Europie. Powołując się na autorów starożytnych, arabskich i lekarzy szkoły Montlpelier, podaje szereg przepisów na przetwory ze świeżych roślin
XVIII-XIX w.Receptariusze lekarskie słynnych lekarzy oświecenia m.in., J.G. Rodemachera, podają przepisy na przetwory ze świeżych roślin
1796Samuel Hahnemann - twórca homeopatii szeroko uwzględnił przetwory ze świeżych roślin pod nazwą esencji i podał szczegółowe przepisy na ich przyrządzanie
XIX w.Synteza kwasu salicylowego (1874 r.) zapoczątkowała "erę leków syntetycznych" i krótkotrwałe załamanie się ziołolecznictwa, w tym również zainteresowania preparatami leczniczymi ze świeżych roślin
1896"E. Bourquelot - "Ferments solubles oxydants et medicaments"", pierwsza praca dotycząca stabilizacji roślin leczniczych i przyrządzania ze stabilizowanych surowców preparatów leczniczych"
1909E. Perrot i A. Goris opracowali nową formę leku roślinnego - wyciąg ze świeżego stabilizowanego surowca roślinnego ("extrait physiologigue")
ok. 1910Francuska firma chemiczno-farmaceutyczna DAUSSE jako pierwsza podjęła przemysłową produkcję preparatów leczniczych wg metody E. Perrota i A. Gorisa nadając tym produktom nazwę "les intraits" - intrakty
1921W Grodzisku Mazowieckim powstała firma Edward Gobiec i Ska - pierwszy w Polsce producent preparatów leczniczych ze świeżych roślin
ok. 1930Produkcja preparatów leczniczych ze świeżych roślin w firmie Klawe w Warszawie
1938J. Muszyński i M. Serafinowicz - "O tak zwanych intraktach oraz wyniki badań niektórych intraktów rynku polskiego", Wiadomości Farmaceutyczne 65, 678, 1938
połowa lat 50-tychUruchomienie produkcji preparatu BIOSTYMINA, leku ze świeżego liścia aloesu drzewiastego w PRZZ HERBAPOL w Klęce, obecnie PHYTOPHARM Klęka S.A.
połowa lat 60-tychUruchomienie produkcji leków ze świeżych stabilizowanych roślin - soków i intraktów w PRZZ HERBAPOL w Klęce, obecnie PHYTOPHARM Klęka S.A.
połowa lat 80-tychPodjęcie porównawczych badań fitochemicznych i farmakologicznych preparatów ze świeżych roślin i ich odpowiedników, otrzymanych z surowców suszonych
1999-2000Budowa prototypowej instalacji do stabilizacji świeżych roślin w PHYTOPHARM Klęka S.A.
Już bardzo dawno zauważono, że preparaty z niektórych roślin sporządzone ze świeżego surowca działają korzystniej niż preparaty z surowca suszonego. Nie potrafiono jednak wytłumaczyć tego zjawiska, więc przypisywano je siłom tajemnym. Obecnie jest sprawą oczywistą, że podczas suszenia i przechowywania, substancje znajdujące się w roślinie ulegają różnego rodzaju przemianom chemicznym. Jeżeli przemiany te nie dotyczą substancji wykazujących działanie lecznicze jest rzeczą obojętną, jaki surowiec zostaje użyty do produkcji preparatu leczniczego: świeży czy suszony. Jednak w większości przypadków procesy zachodzące podczas suszenia są niekorzystne z punktu widzenia zachowania związków czynnych.
W surowcach roślinnych, obok substancji terapeutycznie aktywnych, występują liczne substancje towarzyszące. Wśród tych substancji najważniejszą rolę, z punktu widzenia trwałości związków czynnych, odgrywają enzymy. To właśnie enzymy katalizują przemiany chemiczne zachodzące w surowcach roślinnych po zbiorze. W nieznacznym zakresie przemiany te mogą być także katalizowane przez enzymy mikroflory, występującej na powierzchni surowców.
Przemiany enzymatyczne w surowcach roślinnych mogą prowadzić do znacznych, jakościowych i ilościowych zmian składu zawartych w nich związków czynnych. W celu utrwalenia występujących w surowcu roślinnym składników w ich pierwotnej postaci, niezbędna jest inaktywacja towarzyszących im enzymów, nazwana w praktyce stabilizacją. Najczęściej stosowana jest inaktywacja termiczna, polegająca na działaniu na świeży surowiec przegrzanymi parami etanolu, a czasami również przegrzaną parą wodną. W czasie termicznej inaktywacji enzymów następuje ich denaturacja.
Suszenie świeżych surowców roślinnych uważa się również za stabilizację. Znaczne obniżenie zawartości wody w surowcu zapobiega katalizowanym przez enzymy przemianom chemicznym związków czynnych. Jednak całkowite unieczynnienie enzymów następuje dopiero wtedy, gdy zawartość wody w surowcu jest niższa od 5%. Stwierdzono, że nawet najbardziej prawidłowo prowadzone suszenie nie zabezpiecza w pełni pierwotnego składu związków czynnych.
Trwałość wyciągów ze świeżych stabilizowanych surowców roślinnych jest większa niż odpowiednich nalewek lub płynnych wyciągów otrzymywanych z wysuszonych surowców, bowiem nie zachodzą w nich już żadne zmiany wywołane działaniem enzymów. Jedynie podczas dłuższego przechowywania w niestałych warunkach mogą z wyciągów tych wydzielić się wielocząstkowe substancje balastowe. Nie wpływa to jednak negatywnie na ich aktywność terapeutyczną.
Najważniejszą grupą preparatów roślinnych otrzymywanych ze świeżych surowców są intrakty – etanolowo-wodne wyciągi, otrzymane metodą opracowaną we Francji przez Perota i Gorisa w pierwszej połowie XX wieku (1, 2, 3, 4). Nazwa „intracta” dla tej grupy wyrobów została zaproponowana przez Boulanger-Daussego. Pochodzi ona od łacińskiego czasownika intraho, co w języku polskim oznacza wyciągać. W literaturze spotyka się również inne nazwy dla intraktów, jak np. stabilizowana alkoholatura, ekstrakt fizjologiczny.
Obecnie do najważniejszych w lecznictwie intraktów zalicza się: stosowany w chorobach serca intrakt z głogu, obniżający ciśnienie tętnicze intrakt z jemioły, przeciwdziałający zastojom żylnym i obrzękom intrakt z kasztanowca, uspokajające intrakty z kozłka i melisy, przeciwdepresyjny intrakt z dziurawca, przeciwkrwotoczny intrakt z przymiotna kanadyjskiego.
Etanolowe wyciągi ze świeżego kwiatostanu głogu są preparatami powszechnie stosowanymi w fitoterapii mięśnia sercowego. Zaliczane są do preparatów pomocniczych w nieznacznie upośledzonej wydolności serca i sercu starczym nie wymagającym leczenia naparstnicą. Intrakt ze świeżego kwiatostanu głogu działa bezpośrednio na mięsień sercowy, wzmaga nieznacznie siłę jego skurczów i jednocześnie zmniejsza ich częstotliwość. Działa też rozszerzająco na naczynia mózgowe. Umożliwia w ten sposób doprowadzenie z krwią zwiększonej ilości tlenu i składników odżywczych do komórek mózgowych.
Dużym uznaniem cieszy się też intrakt z kasztanowca. Jest to wyciąg ze świeżego, niedojrzałego owocu kasztanowca, zawierający saponiny triterpenowe (escyna). Preparat stosuje się w zakrzepach i zastojach żylnych (zwłaszcza w zakrzepowym zapaleniu żył), owrzodzeniach żylakowatych, żylakach odbytu oraz w pourazowych obrzękach tkanek miękkich.
Drugą, bardzo ważną w lecznictwie, grupą preparatów ze świeżych roślin są stabilizowane soki (succi stabilisati) (2, 3, 4). Preparaty te, mimo że noszą nazwę soków, są w zasadzie wyciągami ze świeżych roślin, które utrwalone zostały etanolem. Nazwa ta pochodzi z dawnych zielników. W odróżnieniu od intraktów, które zawierają około 55% etanolu, soki są preparatami niskoalkoholowymi (20-25% etanolu).
W grupie stabilizowanych soków największe znaczenie w nowoczesnej fitoterapii mają: immunostymulujący sok z jeżówki purpurowej (5), stosowany w chorobach dróg oddechowych sok z babki lancetowatej, wykrztuśny sok z podbiału, stosowany w stanach zapalnych przewodu pokarmowego sok z krwawnika, normalizujący proces trawienia sok z mnisza, poprawiający przemianę materii sok z łopianu, stosowany w zaburzeniach wytwarzania żółci i dyskinezie dróg żółciowych sok z dziurawca, moczopędny sok z brzozy, wspomagający leczenie dolegliwości reumatoidalnych sok z pokrzywy, przeciwmigrenowy sok ze złocienia maruny.
W ostatnich latach bardzo dużym zainteresowaniem na świecie cieszą się preparaty przeciwmigrenowe ze złocienia maruny, szczególnie sok otrzymany ze świeżego ziela. Sok ze złocienia maruny, zawierający laktony seskwiterpenowe o farmakologicznie potwierdzonej aktywności przeciwmigrenowej (hamują uwalnianie serotoniny), stał się wartościowym środkiem profilaktycznym w migrenie. Przeprowadzone badania kliniczne wykazały, że powoduje zmniejszenie nasilenia migreny i częstotliwości ataków.
W leczeniu stanów zapalnych przewodu pokarmowego za skuteczne środki uważa się preparaty z ziela krwawnika, w tym szczególnie sok ze świeżego ziela. Preparaty z krwawnika hamują drobne krwawienia z uszkodzonych naczyń włosowatych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego. Wykazują też działanie przeciwzapalne i bakteriostatyczne.
Przetwory ze świeżych roślin są wykorzystywane obecnie jako substancje aktywne szeregu leków złożonych. Poczesne miejsce w tej grupie leków zajmuje Bioaron C – syrop o działaniu immunostymulującym, zawierający jako substancje aktywne wyciąg ze świeżych liści aloesu oraz sok ze świeżych owoców aronii czarnoowocowej.
Przegląd leków, zawierających jako substancje aktywne przetwory ze świeżych roślin, przedstawia tabela 2.
Tabela 2. Preparaty ze świeżych roślin.
Nazwa preparatuNazwa substancji aktywnejZakres stosowania
Extracta simplicia 
BiostyminaAloe arborescens extractum fluidumimmunostimulans
HemorigenEerigeroni intractumhaemostaticum
Intractum CrataegiCrataegi intractumcardiotonicum
Intractum HippocastaniHippocastani intractumvenoprotectivum
Intractum HypericiHyperici intractumantidepressivum
Intractum MelissaeMelissae intractumsedativum
Intractum ValerianaeValerianae intractumsedativum
Intractum VisciVisci intractumantihypertonicum
MariomigranChrysanthemii succusantimigraenicum
Succus BardanaeBardanae succusmetabolicum
Succus BetulaeBetulae succusdiureticum
Succus EchinaceaeEchinaceae succusimmunostimulans
Succus FarfaraeFarfarae succusantibehicum
Succus HypericiHyperici succusstomachicum
Succus MillefoliiMillefolii succusantiphlogisticum
Succus PlantaginisPlantaginis succusantibehicum
Succus TaraxaciTaraxaci succusstomachicum, amarum
Succus UrticaeUrticae succusdiureticum
Extracta composita 
Bioaron CAloe arborescens recens extractum fluidum, Aroniae succusimmunostimulans
CravisolVisci intractum, Melissae intractum, Crataegi intractumcardiotonicum, antihypertonicum
PerfocratHyperici intractum, Melissae intractum Crataegi extractum fluidumcardiotonicum, sedativum, antidepressivum
Wychodząc z założenia, że wyciągi ze stabilizowanych, świeżych roślin zawierają składniki chemiczne podobne do występujących w żywej roślinie, można uznać je za potencjalnie pierwszoplanową grupę wyciągów farmaceutycznych. Istnieje jednak potrzeba podjęcia badań fitochemicznych, farmakologicznych i klinicznych, dla jednoznacznego określenia metod standaryzacji oraz zakresu i sposobu ich stosowania. Dlatego też pierwsze lata XXI wieku będą w dziedzinie leku roślinnego przede wszystkim okresem intensywnych badań nad preparatami ze świeżych surowców roślinnych.
Piśmiennictwo
1. Jambor J.: Wyciągi ze świeżych stabilizowanych ziół. Wiadomości Zielarskie 1991, 2, 15. 2. Janicki S., Danek A. (red.): Farmacja stosowana. PZWL, Warszawa 1996, 1998, 2000. 3. List P.H., Schmidt P.C.: Technologie pflanzlicher Arzneizubereitungen, Wissenschafliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1984. 4. Danek A. (red.): Leksykon farmacji, PZWL, 1990. 5. Kabelitz L., Walch H.: Pharmazie 1998, 31(143), 30.
Postępy Fitoterapii 1-2/2002
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii