Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 4/2009 » Babka płesznik ( Plantago psyllium L.) – wartościowa roślina lecznicza
- reklama -
Babuszka.pl
rosyjski online
z lektorem
Ski Spa - serwis narciarski Warszawa


- reklama -
Pobierz odtwarzacz Adobe Flash Player
© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2009, s. 256-259
*Dominika Król

Babka płesznik ( Plantago psyllium L.) – wartościowa roślina lecznicza

PLANTAGO PSYLLIUM L.– A VALUABLE MEDICINAL PLANT
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Grzegorz Spychalski
Summary
Plantago psyllium L.is a plant cultivated in Mediterranean area, North Africa and India. It is used in folk medicine for curing various aliments. The results of modern research prove the validity of using psylli semen for teraphy alimentary canal diseases, such as: diarrhea, constipation, hemorrhoids, peptic ulcer, irritable bowel syndrome. Clinical trials prove validity of using Plantago psyllium L. in order to decrease LDL ("bad”) cholesterol level. This herbal plant indicate beneficial therapeutic effects in treatment of patients with type 2 diabetes. Plantago psyllium L.has been considered to be utilized as remedy against certain kinds of cancer, however this theory requires confirmation in clinical trials.
Polecane książki z księgarni medycznej udoktora.pl:
Ziółka i my, Gumowska Irena
Ziółka i my
Ziołolecznictwo dla seniora, Lamer-Zarawska Eliza
Ziołolecznictwo dla seniora
Ajurweda dla kobiet, Atreya
Ajurweda dla kobiet
Wprowadzenie
Rodzaj Plantago zawiera ponad 200 gatunków. Psyllium jest zwyczajową nazwą obejmującą różne rośliny z rodzaju Plantago, których nasiona używane są komercyjnie do produkcji roślinnej substancji kleistej. Nasiona bogate w śluz pozyskuje się z Plantago psyllium, Plantago arenaria oraz Plantago ovata. Nasiona otrzymywane z P. psyllium i P. arenaria są znane w obrocie handlowym jako czarne natomiast nasiona z P. ovata jako białe lub blond psyllium (1, 2). Nazwa psyllium wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego pchłę, odnosi się do kształtu i rozmiaru nasion.
Polska nazwa Plantago psyllium (syn. Plantago afra) to babka płesznik znana także pod innymi nazwami: pchlica, płesznic – na Lubelszczyźnie, czy pchle nasienie – na Mazowszu.
Babka płesznik należy do rodziny babkowatych Plantago L. i jest rdzenną rośliną zachodniego rejonu Morza Śródziemnego, północnej Afryki i zachodniej Azji. Komercyjnie uprawiana jest w południowej Francji, Hiszpanii (3), państwach byłego Związku Radzieckiego, Pakistanie i Indiach (1). Indie dominują w produkcji i eksporcie psyllium. W Polsce babka płesznik uprawiana jest rzadko, ponieważ bardziej popularne jest siemię lniane, które ma podobne właściwości. Nasiona babki płesznik wykorzystywane są głównie jako produkt leczniczy, a także jako surowiec zielarski. Podobne zastosowanie do nasion babki płesznik mają nasiona babki piaskowej ( Plantago arenaria L.) i babki jajowatej ( Plantago ovata) (4). Oprócz nasion ( Psylli semen) wartościowym surowcem zielarskim, jest również ziele babki płesznik (2).
Opis rośliny
Babka płesznik (ryc. 1) jest roczną, wyprostowaną rośliną. Ma pionowo rozgałęzioną łodygę, która osiąga 0,2-0,4 m wysokości. W górnej części łodyga jest gruczołowato owłosiona. Korzeń jest nieduży, wrzecionowaty, z dużą liczbą drobnych bocznych rozgałęzień. Roślina wyposażona jest w baldaszek ze spłaszczonymi równowąskimi lub równowąsko-lancetowatymi liśćmi. Liście są całobrzegie, owłosione, leżą naprzeciwlegle. Z kątów liści wyrastają jasnobrunatne, drobne, zebrane w nieduże kłosy czteroczęściowe kwiaty. Kielich zbudowany jest z czterech lancetowatych działek, z których każda ma zieloną, centralną żyłkę i amorficzną blaszkę. Korona kwiatu ma kształt spodka z czterema amorficznymi płatkami wstawionymi poniżej zalążni. Zalążnię i częściowo nitkowate, owłosione, odnóża z 4 lancetowatymi, ostrokończystymi płatkami otacza cewka. Owoc stanowi elipsoidalna torebka, otwierająca się wieczkiem. Owoce są błoniaste dwukomórkowe i dwunasienne (5).
Ryc. 2. Struktura chemiczna najbardziej dominujących składników śluzu Plantago psyllium L.
Nasiona babki płesznik są jedwabiste w dotyku, jajowate lub jajowato wydłużone, wklęsło-wypukłe, szersze na jednym z końców. Nasiona są błyszczące, mają jasno- lub średniobrązową barwę i są ciemnobrązowe wzdłuż marginesu. Długość nasion waha się od 1,3 do 2,7 mm, a szerokość od 0,6 do 1,1 mm. W przekroju poprzecznym nasienie ma kształt rogalika (5).
Skład chemiczny
Dominującym składnikiem nasion babki płesznik jest śluz (10-12%). Znajduje się on w zewnętrznej błonie nasion (łupinie). Śluz zbudowany jest przede wszystkim z rozpuszczalnej frakcji polisacharydów, zawierającej głównie kwaśne arabinoksylany (85%) oraz kwas galakturonowy i ramnozę (2, 5) (ryc. 2). Ponadto w surowcu znajduje się białko (15-20%), olej tłusty (5-13%) bogaty w kwas linolowy, oleinowy i palmitynowy, palanteoza (trisacharyd zbudowany z glukozy, fruktozy i galaktozy), małe ilości fitosteroli (kampesterol, ß-sitosterol, stigmasterol), triterpenów i aukubiny (glikozydu irydoidowego) (2, 5, 6).
R yc. 1. Babka płesznik – Plantago psyllium L.
Ziele babki płesznik zawiera śluz, flawonoidy, glikozydy, akubinę, rinantynę, karoten, związki goryczowe i garbniki (2).
Zastosowanie
W medycynie ludowej nasienie Plantago stosowano jako środek wykrztuśny, przeciwkaszlowy, w zapaleniu oskrzeli oraz w przypadku czerwonki. Przypisywano mu właściwości przeciwbakteryjne i moczopędne. Uważano, że ma działanie przeciwbólowe w chorobach reumatycznych i artretyzmie. Stosowano je zewnętrznie w podrażnieniu skóry (5).
Nasiona i łuski nasion babki płesznik są naturalnym źródłem błonnika. W powłoce nasiennej zlokalizowane są związki pęczniejące w wyniku pochłaniania wody. Po spożyciu nasion z dużą ilością wody przechodzą one prawie niezmienione do jelita grubego. Hamują resorpcję zwrotną wody i zwiększając objętość mas kałowych pobudzają w ten sposób perystaltykę jelita grubego oraz odruch defekacji (6).
Ze względu na powyższe właściwości babka płesznik znalazła powszechne zastosowanie jako środek regulujący wypróżnianie. Przez wzgląd na zwiększanie lepkości vreści jelitowej nasiona Plantago psyllium stosuje się w biegunkach różnego pochodzenia, normalizują one bowiem czas przejścia mas kałowych przez jelita i tym samym częstość defekacji. Surowiec wykorzystuje się także w leczeniu okresowych zaparć oraz gdy łatwe wypróżnianie jest szczególnie wskazane, np. przy hemoroidach (guzkach krwawniczych odbytu), w okresie ciąży. W terapii guzków krwawniczych odbytu, suplementacja Psylli semen łagodzi bóle i świąd oraz zmniejsza krwotoki. Jako środek śluzowy i przeciwzapalny nasiona babki płesznik podaje się dla osłony w przebiegu choroby wrzodowej, w leczeniu podrażnień przewodu pokarmowego oraz w zespole jelita drażliwego.
Przyjmowanie nasion babki wskazane jest także podczas przeprowadzania kuracji odchudzających. Surowiec ogranicza bowiem wchłanianie tłuszczu, zmniejsza uczucie głodu oraz wpływa na przemianę materii (2, 6, 7).
Przeprowadzone zostały badania mające na celu ocenę wpływu suplementacji preparatami zawierającymi nasiona psyllium na przygotowanie pacjentów do kolnoskopii preparatami standardowymi. Stwierdzono, że spożywanie psyllium w dniach poprzedzających kolonoskopię, może spowodować pogorszenie wizualizacji. W związku z tym pacjenci stosujący preparaty zawierające psyllium powinni przerwać suplementację w okresie przygotowań do badania (8).
Napar zawierjący śluz z nasion babki płesznik wykazuje właściwości nawilżające i odżywcze, dzięki czemu zapobiega wysychaniu skóry. Wskazany jest do stosowania w postaci okładów przy stanach zapalnych, wyprysku, atopowym zapaleniu skóry, suchości skóry, trądziku różowatym i łuszczycy (2).
Podczas badań klinicznych wykazano wpływ babki płesznik na poziom cholesterolu. Suplementacja nasionami babki może znacząco obniżyć poziom LDL (tzw. złego cholesterolu) w osoczu. Podawanie Psyllium u osób z hiperlipidemią powoduje wzrost HDL (tzw. dobrego cholesterolu). W pięciu na siedem przypadków zwiększył się stosunek dobrego do złego cholesterolu (9). Babka płesznik jest substratem dla Bacteroides ovatus, bakterii naturalnie występujących we florze fekalnej człowieka. Spożycie nasion babki powoduje rozwój wyżej wymienionych bakterii oraz pobudza rozwój innych gatunków bakterii i aktywność enzymatyczną. Powoduje to zmianę szybkości degradacji cholesterolu (9). Podsumowując, spożywanie Psylli semen jest efektywną i dobrze tolerowaną częścią przezornej diety w terapii łagodnej i średniej hypercholesterolemii. Dzięki właściwościom obniżania poziomu złego i zwiększania poziomu dobrego cholesterolu w osoczu, babka płesznik zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia (10, 11, 12).
Badania przeprowadzone u osób z cukrzycą typu 2 wykazują, że nasiona Psyllium, ze względu na dużą zawartość błonnika, efektywnie redukują poziom glukozy we krwi (o około 12%), oraz zmniejszają zawartość cukru w moczu. Ponieważ redukcja glukozy nie ma związku ze wzrostem poziomu insuliny, stosowanie babki płesznik nie powoduje wzrostu ryzyka wystąpienia chorób serca, wylewu krwi do mózgu lub nadwagi (13).
Powszechnie uważa się, że gatunki Plantago, w tym Plantago psyllium, charakteryzują się właściwościami przeciwnowotworowymi. Przeprowadzone zostały badania mające na celu potwierdzienie tych właściwości (14). Sprawdzano w nich wpływ wyciągu z liści różnych gatunków Plantago ( P. afra, P. bellardi, P. coronopus, P. lagopus, P. lanceolata i P. seraria) na komórki nowotworu nerki i piersi oraz nowotworu złośliwego skóry. Dowiedziono w nich, że wyciągi z Plantago wykazują działanie cytotoksyczne w odniesieniu do tych nowotworów. Wstępne wyniki wykazały, że za efekt ten odpowiedzialny jest flawonoid – 7- O -b-glikozyd luteoliny, który jest głównym składnikiem gatunków Plantago (14). Właściwości przeciwnowotworowe tego związku potwierdzają również badania, w których został on wyizolowany z Terminalia arjuna (15).
Powszechnie sądzono, że spożywanie nasion babki płesznik, ze względu na dużą zawartość błonnika może zmniejszać ryzyko wystąpienia nowotworu jelita grubego. Jednakże dokładne badania wykazały nieznaczny związek pomiędzy dietą wysoko włóknistą, a ryzykiem wystąpienia nowotworu. Ponadto nie dowiedziono wpływu powyższej diety na zmniejszenie ryzyka wystąpienia nawrotów nowotworu jelita grubego (16).
W Polsce w obrocie handlowym w sklepach zielarskich i aptekach dostępne jest nasienie babki płesznik (Psylli semen), a także suplementy diety zawierające naturalny błonnik z tej rośliny.
Podsumowanie
Babka płesznik w medycynie ludowej wykorzystywana jest do leczenia wielu dolegliwości. Wyniki współcześnie przeprowadzonych badań wykazują celowość leczniczego stosowania nasion Planatago psyllium w wielu chorobach przewodu pokarmowego, takich jak zaparcia, biegunki, hemoroidy, wrzody żołądka, zespół jelita drażliwego, itp. Badania kliniczne dowiodły także zasadności przyjmowania nasion babki płesznik w celu obniżenia poziomu cholesterolu LDL. Plantago psyllium wykazuje właściwości regulujące poziom cukru we krwi u osób z cukrzycą typu 2. Ponadto uważa się, że babka płesznik ma korzystne działanie przeciwnowotworowe w niektórych rodzajach tej choroby, jednakże potwierdzenie tych właściwości wymaga przeprowadzenia badań klinicznych.
Piśmiennictwo
1. Hanson CV, Oelke EA, Putnam DH i wsp. Psyllium www.hrt.purdue.edu/newcrop/AFCM/psyllium.html 2. Różański H. Nasiona płesznika – Semen Psyllii jako surowiec śluzowy. www.rozanski.cal.pl 3. Sarihan EO, Khwar KM, Özcan S. Prolific adventitious shoot regeneration from black psyllium ( Plantago afra L.) Gen. APPL. Plant Phylosiol 2005; 31:81-7. 4. Kozłowski J, Bilińska E, Buchwald W. Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie. Cz I. Panacea 2008; 4. 5. Semen Plantaginis. WHO monographs on selected medicinal plants, 1999; 1:202-12. 6. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa 2007; 339. 7. White LB, Foster S. Księga zdrowia. Ziołowa apteka domowa: 547. 8. Salwen WA, Basson MD. Effect of four-day psyllium supplementation on bowel preparation for colonoscopy:A prospective double blind randomized trial Gastroenterology 2004. 9. Abraham ZD, Metha T. Three-week psyllium husk supplementation: Effect on plasma cholesterol concentration, facal steroid excretion, and carbohydrate absorption in men. Am J Clin Nutr 1988; 47:67-74. 10 Anderson JW, Allgood LD, Lawrence A i wsp. Cholesterol-lowering effects of psyllium intake adjunctive to diet therapy in men and women with hypercholesterolemia: meta-analysis of 8 controlled trials. Am J Clin Nutr. 2000; 71:472-9. 11. Olson BH, Anderson SM, Becker MP i wsp. Psyllium-enriched cereals lower blood total cholesterol and LDL cholesterol, but not HDL cholesterol, in hypercholesterolemic adults: Results of a meta-analysis. J Nutr 1997; 127:1973-80. 12. Craig WJ. Health promoting properties of common herbs. Am J Clin Nutr 1999; 70:491-9. 13. Sierra M, García JJ, Fernández N i wsp. Therapeutic effects of psyllium in type 2 diabetic patients. Eu J Clin Nutr 2002; 56:83-842. 14. Gálvez M, Martín-Mordero C, López-Lázaro M i wsp. Cytotoxic effect of Plantago spp. on cancer cell lines. J Ethnopharmacol 2003; 88:125-30. 15. Pettit GR, Hoard MS, Doubek DL i wsp. Antineoplastic agents 338. The cancer cell growth inhibitory. Constituents of Terminalia arjuna ( Combretaceae). J Ethnopharmacol 1996; 53:57-63. 16. Psyllium. http://www.umm.edu/altmed/articles/psyllium-000321.htm.
otrzymano: 2009-12-22
zaakceptowano do druku: 2010-01-08

Adres do korespondencji:
*Dominika Król
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich
Oddział Roślin Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel.: (61) 665-95-40, fax: 665-95-51
e-mail: dkrol@iripz.pl

Postępy Fitoterapii 4/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2014 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies