Preparaty ze świeżych roślin

Stosowane od dziesięcioleci w lecznictwie wyciągi ze świeżych surowców roślinnych stają się w ostatnich latach przedmiotem szczególnego zainteresowania rynku farmaceutycznego. Współczesne wyciągi ze świeżych roślin są w większości preparatami otrzymanymi przez ekstrakcję świeżych surowców, stabilizowanych uprzednio parami etanolu w celu unieczynnienia enzymów, mogących spowodować rozkład związków zawartych w roślinie. Preparaty te można uważać za analogiczne do stosowanych w lecznictwie nalewek lub wyciągów płynnych. Różnica polega jednak na tym, że nalewki oraz wyciągi płynne są wytwarzane z roślin wysuszonych, nie zawierających już wszystkich składników soku komórkowego żywej rośliny.

Preparaty ze świeżych surowców roślinnych były znane już w starożytności. Mówią o nich dzieła Hipokratesa z Kos oraz Klaudiusza Galena. Receptariusze słynnych lekarzy oświecenia też podają przepisy na przetwory ze świeżych roślin. Samuel Hahnemann, twórca homeopatii, także wykorzystywał wyciągi ze świeżych roślin i podał szczegółowe przepisy na ich przyrządzenie w dziele „Organon wiedzy medycznej”. Zarys historii stosowania świeżych roślin w lecznictwie przedstawia tabela 1.

Już bardzo dawno zauważono, że preparaty z niektórych roślin sporządzone ze świeżego surowca działają korzystniej niż preparaty z surowca suszonego. Nie potrafiono jednak wytłumaczyć tego zjawiska, więc przypisywano je siłom tajemnym. Obecnie jest sprawą oczywistą, że podczas suszenia i przechowywania, substancje znajdujące się w roślinie ulegają różnego rodzaju przemianom chemicznym. Jeżeli przemiany te nie dotyczą substancji wykazujących działanie lecznicze jest rzeczą obojętną, jaki surowiec zostaje użyty do produkcji preparatu leczniczego: świeży czy suszony. Jednak w większości przypadków procesy zachodzące podczas suszenia są niekorzystne z punktu widzenia zachowania związków czynnych.

W surowcach roślinnych, obok substancji terapeutycznie aktywnych, występują liczne substancje towarzyszące. Wśród tych substancji najważniejszą rolę, z punktu widzenia trwałości związków czynnych, odgrywają enzymy. To właśnie enzymy katalizują przemiany chemiczne zachodzące w surowcach roślinnych po zbiorze. W nieznacznym zakresie przemiany te mogą być także katalizowane przez enzymy mikroflory, występującej na powierzchni surowców.

Przemiany enzymatyczne w surowcach roślinnych mogą prowadzić do znacznych, jakościowych i ilościowych zmian składu zawartych w nich związków czynnych. W celu utrwalenia występujących w surowcu roślinnym składników w ich pierwotnej postaci, niezbędna jest inaktywacja towarzyszących im enzymów, nazwana w praktyce stabilizacją. Najczęściej stosowana jest inaktywacja termiczna, polegająca na działaniu na świeży surowiec przegrzanymi parami etanolu, a czasami również przegrzaną parą wodną. W czasie termicznej inaktywacji enzymów następuje ich denaturacja.

Suszenie świeżych surowców roślinnych uważa się również za stabilizację. Znaczne obniżenie zawartości wody w surowcu zapobiega katalizowanym przez enzymy przemianom chemicznym związków czynnych. Jednak całkowite unieczynnienie enzymów następuje dopiero wtedy, gdy zawartość wody w surowcu jest niższa od 5%. Stwierdzono, że nawet najbardziej prawidłowo prowadzone suszenie nie zabezpiecza w pełni pierwotnego składu związków czynnych.

Trwałość wyciągów ze świeżych stabilizowanych surowców roślinnych jest większa niż odpowiednich nalewek lub płynnych wyciągów otrzymywanych z wysuszonych surowców, bowiem nie zachodzą w nich już żadne zmiany wywołane działaniem enzymów. Jedynie podczas dłuższego przechowywania w niestałych warunkach mogą z wyciągów tych wydzielić się wielocząstkowe substancje balastowe. Nie wpływa to jednak negatywnie na ich aktywność terapeutyczną.

Najważniejszą grupą preparatów roślinnych otrzymywanych ze świeżych surowców są intrakty – etanolowo-wodne wyciągi, otrzymane metodą opracowaną we Francji przez Perota i Gorisa w pierwszej połowie XX wieku (1, 2, 3, 4). Nazwa „intracta” dla tej grupy wyrobów została zaproponowana przez Boulanger-Daussego. Pochodzi ona od łacińskiego czasownika intraho, co w języku polskim oznacza wyciągać. W literaturze spotyka się również inne nazwy dla intraktów, jak np. stabilizowana alkoholatura, ekstrakt fizjologiczny.

Obecnie do najważniejszych w lecznictwie intraktów zalicza się: stosowany w chorobach serca intrakt z głogu, obniżający ciśnienie tętnicze intrakt z jemioły, przeciwdziałający zastojom żylnym i obrzękom intrakt z kasztanowca, uspokajające intrakty z kozłka i melisy, przeciwdepresyjny intrakt z dziurawca, przeciwkrwotoczny intrakt z przymiotna kanadyjskiego.

Etanolowe wyciągi ze świeżego kwiatostanu głogu są preparatami powszechnie stosowanymi w fitoterapii mięśnia sercowego. Zaliczane są do preparatów pomocniczych w nieznacznie upośledzonej wydolności serca i sercu starczym nie wymagającym leczenia naparstnicą. Intrakt ze świeżego kwiatostanu głogu działa bezpośrednio na mięsień sercowy, wzmaga nieznacznie siłę jego skurczów i jednocześnie zmniejsza ich częstotliwość. Działa też rozszerzająco na naczynia mózgowe. Umożliwia w ten sposób doprowadzenie z krwią zwiększonej ilości tlenu i składników odżywczych do komórek mózgowych.

Dużym uznaniem cieszy się też intrakt z kasztanowca. Jest to wyciąg ze świeżego, niedojrzałego owocu kasztanowca, zawierający saponiny triterpenowe (escyna). Preparat stosuje się w zakrzepach i zastojach żylnych (zwłaszcza w zakrzepowym zapaleniu żył), owrzodzeniach żylakowatych, żylakach odbytu oraz w pourazowych obrzękach tkanek miękkich.

Drugą, bardzo ważną w lecznictwie, grupą preparatów ze świeżych roślin są stabilizowane soki (succi stabilisati) (2, 3, 4). Preparaty te, mimo że noszą nazwę soków, są w zasadzie wyciągami ze świeżych roślin, które utrwalone zostały etanolem. Nazwa ta pochodzi z dawnych zielników. W odróżnieniu od intraktów, które zawierają około 55% etanolu, soki są preparatami niskoalkoholowymi (20-25% etanolu).

W grupie stabilizowanych soków największe znaczenie w nowoczesnej fitoterapii mają: immunostymulujący sok z jeżówki purpurowej (5), stosowany w chorobach dróg oddechowych sok z babki lancetowatej, wykrztuśny sok z podbiału, stosowany w stanach zapalnych przewodu pokarmowego sok z krwawnika, normalizujący proces trawienia sok z mnisza, poprawiający przemianę materii sok z łopianu, stosowany w zaburzeniach wytwarzania żółci i dyskinezie dróg żółciowych sok z dziurawca, moczopędny sok z brzozy, wspomagający leczenie dolegliwości reumatoidalnych sok z pokrzywy, przeciwmigrenowy sok ze złocienia maruny.

W ostatnich latach bardzo dużym zainteresowaniem na świecie cieszą się preparaty przeciwmigrenowe ze złocienia maruny, szczególnie sok otrzymany ze świeżego ziela. Sok ze złocienia maruny, zawierający laktony seskwiterpenowe o farmakologicznie potwierdzonej aktywności przeciwmigrenowej (hamują uwalnianie serotoniny), stał się wartościowym środkiem profilaktycznym w migrenie. Przeprowadzone badania kliniczne wykazały, że powoduje zmniejszenie nasilenia migreny i częstotliwości ataków.

W leczeniu stanów zapalnych przewodu pokarmowego za skuteczne środki uważa się preparaty z ziela krwawnika, w tym szczególnie sok ze świeżego ziela. Preparaty z krwawnika hamują drobne krwawienia z uszkodzonych naczyń włosowatych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego. Wykazują też działanie przeciwzapalne i bakteriostatyczne.

Przetwory ze świeżych roślin są wykorzystywane obecnie jako substancje aktywne szeregu leków złożonych. Poczesne miejsce w tej grupie leków zajmuje Bioaron C – syrop o działaniu immunostymulującym, zawierający jako substancje aktywne wyciąg ze świeżych liści aloesu oraz sok ze świeżych owoców aronii czarnoowocowej.

Przegląd leków, zawierających jako substancje aktywne przetwory ze świeżych roślin, przedstawia tabela 2.

Wychodząc z założenia, że wyciągi ze stabilizowanych, świeżych roślin zawierają składniki chemiczne podobne do występujących w żywej roślinie, można uznać je za potencjalnie pierwszoplanową grupę wyciągów farmaceutycznych. Istnieje jednak potrzeba podjęcia badań fitochemicznych, farmakologicznych i klinicznych, dla jednoznacznego określenia metod standaryzacji oraz zakresu i sposobu ich stosowania. Dlatego też pierwsze lata XXI wieku będą w dziedzinie leku roślinnego przede wszystkim okresem intensywnych badań nad preparatami ze świeżych surowców roślinnych.