Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 8/2011, s. 658-665
*Agnieszka Kasiukiewicz1, Z. Beata Wojszel1,2
Infekcyjne zapalenie wsierdzia – obraz kliniczny i zasady leczenia u osób starszych
Infective endocarditis – clinical presentation and therapy in older people
1Oddział Geriatrii ZOZ MSWiA w Białymstoku
Ordynator Oddziału Geriatrii ZOZ MSWiA: prof. dr hab. Barbara Bień
2Klinika Geriatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Kliniki Geriatrii UMB: prof. dr hab. Barbara Bień
Streszczenie
Infekcyjne zapalenie wsierdzia (IZW) jest chorobą dość rzadką, ale obecnie coraz częściej spotykaną u osób w starszym wieku, zwłaszcza poddawanym inwazyjnym procedurom medycznym, z wszczepioną protezą zastawkową, czy stymulatorem serca. Różnorodność i niespecyficzność objawów klinicznych sprawia, że chorzy ci mogą się zgłaszać do lekarzy różnych specjalności. Rozpoznanie to należy brać zawsze pod uwagę w przypadku utrzymującej się gorączki niejasnego pochodzenia, czy niezamierzonej utraty masy ciała u osób starszych.
IZW w starości związane jest z gorszym rokowaniem i większą częstością powikłań. Skąpa i niecharakterystyczna – spotykana często w innych schorzeniach wieku podeszłego – symptomatologia prowadzi do opóźnienia w diagnostyce, a liczne choroby współistniejące i wynikające z nich wyższe ryzyko okołooperacyjne sprawiają, iż rzadziej podejmowana jest decyzja o leczeniu zabiegowym. Niemniej jednak ogólne zasady leczenia IZW u osób starszych są takie same jak w populacji ogólnej, a sam wiek nie powinien być przeciwwskazaniem do zabiegu, który także w tej grupie pacjentów poprawia rokowanie. Każdy przypadek powinien być jednak rozważany indywidualnie i jedynie dokładna ocena przed zabiegiem, i troskliwa opieka okołooperacyjna, mogą zapobiec częstym w populacji geriatrycznej powikłaniom po operacji kardiochirurgicznej.
Summary
Infective endocarditis (IE) is a fairly rare disease, but currently its incidence is increasing among elderly people, especially those subjected to invasive medical procedures, those with a valve prosthesis or a pacemaker. The diversity and atypicality of clinical symptoms is the reason why IE patients may present to doctors of different specialties. The diagnosis of IE always needs to be considered in the case of a persisting fever of unclear origin or unintentional weight loss in elderly people.
IE in elderly patients is connected with a worse prognosis and more frequent complications. Poor and atypical symptomatology, which is characteristic for other disorders frequently observed among geriatric patients, leads to a delayed diagnosis, whereas numerous comorbidities and the ensuing higher preoperative risk result in surgical treatment being undertaken less frequently. Nevertheless, general principles of treating IE in elderly patients are the same as for younger ones, and the patient’s age per se should not be a contraindication to surgery, which improves prognosis in this group as well. Each case ought to be considered individually, and it is only a thorough assessment before the procedure and proper perioperative care that can prevent frequent postoperative complications in geriatric patients.
Epidemiologia
Pomimo znacznych postępów w medycynie, w ciągu ostatnich lat nie odnotowano spadku ani zachorowalności na infekcyjne zapalenie wsierdzia (IZW), ani spowodowanej nim śmiertelności (1). Jest to wynikiem częstszego wykonywania różnych zabiegów inwazyjnych, w tym zabiegów kardiochirurgicznych, wszczepiania rozruszników serca, kardiowerterów-defibrylatorów, stosowania wkłuć centralnych, przetok dializacyjnych, czy leczenia żywieniowego. Zmienia się jednocześnie profil demograficzny pacjentów z tym schorzeniem (2). Według ostatnich badań, roczna zachorowalność na IZW wynosi od 3 do 10 na 100 tysięcy osób, ze szczytem zachorowań w 70.-80. roku życia wynoszącym 14,5 osób na 100 tysięcy (3, 4, 5). Ponad połowę przypadków infekcyjnego zapalenia wsierdzia odnotowuje się obecnie u osób po 60. roku życia (6). Częściej na to schorzenie zapadają mężczyźni, a stosunek liczby mężczyzn do kobiet wynosi w przybliżeniu 1,2:1 (7).
Najczęściej procesem chorobowym jest zajęta zastawka mitralna. Odnotowuje się przy tym spadek liczby przypadków związanych z chorobą reumatyczną, a wzrost zapadalności na IZW na podłożu zmian zwyrodnieniowych zastawek (sytuacja częsta w starości), wypadania płatka zastawki mitralnej, wszczepionych urządzeń wewnątrzsercowych, a także u chorych bez rozpoznanej wcześniej choroby serca. Duże, wieloośrodkowe badania, w których uczestniczyło 2759 chorych z IZW (w tym 1056 osób po 65. roku życia) wykazały, iż przed zachorowaniem osoby starsze istotnie częściej były hospitalizowane i poddawane procedurom inwazyjnym. Najczęstszymi czynnikami predysponującymi do infekcyjnego zapalenia wsierdzia okazały się w tych badaniach: cukrzyca i schorzenia rozrostowe w zakresie układu moczowo-płciowego i przewodu pokarmowego (8).
W ciągu ostatnich dekad zmienił się również profil etiologiczny choroby. Najczęstszym czynnikiem patogennym stał się obecnie Staphylococcus aureus, przesuwając paciorkowce na drugie miejsce (9). Trend ten jest zachowany również w populacji geriatrycznej, ze szczególnym uwzględnieniem szczepów metycylinoopornych (8). Niektóre badania wskazują na częstsze występowanie u osób starszych IZW powodowanego przez Enterococcus spp. i Streptococcus bovis (w ich przypadku wykazano związek z chorobami jelita grubego). Odnotowuje się też częstsze pochodzenie szpitalne czynników etiologicznych IZW oraz wskazuje się na układ pokarmowy i moczowy jako na potencjalne źródło bakteriemii (8, 10, 11).
Specyfika obrazu klinicznego w starości
Infekcyjne zapalenie wsierdzia jest chorobą ogólnoustrojową, w której proces chorobowy może dotyczyć wielu narządów i układów. Symptomatologia IZW u osób starszych jest jednak niecharakterystyczna, a objawy często są przypisywane innym schorzeniom. I tak, na przykład, najczęstszy w populacji ogólnej objaw IZW – gorączka – tu może wcale nie występować. Na pierwszy plan wysuwają się: osłabienie, jadłowstręt, spadek masy ciała, objawy depresyjne, zespół splątania. Niektórzy chorzy z IZW manifestują jedynie zaostrzenie zastoinowej niewydolności krążenia. Są to jednak objawy niespecyficzne i powszechne wśród pacjentów w starszym wieku.
Nowy szmer nad sercem jest charakterystyczny dla infekcyjnego zapalenia wsierdzia. Jednak u około 30% chorych z zajęciem zastawki trójdzielnej, czy wsierdzia ściennego, można nie stwierdzać zmian osłuchowych w początkowym stadium choroby. Ponadto, szmery sercowe w wieku podeszłym są często przypisywane powszechnie występującym zmianom zwyrodnieniowym zastawek i przez to – lekceważone. Prowadzi to do opóźnienia diagnozy i decyzji o włączeniu leczenia, a w konsekwencji – do pogorszenia rokowania.
Ostatnie badania wykazały mniejszą częstotliwość występowania incydentów zatorowych u starszych chorych, w porównaniu z młodszymi pacjentami chorymi na IZW (8, 12). Prawdopodobnie przyczynia się do tego powszechniejsze stosowanie terapii przeciwpłytkowej i przeciwkrzepliwej u osób w tym przedziale wiekowym oraz osłabiona w starości odpowiedź zapalna. Tym się tłumaczy również rzadsze występowanie u starszych pacjentów objawów naczyniowych i immunologicznych. Co więcej, obniżona funkcja hemostatyczna i immunologiczna organizmu może odpowiadać za mniejsze rozmiary wegetacji bakteryjnych w IZW u osób starszych. Z drugiej strony, guzki Oslera (bolesne czerwone guzki, głównie na palcach rąk i stóp), objaw Janeway’a (niebolesne plamy krwotoczne na dłoniach i podeszwach), czy plamki Rotha (wybroczyny w siatkówce z bladym środkiem) – jeżeli wystąpią – mogą być błędnie traktowane jako powikłanie stosowanej terapii przeciwpłytkowej lub przeciwkrzepliwej (13).
Objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego (wspomniane wcześniej objawy depresyjne, zespół majaczeniowy, ale także porażenie połowicze, cechy afazji, czy porażenia nerwów obwodowych), są obecne w ponad 1/3 przypadków infekcyjnego zapalenia wsierdzia w starości. Mogą być jednak błędnie traktowane jako objawy ostrego incydentu mózgowego lub powikłania częstej w tym wieku politerapii.
W badaniach laboratoryjnych mamy najczęściej do czynienia z niedokrwistością, leukocytozą, wzrostem parametrów zapalnych, a jako wskaźniki aktywacji układu immunologicznego mogą być obecne czynniki reumatoidalne, kompleksy immunologiczne, leukopenia czy trombocytopenia. Podwyższenie parametrów nerkowych i krwinkomocz mogą świadczyć o współistnieniu kłębuszkowego zapalenia nerek w wyniku zapalenia naczyń, o zawale nerki, zaostrzeniu niewydolności krążenia bądź o toksycznym działaniu antybiotyków, czy środków kontrastowych.
Rzadziej występujące IZW prawego serca manifestuje się zastoinową niewydolnością krążenia, nawracającymi zapaleniami płuc, septyczną zatorowością płucną. Włączana z tego powodu empiryczna antybiotykoterapia zapalenia dróg oddechowych jest często powodem jałowych posiewów krwi, co także przyczynia się do opóźnienia w postawieniu właściwej diagnozy.
Diagnostyka
Podstawowym w rozpoznawaniu infekcyjnego zapalenia wsierdzia badaniem obrazowym jest echokardiografia. Należy ją wykonać natychmiast w momencie pojawienia się podejrzenia choroby. O zajęciu wsierdzia świadczą trzy główne objawy: obecność wegetacji, ropnie oraz wyprucie się sztucznej zastawki serca. W większości przypadków badanie przezklatkowe (transthoracic echocardiography – TTE) musi być uzupełnione przez echokardiograficzne badanie przezprzełykowe (transesophageal echocardiography – TEE). Wyjątkiem jest izolowane prawostronne IZW zastawki własnej, przy dobrej jakości obrazu w TTE. Jeśli wynik wstępnego badania echokardiograficznego jest ujemny, ale utrzymuje się podejrzenie IZW, należy je powtórzyć po upływie 7-10 dni, lub wcześniej, w przypadku stwierdzenia infekcji Staphylococcus aureus. Czułość diagnostyczna TTE w populacji ogólnej wynosi 45-63%, a TEE 90-100% (14). Jest ona niższa w populacji osób starszych (15), a jest to spowodowane głównie przez powszechne w starości zwapnienia i zmiany degeneracyjne zastawek, obecność urządzeń wewnątrzsercowych, protez zastawkowych, częstsze w tym wieku deformacje klatki piersiowej, współistnienie chorób płuc, czy – w końcu – otyłość. Znaczenie mają również, jak wspomniano wcześniej, często mniejsze rozmiary wegetacji bakteryjnych w populacji starszej.
Drugim, istotnym klinicznie badaniem w diagnostyce infekcyjnego zapalenia wsierdzia są posiewy krwi. Dowodem na IZW są co najmniej 2 dodatnie posiewy z próbek krwi pobranych w odstępie 12 godzin, bądź wszystkie 3, czy większość z 4, różnych posiewów krwi, gdzie odstęp między pobraniami wynosił przynajmniej 1 godzinę. Przyjmuje się, że w przypadku IZW bakteriemia jest stała, nie ma więc potrzeby czekania do szczytu gorączki z pobraniem krwi na badanie bakteriologiczne. Niespecyficzne objawy choroby sprawiają, że często, przed postawieniem ostatecznej diagnozy, jest włączana antybiotykoterapia. To przyczynia się do uzyskiwania ujemnych posiewów krwi. Brak wzrostu drobnoustrojów w próbkach krwi pobranych od starszych pacjentów z IZW obserwowano u 16,7% chorych (16). Dlatego, jeżeli pozwala na to stan kliniczny, zaleca się w takim przypadku przerwanie leczenie antybiotykami na kilka dni i ponowne pobranie krwi na posiew.
Podobnie jak w populacji ogólnej, także w przypadku starszych pacjentów rozpoznanie infekcyjnego zapalenia wsierdzia jest stawiane w oparciu o zmodyfikowane kryteria Duke University (17, 18) (tab. 1). Jednak, jak podkreślono w ostatnich wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (European Society of Cardiology – ESC) dotyczących rozpoznawania i leczenia infekcyjnego zapalenia wsierdzia (19), najważniejsza jest ocena kliniczna, zwłaszcza w przypadku uzyskania ujemnych posiewów krwi, obecności sztucznych zastawek, elektrod stymulatora, czy prawostronnego IZW.
Tabela 1. Zmodyfikowane kryteria Duke University dla rozpoznawania infekcyjnego zapalenia wsierdzia.
KRYTERIA PATOLOGICZNE PEWNEGO ROZPOZNANIA IZW:
obecność drobnoustrojów w hodowli lub w badaniu patomorfologicznym wegetacji będącej przyczyną zatoru lub materiału z ropnia w obrębie serca lub
w badaniu patomorfologicznym obecność uszkodzeń świadczących o czynnym IZW (wegetacje lub ropień w obrębie serca)
KRYTERIA KLINICZNE:
I. DUŻE
1. dodatnie posiewy krwi:

– co najmniej 2 dodatnie posiewy krwi ujawniające drobnoustroje typowe dla IZW (Streptococcus viridans, Streptococcus bovis, gr HACEK, Staphylococcus aureus, Enterococcus pochodzenia pozaszpitalnego), przy nieobecności ogniska pierwotnego, lub
– co najmniej 2 dodatnie wyniki z próbek pobranych w odstępie > 12 h lub wszystkie 3, bądź większość z ≥ 4 posiewów, jeśli między pobraniem pierwszego i ostatniego minęła > 1 h, lub
– 1 dodatni wynik posiewu ujawniający Coxiella burnetii lub obecność przeciwciał IgG przeciwko Coxiella burnetii w mianie > 1:800
2. dowody zajęcia wsierdzia:
– typowy dla IZW obraz echo: wegetacje, ropień, nowy przeciek przy protezie zastawkowej
– nowa fala niedomykalności zastawki
II. MAŁE
1. w wywiadach – wada serca lub inna choroba predysponująca do IZW, lub narkomania
2. gorączka > 38°C
3. objawy naczyniowe – poważne zatory tętnicze, septyczna zatorowość płucna, tętniak zapalny, krwawienie wewnątrzczaszkowe, krwawienia do spojówki, objaw Janeway’a
4. objawy immunologiczne – kłębuszkowe zapalenie nerek, guzki Oslera, plamki Rotha, obecność czynnika reumatoidalnego
5. dowody mikrobiologiczne – wynik posiewu dodatni, ale nie spełniający kryterium dużego lub dodatni wynik badań serologicznych typowy dla czynnego zakażenia drobnoustrojem odpowiadającym za IZW
pewne rozpoznanie kliniczne: spełnione 2 kryteria duże lub 1 kryterium duże + 3 kryteria małe lub 5 kryteriów małych
możliwe rozpoznanie kliniczne: spełnione 1 kryterium duże + 1 kryterium małe lub 3 kryteria małe
Źródło: przypisy 17 i 18.
Leczenie
Podstawą leczenia IZW jest odpowiednia antybiotykoterapia celowana. Szczegółowe zasady antybiotykoterapii empirycznej i celowanej infekcyjnego zapalenia wsierdzia, zaproponowane przez ESC (19) przedstawiają tabele 2 i 3. Czas trwania i rodzaj leczenia zależą od rodzaju patogenu, jak również od tego, czy zajęta jest zastawka własna, czy proteza zastawkowa. Jednym z głównych ograniczeń działania antybiotyków jest tzw. zjawisko tolerancji, to znaczy, że bakterie są nadal wrażliwe na działanie bakteriostatyczne chemioterapeutyków, ale nie na ich działanie bakteriobójcze, a ich wzrost może ponownie nastąpić po przerwaniu terapii. Dotyczy to głównie drobnoustrojów w formie uśpionej, wolnorosnących, a z takimi mamy do czynienia w wegetacjach i biofilmach na urządzeniach wewnątrzsercowych i protezach zastawkowych. Uzasadnia to konieczność wydłużenia okresu leczenia oraz stosowanie terapii skojarzonej w tych przypadkach. U osób starszych możliwości stosowania długotrwałej antybiotykoterapii bywają jednak często ograniczone ze względu na upośledzenie funkcji nerek i działania niepożądane leków.
Tabela 2. Antybiotykoterapia empiryczna IZW – przed zidentyfikowaniem patogenu lub wobec niezidentyfikowanego patogenu (ESC 2009).
AntybiotykDawkowanie i droga podaniaCzas leczeniaUwagi
Zastawki własne i zastawki sztuczne > 12 miesięcy od operacji
ampicylina/sulbactam12 g/d i.v. w 4 dawkach4-6 tyg. 
lub amoksycylina/kw klawulanowy łącznie z12 g/d i.v. w 4 dawkach
gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach
wankomycyna łącznie z30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach4-6 tyg.gdy nietolerancja beta-laktamów; przy podejrzeniu zakażenia Bordetella spp. – dodanie doksycykliny
gentamycyną łącznie z3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach
ciprofloksacyną1000 mg/d p.o. w 2 dawkach lub
800 mg/d i.v. w 2 dawkach
Sztuczne zastawki < 12 miesięcy od operacji
wankomycyna łącznie z30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach6 tyg.gdy brak poprawy - rozważyć operację, a także dodanie leków na bakterie Gram (-)
gentamycyną łącznie z3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach2 tyg.
ryfampicyną1200 mg/d p.o. w 2 dawkach
i.v. – dożylnie; p.o. – doustnie; i.m. – domięśniowo; ?/d – na dobę
Źródło: przypis 19.
Tabela 3. Antybiotykoterapia celowana IZW (ESC 2009).
AntybiotykDawkowanie i droga podaniaCzas leczenia
I. Staphylococcus spp.
Zastawki własne
Gronkowce wrażliwe na metycylinę
(flu)kloksacylina lub oksacylina12 g/d i.v. w 4-6 dawkach4-6 tyg.
+/- gentamycyna3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach (brak dowodów klinicznych na korzyści z dodania gentamycyny)3-5 dni
Uczulenie na beta-laktamy lub gronkowce oporne na metycylinę
wankomycyna30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach4-6 tyg.
+/- gentamycyna3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach3-5 dni
Zastawki sztuczne
Gronkowce wrażliwe na metycylinę
(flu)kloksacylina lub oksacylina12 g/d i.v. w 4-6 dawkachco najmniej 6 tyg.
łącznie z rifampicyną1200 mg/kg/d i.v. lub p.o. w 2 dawkachco najmniej 6 tyg.
i gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach2 tyg.
Uczulenie na beta-laktamy lub gronkowce oporne na metycylinę
wankomycyna30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkachco najmniej 6 tyg.
łącznie z ryfampicyną1200 mg/kg/d i.v. lub p.o. w 2 dawkachco najmniej 6 tyg.
i gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach2 tyg.
II. Paciorkowce jamy ustnej i gr D
Szczepy o pełnej wrażliwości na penicylinę
penicylina G lub12-18 mln j/d i.v. w 6 dawkach4 tyg.
amoksycylina lub100-200 mg/kg/d i.v. w 4-6 dawkach(6 tyg. w
ceftriakson2 g/d i.v. lub i.m. w 1 dawceprzypadku PVE)
penicylina G lub12-18 mln j/d i.v. w 6 dawkach2 tyg. (wyłącznie
amoksycylina lub100-200 mg/kg/d i.v. w 4-6 dawkachw przypadku
ceftriakson łącznie z2 g/d i.v. lub i.m. w 1 dawceniepowikłanego
gentamycyną lub3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 1 dawceNVE)
netylmycyną4-5 mg/kg/d i.v. w 1 dawce
wankomycyna30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach (u pacjentów uczulonych na beta-laktamy)4 tyg. (6 tyg. w przypadku PVE)
Szczepy o pośredniej oporności na penicylinę
penicylina G lub24 mln j/d i.v. w 6 dawkach4 tyg. (6 tyg. w
amoksycylina łącznie z200 mg/kg/d i.v. w 4-6 dawkachprzypadku PVE)
gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 1 dawce2 tyg.
wankomycyna łącznie z30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach (gdy uczulenie na beta-laktamy)4 tyg. (6 tyg. w przypadku PVE)
gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 1 dawce2 tyg.
III. Enterococcus spp.
Szczepy wrażliwe na beta-laktamy i gentamycynę
amoksycylina (lub ampicylina) łącznie z200 mg/kg/d i.v. w 4-6 dawkach4-6 tyg.
gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. w 2-3 dawkach
wankomycyna łącznie z30 mg/kg/d i.v. w 2 dawkach6 tyg.
gentamycyną3 mg/kg/d i.v. lub i.m. (u pacjentów uczulonych na beta-laktamy) w 2-3 dawkach
i.v. – dożylnie; p.o. – doustnie; i.m. – domięśniowo; /d – na dobę; PVE – infekcyjne zapalenie wsierdzia na sztucznych zastawkach; NVE – infekcyjne zapalenie wsierdzia na zastawkach własnych.
Źródło: przypis 19.
Większość paciorkowców jamy ustnej jest wrażliwa na penicylinę, a przewidywany odsetek wyleczeń przekracza 95%. W przypadku streptokoków penicylinoopornych, a także w przypadku krótkotrwałego leczenia, zaleca się dołączenie do penicyliny gentamycyny.
Zakażenie metycylinowrażliwym gronkowcem złocistym przeważnie można opanować monoterapią flukloksacyliną. Korzyści ze standardowego dołączenia aminoglikozydów w tym przypadku nie zostały dostatecznie udowodnione (20). W leczeniu IZW wywołanego przez metycylinoopornego gronkowca złocistego (MRSA) podstawą jest wankomycyna. Pojawiły się jednak szczepy gronkowców oporne na wankomycynę, co wymaga stosowania nowych schematów leczenia. Przydatne tu mogą być nowe chemioterapeutyki przeciw bakteriom Gram (+), takie jak daptomycyna, chinuprystyna/dalfoprystyna lub linezolid. Skuteczność terapii tymi lekami wymaga jednak dalszych badań i powinny być one włączane w porozumieniu ze specjalistą chorób zakaźnych/mikrobiologiem. Zakażenie o etiologii gronkowcowej na sztucznej zastawce serca często wymaga wczesnego leczenia operacyjnego. W leczeniu zachowawczym zaleca się w tym przypadku przedłużenie czasu terapii do 6 tygodni oraz dołączenie aminoglikozydów i rifampicyny.
Enterokoki są względnie oporne na bakteriobójcze działanie zarówno antybiotyków beta-laktamowych, jak i wankomycyny, dlatego zaleca się dołączanie do nich aminoglikozydów i przedłużenie antybiotykoterapii nawet do 6 tygodni. Coraz częściej pojawiają się szczepy wielooporne enterokoków, których eradykacja wymaga konsultacji ze specjalistą chorób zakaźnych/mikrobiologiem.
Leczenie operacyjne
Jak wykazują badania, około 50% pacjentów z IZW wymaga leczenia inwazyjnego (21). Wytyczne ESC rozpoznawania i leczenia infekcyjnego zapalenia wsierdzia z 2009 r. (19) uściślają wskazania do zabiegu operacyjnego oraz czas jego wykonania. Operację należy rozważyć w przypadku wystąpienia objawów niewydolności serca, gdy antybiotykoterapia jest nieskuteczna lub też, gdy stwierdza się duże wegetacje, w których wysokie jest ryzyko zatorowości. Zależnie zaś od sytuacji klinicznej, zabieg może być przeprowadzany w trybie nagłym (w ciągu 24 godzin), pilnym (w ciągu kilku dni) lub też w trybie planowym (tab. 4).
Tabela 4. Wskazania do leczenia operacyjnego lewostronnego IZW i tryb wykonania zabiegu (ESC 2009).
I. NIEWYDOLNOŚĆ SERCA
tryb nagły:
– ciężka niewydolność serca (wstrząs, obrzęk płuc) w przebiegu uszkodzenia zastawki mitralnej lub aortalnej
– dysfunkcja uprzednio wszczepionej protezy zastawki powodująca wstrząs lub obrzęk płuc
tryb pilny:
– uszkodzenie zastawki mitralnej lub aortalnej z niewydolnością serca (bez wstrząsu czy obrzęku płuc)
tryb planowy:
– duża niedomykalność mitralna lub aortalna bez niewydolności serca
II. NIESKUTECZNOŚĆ ANTYBIOTYKOTERAPII
tryb pilny:
– ropień lub naciek tkanek okołozastawkowych, powiększające się wegetacje
– utrzymująca się gorączka lub dodatnie posiewy krwi (powyżej 7-10 dni)
tryb pilny/planowy:
– etiologia grzybicza lub wielooporne patogeny
– IZW sztucznej zastawki o etiologii gronkowcowej lub bakterii Gram (-)
III. PREWENCJA ZATOROWOŚCI
tryb pilny:
– utrzymujące się wegetacje > 10 mm, po już przebytym incydencie zatorowym pomimo odpowiedniej antybiotykoterapii
– utrzymujące się wegetacje > 10 mm przy występowaniu innego wskaźnika złego rokowania (niewydolność serca, ropień, utrzymująca się infekcja)
– wegetacje > 15 mm
Źródło: przypis 19.
Uściślono także wskazania do leczenia operacyjnego prawostronnego IZW. Należy je rozważyć w przypadku:
– uszkodzenia zastawki trójdzielnej, które powoduje prawokomorową niewydolność serca oporną na leczenie diuretyczne;
– IZW wywołanego przez drobnoustroje trudne do wyleczenia (zwłaszcza grzyby) lub bakteriemii trwającej > 7 dni pomimo odpowiedniej antybiotykoterapii;
– utrzymujących się dużych wegetacji (> 20 mm) z towarzyszącą zatorowością, z/lub bez prawokomorowej niewydolności serca.
Wskazania do leczenia zabiegowego IZW są takie same w każdej grupie wiekowej, a sam wiek nie jest przeciwwskazaniem do operacji (22). Niemniej jednak leczenie operacyjne IZW podejmowane jest rzadziej u osób w podeszłym wieku, głównie z powodu wyższego ryzyka powikłań okołooperacyjnych i częstszych schorzeń współistniejących (8). Jak się okazuje, przyczynia się to do gorszego rokowania w IZW u osób starszych w porównaniu z młodszymi pacjentami. Jak wykazano, podjęcie się leczenia zabiegowego zmniejsza śmiertelność wewnątrzszpitalną i całkowitą także w grupie osób w późnej starości (po 75. roku życia) (23).
Warto pamiętać, że osoby starsze, szczególnie w późnej starości, wymagają szczególnego nadzoru w okresie okołooperacyjnym. Może to przyczynić się do zmniejszenia ryzyka zabiegu i częstości występowania powikłań pooperacyjnych, na które chorzy geriatryczni są szczególnie narażeni, głównie z powodu mniejszych rezerw biologicznych. W jednym z badań, obejmujących 840 pacjentów po 75. roku życia poddanych zabiegom kardiochirurgicznym, wykazano, iż niezależnymi czynnikami ryzyka zgonu były występująca przed zabiegiem niewydolność nerek, choroba naczyniowo-mózgowa, ciężki stan ogólny oraz operacja na zastawkach (24). Jednocześnie inne badanie pokazało, że silniejszymi, niż choroby współistniejące czy typ zabiegu, predykatorami śmiertelności wewnątrzszpitalnej były komplikacje pooperacyjne, głównie zawał mięśnia sercowego, niewydolność krążenia, ostra niewydolność nerek, udar mózgu i niewydolność oddechowa (25). Dlatego niezbędne jest, aby zabiegowe leczenie pacjentów geriatrycznych przeprowadzał doświadczony zespół operatorów. Ważna jest też troskliwa opieka anestezjologiczna, zabezpieczająca dobrą hemostazę, protekcję mięśnia sercowego i należytą perfuzję narządów. W postępowaniu przedoperacyjnym zalecane jest zaś, o ile nie jest konieczna operacja w trybie nagłym, wykonanie koronarografii u mężczyzn w wieku > 40 lat i u kobiet w wieku pomenopauzalnym oraz pacjentów z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka sercowo-naczyniowego (wyjątkiem jest obecność dużych wegetacji na zastawce aortalnej, gdzie istnieje ryzyko ich przemieszczenia podczas cewnikowania), a także zlikwidowanie pierwotnego źródła infekcji, jeśli takie zostało zidentyfikowane.
Profilaktyka IZW
Ostatnie wytyczne ESC z 2009 r. ograniczyły wskazania do profilaktyki infekcyjnego zapalenia wsierdzia do grupy chorych wysokiego ryzyka – po przebytym IZW, ze sztucznymi zastawkami oraz z wrodzonymi sinicznymi wadami serca. Dotyczy to także grupy chorych w podeszłym wieku (13). Zaleca się obecnie podanie jednej dawki antybiotyku jedynie przed zabiegami stomatologicznymi, które wiążą się z przerwaniem ciągłości śluzówki jamy ustnej czy dziąseł (tab. 5). Jak się bowiem okazuje, nawet codzienne czynności, takie jak mycie zębów, korzystanie z nici dentystycznej, czy wykałaczek wiąże się z częstym (rzędu 20-80%) występowaniem przemijającej bakteriemii (26, 27). Z drugiej zaś strony – nadmiernie częste stosowanie profilaktycznej antybiotykoterapii może skutkować dużym ryzykiem zakażenia bakteriami opornymi na wiele antybiotyków i wystąpienia działań niepożądanych farmakoterapii (13).
Tabela 5. Profilaktyka IZW (ESC 2009).
Chorzy wysokiego ryzyka IZW
– przebyte IZW
– sztuczna zastawka lub sztuczny materiał użyty do naprawy zastawki
– wrodzona sinicza wada serca (nieskorygowana chirurgicznie albo skorygowana częściowo, z paliatywnymi zespoleniami lub sztucznymi połączeniami)
– wrodzona wada serca skorygowana z użyciem materiału sztucznego (przez 6 mies. w przypadku pełnej korekcji i bezterminowo przy korekcji niepełnej)
Zabiegi zwiększające ryzyko IZW
– zabiegi stomatologiczne wymagające manipulacji w obrębie dziąsła lub w okolicy okołowierzchołkowej zęba, lub z przerwaniem ciągłości błony śluzowej jamy ustnej
Profilaktyka IZW
Pojedyncza dawka leku 30-60 minut przed zabiegiem:
– amoksycylina lub ampicylina – 2 g p.o. lub i.v.
– klindamycyna – 600 mg p.o. lub i.v.
i.v. – dożylnie; p.o. – doustnie
Źródło: przypis 19.
Rokowanie
Rokowanie w IZW zawsze jest poważne. Śmiertelność wewnątrzszpitalna waha się od 9,6 do 26% (3), w zależności od charakterystyki pacjenta, patogenu, obecności powikłań sercowych oraz danych z badania echokardiograficznego. Śmiertelność z powodu IZW u osób starszych jest dwukrotnie wyższa w porównaniu z populacją ogólną (8). Liczne badania wykazały, że wiek jest niezależnym czynnikiem ryzyka zgonu (7, 8, 28). Wpływ na rokowanie mają jednak przede wszystkim choroby współistniejące (głównie cukrzyca i przewlekła choroba nerek), czy wielochorobowość, a także rzadsza kwalifikacja chorych do leczenia operacyjnego. Jak wykazały niektóre badania, wczesna interwencja chirurgiczna w IZW u osób starszych jest niezależnym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie śmiertelności ogólnej (23, 29). Rokowanie poprawić mogłoby także wcześniejsze wykrywanie IZW występującego u osób starszych, do czego przyczynić się może lepsza znajomość specyfiki tej choroby w starości (tab. 6) i uwzględnianie jej prawdopodobieństwa w procesie diagnostycznym szeregu niespecyficznych objawów chorobowych.
Tabela 6. Podsumowanie – specyfika IZW u osób starszych.
Epidemiologia – średnia wieku zachorowania – 65 lat; częściej u mężczyzn.
Czynniki predysponujące – zwyrodnienie zastawek, protezy zastawkowe, stymulator serca, procedury inwazyjne.
Mikrobiologia – gronkowce i paciorkowce są odpowiedzialne za ok. 80% przypadków; odnotowano częstsze występowanie Enterococcus oraz Streptococcus bovis (zwłaszcza u osób z chorobami jelita grubego).
Symptomatologia – niespecyficzna; osłabienie, splątanie, spadek masy ciała, niedokrwistość często są przypisywane innym chorobom; gorączka może nie występować; 1/3 pacjentów z zajęciem zastawki trójdzielnej nie ma zmian osłuchowych nad sercem.
Echokardiografia – trudniejsza interpretacja opisywanych zmian (obecność zwapnień zastawek, protez zastawkowych).
Posiewy krwi – częściej jałowe.
Diagnoza – przeważnie opóźniona, z powodu atypowego przebiegu choroby.
Rokowanie – gorsze niż u osób młodszych, co wynika z późnej diagnozy, powikłań choroby i rzadszego leczenia operacyjnego.
Infekcyjne zapalenie wsierdzia jest chorobą ogólnoustrojową i stąd wymaga, zarówno na etapie diagnostyki, jak i leczenia, podejścia interdyscyplinarnego, z udziałem kardiologa, kardiochirurga, specjalisty mikrobiologa, a w przypadku osób starszych – także geriatry. Jest to szczególnie istotne w przypadkach skomplikowanych, przebiegających z powikłaniami.
Piśmiennictwo
1. Moreillon P, Que YA: Infective endocarditis. Lancet 2004; 363: 139-49.
2. Brar SS: Infective endocarditis: A changing demographic. South Med J 2009; 102 (5): 458-9.
3. Hoen B, Alla F, Selton-Suty C et al.: Changing profile of infective endocarditis: results of a 1-year survey in France. JAMA 2002; 288: 75-81.
4. Hogevik H, Olaison L, Andersson R et al.: Epidemiologic aspects of infective endocarditis in an urban population. A 5-year prospective study. Medicine (Baltimore) 1995; 74: 324-39.
5. Berlin JA, Abrutyn E, Strom BL et al.: Incidence of infective endocarditis in the Delware Valley, 1988-1990. Am J Cardiol 1995; 76: 933-6.
6. Hill EE, Herijgers P, Claus P et al.: Infective endocarditis: changing epidemiology and predictors of 6 months mortality: A prospective cohort study. Eur Heart J 2007; 28: 196-203.
7. Cabell CH Jr., Jollis JG, Peterson GE et al.: Changing patient characteristics and the effect on mortality in endocarditis. Arch Intern Med 2002; 162: 90-4.
8. Durante-Mangoni E, Bradley S, Selton-Suty C et al.: Current features of infective endocarditis in elderly patients. Arch Intern Med, 2008; 168 (19): 2095-103.
9. Fowler VG Jr., Miro JM, Hoen B et al.: Staphylococcus aureus endocarditis: A consequence of medical progress. From the International Collaboration on Endocarditis Prospective Cohort Study. JAMA 2005; 293: 3012-21.
10. McDonald JR, Olaison L, Anderson DJ et al.: Enterococcal endocarditis: 107 cases from the international collaboration on endocarditis merged database. Am J Med 2005; 118: 759-66.
11. Selton-Suty C, Hoen B, Grentzinger A et al.: Clinical and bacteriological characteristics of infective endocarditis in the elderly. Heart 1997; 77: 260-3.
12. Durante-Mangoni E, Utili R.: Novel clinical and epidemiologic trends in elderly infective endocarditis. Recenti Prog Med 2009; 100 (6): 307-10.
13. Akpunonu BE, Bittar S, Phinney RC, Taleb M: Prevention of infective endocarditis: The New AHA guideline and the elderly. Geriatrics 2008; 63 (8): 12-19.
14. Evangelista A, Gonzalez-Alujas MT. Echocardiography in infective endocarditis. Heart 2004; 90: 614-17.
15. Werner GS, Schulz R, Fuchs JB et al.: Infective endocarditis in the elderly in the era of transesophageal echocardiography: clinical features and prognosis compared with younger patients. Am J Med 1996; 100 (1): 90-7.
16. Perez de Isla L, Zamorano J, Lennie V et al.: Negative blood culture infective endocarditis in the elderly: long-term follow-up. Gerontology 2007; 53: 245-9.
17. Durack DT, Lukes AS, Bright DK: New criteria for diagnosis of infective endocarditis: utilization of specific echocardiographic findings. Duke Endocarditis Service. Am J Med 1994; 96: 200-9.
18. Li JS, Sexton DJ, Mick N et al.: Proposed modifications to the Duke criteria for the diagnosis of infective endocarditis. Clin Infect Dis 2000; 30: 633-8.
19. Habib G, Hoen B, Tornos P et al.: Guidelines on the prevention, diagnosis and treatment of infective endocarditis (new version 2009). The task force on the prevention, diagnosis and treatment of infective endocarditis of the ESC. Eur Heart J 2009; 30: 2369-2413.
20. Cosgrove SE, Vigliani GA, Fowler VG Jr. et al. Initial low-dose gentamicin for Staphylococcus aureus bacteriemia and endocarditis is nephrotoxic. Clin Infect Dis 2009; 48: 713-21.
21. Tornos P, Iung B, Permanyer-Miralda G et al.: Infective endocarditis in Europe: lessons from the Euro heart survey. Heart 2005; 91: 571-5.
22. Zamorano J, Sanz J, Moreno R et al.: Better prognosis of elderly patients with infectious endocarditis in the era of routine echocardiography and nonrestrictive indications for valve surgery. J Am Soc Echocardiogr 2002; 15 (7): 702-7.
23. Remadi JP, Nadji G, Goissen T et al.: Infective endocarditis in elderly patients: clinical characteristics and outcome. Eur J Cardiothorac Sur 2009; 35: 123-9.
24. Srinivasan AK, Oo AY, Grayson AD et al.: Mid-term survival after cardiac surgery in elderly patients: analysis of predictors for increased mortality. Interact Cardiovasc Thorac Surg 2004; 3: 289-93.
25. Zingone B, Gatti G, Rauber E et al.: Early and late outcomes of cardiac surgery in octogenarians. Ann Thorac Surg 2009; 87: 71-8.
26. Lockhart PB: The risk of endocarditis in dental practice. Peridontol 2000; 23: 127-35.
27. Schlein RA, Kudlick EM, Reindorf CA et al.: Toothbrushing and transient bacteremia in patients undergoing orthodontic treatment. Am J Ortod Dentofacial Orthop 1991; 99: 466-72.
28. Thuny F, Di Salvo G, Belliard O et al.: Risk of embolism and death in infective endocarditis: prognostic value of echocardiography: a prospective multicenter study. Circulation 2005; 112: 69-75.
29. Di Salvo C, Thuny F, Rosenberg V et al.: Endocarditis in the elderly: Clinical echocardiographic and prognostic features. Eur Heart J 2003; 24: 1576-83.
otrzymano: 2011-05-30
zaakceptowano do druku: 2011-07-06

Adres do korespondencji:
*Agnieszka Kasiukiewicz
Oddział Geriatrii ZOZ MSWiA w Białymstoku,
ul. Fabryczna 27, 15-471 Białystok
tel.: (85) 869-49-74
e-mail: akasiukiewicz@o2.pl

Postępy Nauk Medycznych 8/2011
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych