Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 6/2006, s. 316-320
*Ilona Szilágyi-Pągowska
Charakterystyka rozwoju somatycznego w okresie dojrzewania
Characteristics of somatic development in the maturation period
em. Kierownik Zakładu Rozwoju Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie
Streszczenie
Omówiono najważniejsze elementy procesu dorastania i dojrzewania człowieka. Opisano istotne zmiany morfologiczne związane ze wzrastaniem i zjawiska świadczące o doskonaleniu struktury i czynności narządów. Przedstawiono metody jakościowej i ilościowej oceny zachodzących zjawisk w okresie dojrzewania i w okresie młodzieńczym.
Summary
The most important elements of human growing up and maturation process are described and significant morphological changes as well as phenomena of organs structure improving are discussed. Also, the substantial methods of qualitative and quantitative estimation of changes occurring in the adolescence are presented.
Rozwój człowieka to proces, który rozpoczyna się w momencie zapłodnienia, a kończy z chwilą osiągnięcia przez ustrój dojrzałości biologicznej. Okres rozwoju obejmuje dwie pierwsze dekady życia. W okresie tym zachodzą istotne zmiany dotyczące morfologii organizmu, składu ciała, funkcji metabolicznych, fizjologicznych i odpornościowych. Tempo przemian jest tym szybsze im organizm jest młodszy.
W ramach zachodzących przemian postępuje rozwój somatyczny, obejmujący zjawiska związane ze wzrastaniem – powiększaniem się wymiarów ciała i masy ciała oraz zjawiska dojrzewania, polegające na doskonaleniu budowy i funkcji poszczególnych komórek, tkanek i narządów.
Wzrastanie jest najbardziej uchwytnym przejawem rozwoju, zależy bowiem od zwiększania się wielkości oraz objętości narządów. Oceniane jest najczęściej w oparciu o przyrosty cech somatycznych, jest więc procesem łatwo wymiernym. Wielkość przyrostów pozwala na określenie tempa wzrastania, które jest zróżnicowane w poszczególnych okresach ontogenezy.
Dojrzewanie somatyczne dotyczy zmian o charakterze jakościowym, co powoduje, że jest ono trudniej wymierne. Oceny procesów dojrzewania somatycznego można dokonać na podstawie:
– dojrzałości szkieletowej określanej według wieku kostnego,
– dojrzałości morfologicznej ocenianej na podstawie przeobrażeń w proporcjach ciała,
– dojrzałości zębowej, określonej na podstawie liczby wyrżniętych zębów oraz stadium ich formowania (tab. 1),
Tabela 1. Kolejność i czas wyrzynania się zębów stałych w szczę- ce (2).
Kolejność wyrzynania się zębówCzas wyrzynania się zębów (lata)
trzonowe pierwsze6-7
siekacze przyśrodkowe7-8
siekacze boczne8-9
przedtrzonowe pierwsze9-11
kły11-13
przedtrzonowe drugie11-13
trzonowe drugie12-14
trzonowe trzecie18-35
– dojrzałości płciowej, czyli zaawansowania w rozwoju drugorzędowych cech płciowych w drugiej dekadzie życia.
Dojrzewanie somatyczne jest ściśle związane ze wzrastaniem: postępowi w dojrzewaniu towarzyszy postęp we wzrastaniu. Na podstawie oceny procesów wzrastania i dojrzewania somatycznego można określić wiek rozwojowy, czyli biologiczny. Wyraża on zaawansowanie we wzrastaniu i dojrzewaniu łącznie, co pozwala na ocenę zwolnienia lub przyśpieszenia procesów rozwojowych.
Możliwość określenia wieku rozwojowego pozwala na ocenę przebiegu rozwoju opartą na kryteriach biologicznych, a nie na wieku kalendarzowym. Ma to istotne znaczenie, ponieważ tempo wzrastania i dojrzewania u każdego dziecka jest inne – osiąganie kolejnych stadiów dojrzewania zachodzi w różnym czasie. Przyjmuje się, że dzieci wykazujące to samo stadium zaawansowania w dojrzewaniu mają ten sam wiek rozwojowy, niezależnie od ich wieku kalendarzowego. Kryterium wieku rozwojowego nabiera wagi w drugiej dekadzie życia, gdy występuje największe zróżnicowanie międzyosobnicze pod względem poziomu rozwoju niezależnie od wieku kalendarzowego.
Znajomość wieku rozwojowego dziecka ma szczególne znaczenie przy przewidywaniu czasu wystąpienia pokwitania i ostatecznej wysokości ciała, przy określaniu przydatności do zawodu lub przy ustalaniu wskazań (czy przeciwwskazań) do uprawiania poszczególnych dyscyplin sportu. Może być również wykorzystana w badaniach psychologicznych czy ekspertyzach sądowych.
W ocenie wieku rozwojowego opieramy się, podobnie jak w ocenie dojrzewania, na czterech kryteriach:
– dojrzałości zębowej – wieku zębowym,
– dojrzałości szkieletowej – wieku kostnym,
– dojrzałości sylwetki,
– dojrzałości płciowej – wieku wystąpienia wtórnych cech płciowych.
W praktyce zwykle posługujemy się jednym lub dwoma spośród wymienionych kryteriów.
Okres pokwitania charakteryzuje się znacznymi zmianami w zakresie budowy i funkcji organizmu. W okresie tym następuje intensywny przyrost wysokości ciała zwany skokiem pokwitaniowym. Wiek rozpoczęcia pokwitania jest bardzo różny u poszczególnych dzieci. Zależy on od wielu czynników, między innymi od czynników genetycznych, środowiskowych, a także od tempa rozwoju w pierwszej dekadzie życia.
U dziewczynek skok pokwitaniowy wysokości rozpoczyna się około dwa lata wcześniej niż u chłopców i jest mniejszy, niż u chłopców. U dziewcząt proces dojrzewania rozpoczyna się zwykle w wieku 8,5-13,5 lat, u chłopców między 10 a 15 rokiem życia. Brak cech pokwitania u chłopców 15-letnich i u dziewcząt 14-letnich, jak również wystąpienie objawów pokwitania przed 8 rokiem życia u dziewczynek i przed 10 rokiem życia u chłopców wymagają wyjaśnienia w drodze pogłębionych badań.
W okresie pokwitania każda cecha somatyczna wykazuje intensywne wzrastanie. Zmiany w zakresie cech długościowych i szerokościowych występują w określonej kolejności. Szczyt wzrastania najwcześniej osiąga kończyna dolna, a w ciągu kolejnych 4 miesięcy – biodra (szerokość) i klatka piersiowa (szerokość). U chłopców w tym czasie następuje wzrastanie szerokości barkowej. W kończynie dolnej najwcześniej rośnie stopa, potem podudzie a następnie udo. Kończyny dolne również jako pierwsze z wymiarów długościowych przestają wzrastać. W rok po szczycie wzrastania kończyn dolnych następuje wzrastanie długości tułowia, a w wyniku wzrastania zarówno długości kończyny dolnej jak i długości tułowia obserwuje się szczyt wzrastania wysokości ciała.
Pokwitaniowy szczyt wzrastania masy ciała następuje mniej więcej w pół roku po szczycie wzrastania wysokości, a zwiększenie siły – w 14 miesięcy później.
W tym czasie wzrastają również wymiary głowy i twarzy, pomimo że już w poprzednim okresie rozwojowym wzrost ten był mocno zaawansowany: na przykład w wieku 10 lat obwód głowy wynosił około 96% ostatecznej wielkości. Wzrastają również wymiary twarzy: długość szczęki i żuchwy, długość nosa. Następuje rozrost tkanek miękkich, co przyczynia się w tym okresie do zmiany wyrazu twarzy.
Podobny kierunek zmian obserwuje się w kształtowaniu podskórnej tkanki tłuszczowej, przebiegający odmiennie u obu płci. Grubość fałdu skórno-tłuszczowego u dziewczynek od około 8 roku życia wykazuje tendencję do powiększania się, a u chłopców – zwłaszcza na kończynach – do zmniejszania się. Jednak u chłopców na około 2 lat przed okresem pokwitania obserwuje się zwiększenie grubości podskórnej tkanki tłuszczowej – zjawisko to określane jest jako fizjologiczna otyłość przedpokwitaniowa. W okresie skoku pokwitaniowego wysokości ciała następuje utrata lub zahamowanie przyrostu tkanki tłuszczowej zwłaszcza na kończynach (1).
Oceny zaawansowania w rozwoju wtórnych cech płciowych dokonuje się na podstawie rozwoju piersi i owłosienia łonowego u dziewczynek oraz narządów płciowych i owłosienia łonowego u chłopców w oparciu o skalę Tannera. Jest to pięciostopniowa skala, oceniająca rozwój piersi od M2 do M5 oraz owłosienia łonowego od P2 do P5. U chłopców rozwój zewnętrznych narządów płciowych od G2 do G5 oraz rozwój owłosienia łonowego od P2 do P5. Stadium 1 (M1, P1 etc.) oznacza fazę dziecięcą.
Powszechnie stosowanym kryterium oceny tempa dojrzewania u dziewczynek jest wiek wystąpienia pierwszej miesiączki – menarche. Wiek jej wystąpienia podlega wpływom genetycznym: wykazano dodatnią korelację między wiekiem pierwszej miesiączki matek i córek. Ponadto cecha ta jest wysoce ekosensytywna – wrażliwa na czynniki środowiskowe takie jak, na przykład, poziom wykształcenia rodziców, czy zawód ojca lub miejsce stałego pobytu.
Charakterystyka rozwoju somatycznego i przebieg dojrzewania dziewcząt
Druga dekada życia dziewcząt obejmuje dwa okresy rozwojowe: dojrzewania płciowego i okres młodzieńczy.
W okresie dojrzewania płciowego można wyróżnić dwie fazy:
– faza przedpokwitaniowa – od momentu pojawienia się drugiego stadium rozwoju piersi (M2) do wystąpienia menarche,
– faza pokwitania – od menarche do ustalenia cykli owulacyjnych i osiągnięcia pełnej dojrzałości płciowej.
Fazie przedpokwitaniowej towarzyszy przyspieszenie wzrastania, ze szczytem szybkości wzrastania wysokości ciała wyprzedzającym o około 6 miesięcy wystąpienie menarche. W drugiej fazie, od menarche, obserwuje się zwolnienie tempa wzrastania, trwające do zakończenia wzrastania kości długich. W momencie menarche przeciętna dziewczyna osiąga ok. 95,2% ostatecznej wysokości ciała. Średni przyrost wysokości ciała po menarche wynosi 6,6 cm, ale może wahać się od 4 do 9 cm. Roczny przyrost wysokości ciała, obejmujący szczyt szybkości jej wzrastania, u dziewcząt polskich wynosi około 7,7 cm.
Rozwój somatyczny dziewcząt w drugiej dekadzie życia, w porównaniu z chłopcami, charakteryzuje:
– krótszy okres wzrastania – wcześniej występujące pokwitanie i wcześniejsze osiąganie ostatecznej wysokości ciała,
– mniej intensywny skok pokwitaniowy,
– szybsze tempo dojrzewania płciowego.
W okresie dojrzewania pogłębia się dymorfizm płciowy zwłaszcza w proporcjach ciała – długości kończyn, budowy miednicy, szerokości barków oraz komponent ciała – mniejsza ilość tkanki mięśniowej i kostnej a większa tkanki tłuszczowej.
Miesiączkowanie jest ważnym momentem w przebiegu dojrzewania. Granice wahań fizjologicznych dla wieku menarche mieszczą się między 10 a 16 rokiem życia. Na przykład – wiek menarche dla dziewcząt warszawskich wynosi 12,7 lat. Menarche występuje zwykle w okresie, gdy rozwój piersi osiągnie stadium M3 lub M4. Wiek menarche jest bardziej skorelowany z wiekiem kostnym niż z kalendarzowym i zależność ta wzrasta z wiekiem. Miesiączkować zaczynają dziewczynki, których wiek kostny odpowiada 13-14 latom. Miesiączkowanie nie występuje na ogół u dziewcząt o wieku kostnym poniżej 12,5 i powyżej 14,5 lat. Brak menarche u dziewczynki, której wiek kostny przekracza 14,5 lat należy traktować jako pierwotny brak miesiączki i wówczas konieczne są badania ginekologiczne i endokrynologiczne (2).
Tempo rozwoju a przebieg wzrastania i dojrzewania płciowego
Tempo rozwoju obserwowane w okresie dzieciństwa i w okresie wczesnoszkolnym oraz czas wystąpienia pokwitania wpływają na przebieg wzrastania i dojrzewania w drugiej dekadzie życia. Obserwowane różne tempo wzrastania dziewcząt wcześnie, przeciętnie i późno dojrzewających utrudnia ocenę wielkości przyrostów i wysokości ciała w poszczególnych grupach dziewcząt. U dziewcząt wcześnie dojrzewających szczyt szybkości wzrastania wysokości ciała występuje znacznie wcześniej i jest bardziej intensywny niż u dziewcząt przeciętnie i późno dojrzewających. Największe różnice w rozmiarach ciała obserwuje się w wieku 12-13 lat, gdy dziewczęta wcześnie dojrzewające przebyły skok pokwitaniowy wysokości ciała, a późno dojrzewające są jeszcze w fazie przedpokwitaniowej.
Wzrastanie i dojrzewanie płciowe a somatotyp
Wyniki wielu badań wskazują, że przebieg i tempo wzrastania oraz dojrzewania płciowego są związane z typem budowy ciała. Welon (3) wykazał, że dziewczęta z przewagą umięśnienia (M) a jeszcze bardziej z przewagą linearności (L) jako dorosłe są wyższe od dziewcząt z przewagą otłuszczenia (F) oraz od dziewcząt o somatotypie pośrednim (S). Najwcześniej dojrzewają dziewczęta o przewadze otłuszczenia (F), a następnie o typie M i L. Dziewczęta o somatotypie pośrednim (S) dojrzewają w wieku przeciętnym.
Okres młodzieńczy
Okres ten przypada na 2-3 rok po zakończeniu wzrastania i osiągnięciu dojrzałości biologicznej. Obejmuje wiek 15-18 lat. W okresie tym obserwuje się przyrosty tkanki tłuszczowej i masy ciała. Sylwetka dziewcząt staje się typowo kobieca, z zaznaczeniem odkładania się tkanki tłuszczowej w typowych dla kobiet miejscach: w okolicy bioder i ud. Ustępują objawy towarzyszące dojrzewaniu jak trądzik, nadmierna potliwość, marmurkowatość skóry i inne objawy zaburzeń regulacji neurowegetatywnej. Zmniejsza się również częstość występowania zaburzeń miesiączkowania. Wiek młodzieńczy można określić jako końcową fazę okresu rozwoju, w której funkcje organizmu osiągają poziom typowy dla dojrzałego ustroju.
Charakterystyka rozwoju somatycznego i przebieg dojrzewania u chłopców
Okres dojrzewania chłopców trwa znacznie dłużej niż u dziewcząt – około 5-6 lat. Trudno też w nim wyraźnie wydzielić kolejne fazy. W ocenie poziomu i dynamiki tego okresu rozwoju znalazł zastosowanie – jako punkt odniesienia – szczyt szybkości wzrastania wysokości ciała (SSW) (2). Uwzględniając ten wskaźnik możemy wyróżnić w okresie dojrzewania u chłopców dwie fazy:
– fazę przedpokwitaniową – od rozpoczęcia rozwoju narządów płciowych (G2) do szczytu szybkości wzrastania wysokości ciała (SSW),
– fazę pokwitaniową – od SSW do zakończenia wzrastania kości długich.
Dokładne określenie czasu dojrzewania u chłopców utrudnia jednak fakt, że proces wzrastania – mimo zakończenia wzrastania kości długich – trwa (dzięki zwiększaniu się długości kręgosłupa). W związku z tym dojrzewanie i dorastanie obejmuje również okres młodzieńczy.
Przebieg wzrastania w okresie dojrzewania u chłopców w stosunku do dziewcząt charakteryzuje się:
– większą intensywnością procesów wzrastania i dojrzewania (większy skok pokwitaniowy wysokości ciała oraz większy przyrost siły mięśniowej),
– większym przyrostem tkanki kostnej i mięśniowej, mniejszym tkanki tłuszczowej i innymi zmianami proporcji ciała,
– innym rytmem wzrastania i dojrzewania – późniejszym szczytem szybkości wzrastania i dłuższym okresem dorastania.
Dłuższy cykl przemian pokwitaniowych powoduje większe zróżnicowanie wieku rozwojowego u chłopców w tym samym wieku kalendarzowym.
Pierwszym objawem rozpoczęcia dojrzewania płciowego u chłopców jest rozwój i powiększenie jąder, do którego dochodzi w wieku około 12,5 lat. Odpowiada to wiekowi kostnemu od 12,1 do 12,4 lat (u dzieci w wieku kostnym 11 lat jeszcze nie obserwuje się tego zjawiska). Natomiast średni wiek kalendarzowy osiągnięcia dojrzałego stadium narządów płciowych (G5) wynosi około 16 lat, a wiek kostny – 15,8 lat. Uważa się, że wiek zakończenia dojrzewania u chłopców wynosi 17-18 lat (jest to również wiek zakończenia wzrastania kości długich). Za wiek rozpoczęcia skoku pokwitaniowego wysokości ciała (SSW) u chłopców można przyjąć 12,2-12,3 lat przy wieku kostnym 12,7 lat (2). Szczyt szybkości wzrastania wysokości ciała (SSW) występuje około 14 rż. i towarzyszy zaawansowanym stadiom rozwoju narządów płciowych – G4, czasem G5 (w przeciwieństwie do dziewcząt, u których to zjawisko obserwuje się wkrótce po rozpoczęciu pokwitania). Przeciętny roczny przyrost wysokości ciała w okresie skoku pokwitaniowego wynosi około 10 cm.
Według Tannera (4) – kolejność przyśpieszania wzrastania poszczególnych części ciała chłopców wygląda następująco:
1. szczyt wzrastania kończyn dolnych,
2. szczyt wzrastania szerokości bioder i szerokości klatki piersiowej,
3. szczyt wzrastania szerokości barków,
4. szczyt wzrastania tułowia i głębokości klatki piersiowej.
Skok wysokości ciała jest spowodowany przede wszystkim przyrostem długości tułowia; w mniejszym stopniu – przyrostem długości kończyn dolnych. Szczyt szybkości wzrastania tych dwóch cech dzieli okres jednego roku.
Przyrosty poszczególnych komponentów ciała u chłopców charakteryzują się przewagą przyrostów tkanki mięśniowej i kostnej, a mniejszym przyrostem tkanki tłuszczowej. Szczyt przyrostu tkanki mięśniowej przypada w okolicach SSW, a tkanki tłuszczowej dopiero w okresie młodzieńczym.
Tempo rozwoju a przebieg dojrzewania i wzrastania
Wiek rozpoczęcia dojrzewania wywiera wpływ na przebieg, tempo i czas trwania tego procesu. U chłopców obserwuje się wyrównywanie różnic w dojrzewaniu w miarę jego zaawansowania. Chłopcy wcześniej dojrzewający – w chwili rozpoczęcia dojrzewania wyprzedzają późno dojrzewających średnio o 34 miesiące, ale w momencie wystąpienia SSW różnica ta wynosi już tylko 23 miesiące (2). Zarysowująca się wówczas przewaga wysokości ciała chłopców późno dojrzewających zmniejsza się w okresie SSW i po zakończeniu wzrastania jest już niewielka. Wyrównywanie tych różnic przez chłopców wcześnie dojrzewających odbywa się poprzez wydłużenie okresu rośnięcia i intensywniejszy skok pokwitaniowy wysokości ciała.
Podobnie jak u dziewcząt, na przebieg i tempo dojrzewania chłopców wywiera wpływ somatotyp. Najwcześniej rozpoczynają dojrzewanie chłopcy o typie otłuszczenia (F) najpóźniej o typie linearnym (L). U tych ostatnich obserwuje się mniejsze przyrosty masy ciała co, być może, związane jest z mniejszym rozwojem tkanki mięśniowej.
Okres młodzieńczy
Okres ten u chłopców przebiega bardziej dynamicznie niż u dziewcząt. Obserwuje się nadal przyrosty wysokości ciała, co jest związane z dłuższym dojrzewaniem kośćca, nawet do 20 lub 25 roku życia. Przyjmuje się, że po osiągnięciu wieku kostnego 17-18 lat można się jeszcze u chłopców spodziewać przyrostu wysokości ciała równego około 2 centymetrom, z towarzyszącym zwiększeniem masy ciała związanym przede wszystkim z przyrostem masy mięśniowej. Przyczynia się to do rozwoju cech motorycznych, zwłaszcza siły fizycznej.
Kończy się okres rozwoju owłosienia na kończynach, klatce piersiowej i twarzy. Zmieniają się rysy twarzy, ustępują zaburzenia neurowegetatywne.
Poziom rozwoju somatycznego chłopców w tym czasie zaczyna się wyrównywać, chociaż chłopcy późno dojrzewający przechodzą jeszcze kolejne stadia dojrzewania (tab. 2 i 3).
Tabela 2. Wysokość ciała chłopców i dziewczynek warszawskich (5).
Wiek (lata)ChłopcyDziewczynki
średnia arytmetycznaodchylenie standardoweśrednia arytmetycznaodchylenie standardowe
10141,186,76140,266,66
11145,586,44147,367,13
12152,396,29152,826,65
13159,588,77158,946,06
14165,838,89161,816,15
15171,526,88163,256,07
16176,346,57164,495,78
17178,326,39165,145,38
Tabela 3. Masa ciała chłopców i dziewczynek warszawskich (5).
Wiek (lata)ChłopcyDziewczynki
średnia arytmetycznaodchylenie standardoweśrednia arytmetycznaodchylenie standardowe
1035,577,8934,466,95
1139,008,2539,007,93
1244,659,0143,028,69
1349,5711,3548,408,35
1455,1413,1551,468,10
1560,0410,3754,157,62
1665,699,5156,328,12
1768,868,8157,528,29
1868,979,9457,787,10
Piśmiennictwo
1. Diagnostyka rozwojowa. Red. J. Kopczyńska-Sikorska, PZWL, Warszawa, 1986, 131-134.
2. Kopczyńska-Sikorska J., Woynarowska B.: Rozwój somatyczny w drugiej dekadzie życia, PZWL, Warszawa, 1980.
3. Welon Z.: Somatotypy dziewcząt a ich rozwój fizyczny. Mater. i Prace. Antrop., 1971, 823.
4. Tanner J.M.: Rozwój w okresie pokwitania, PZWL, Warszawa, 1963.
5. Palczewska I., Niedźwiecka Z.: Wskaźniki rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży warszawskiej. Medycyna Wieku Rozwojowego, 2001, 5, (2), supl. 1.
otrzymano: 2006-09-04
zaakceptowano do druku: 2006-11-16

Adres do korespondencji:
*Ilona Szilágyi-Pągowska
ul. Św. Wincentego 112/13
03-291 Warszawa
e-mail: jan.pagowski@wp.pl

Postępy Nauk Medycznych 6/2006
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych