Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 4b/2015, s. 48-54
*Krzysztof Pyrć
Ludzkie koronawirusy
The human coronaviruses
Zakład Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków
Dziekan Wydziału: prof. dr hab. Zbigniew Madeja
Małopolskie Centrum Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków
Dyrektor Centrum: prof. dr hab. Kazimierz Strzałka
Streszczenie
Pierwsze wzmianki o ludzkich koronawirusach pochodzą z lat 60. XX wieku, kiedy to udało się wyizolować i opisać dwa patogeny – HCoV-229E oraz HCoV-OC43. Koronawirusy przez lata znajdowały się na uboczu głównego nurtu badań w wirusologii i medycynie, ponieważ te dwa gatunki wywołują łagodne przeziębienie, które bez żadnej interwencji ustępuje w ciągu kilku dni. Dopiero początek XXI wieku przyniósł światu epidemię choroby wywołanej przez nieznany wcześniej, wysoce zakaźny gatunek koronawirusa SARS (ang. severe acute respiratory syndrome). Szczęśliwie, dzięki zastosowanym środkom zaradczym oraz naturalnej sezonowości występowania koronawirusów, już po kilku miesiącach wirus zniknął z ludzkiej populacji. Epidemia przyczyniła się do zintensyfikowania prac badawczych, które doprowadziły w następnych latach do identyfikacji i opisania kolejnych, niskopatogennych ludzkich koronawirusów – ludzkiego koronawirusa NL63 oraz HKU1. W 2012 roku, po 10 latach od epidemii SARS-CoV, pojawiły się przypadki nowej, ciężkiej i często śmiertelnej choroby układu oddechowego wywoływanej przez koronawirus MERS.
Niniejsza praca ma na celu przedstawienie podrodziny Coronavirinae, skupiając się na charakterystyce klinicznej oraz dostępnych danych epidemiologicznych.
Summary
First human coronaviruses 229E and HCoV-OC43 were isolated and described in 1960’s. These viruses for years were neglected as human pathogens, as they are associated with relatively mild, self-limiting common cold. It is the beginning of the 21st century that brought us the epidemic of highly infectious severe acute respiratory syndrome (SARS) coronavirus, causing severe respiratory disease with mortality rate reaching 10%. Fortunately, due to healthcare measures and seasonality of coronaviral infections, this pathogen disappeared after eight months. The emergence of highly virulent coronavirus increased the scientific interest in Coronaviridae family, and in subsequent years two low pathogenic human coronaviruses NL63 and HKU1 were discovered. Ten years after the SARS-CoV the new severe, acute disease with mortality rate exceeding 35% has been associated with emergence of novel coronavirus – Middle East respiratory syndrome (MERS) coronavirus. Current work aims to describe the Coronavirinae subfamily, focusing on clinical and epidemiological aspects of infection.
Wstęp
Koronawirusy przez lata znajdowały się na uboczu głównego nurtu badań w wirusologii i medycynie, ponieważ panowało przekonanie, że wywołują łagodne przeziębienie, które bez żadnej interwencji ustępuje w ciągu kilku dni. Brak metod diagnostycznych oraz skutecznej terapii dodatkowo pogłębiał pogląd, że patogeny te mogą być interesujące badawczo, jednak per se nie stanowią problemu medycznego. Pojawienie się nowych, wysoce patogennych gatunków koronawirusów oraz zrozumienie, że wirusy te u dzieci, osób starszych oraz osób z niedoborami odporności mogą prowadzić do rozwoju poważnej, zagrażającej życiu choroby spowodowały wzrost zainteresowania tymi patogenami.
Niniejsza praca ma na celu przedstawienie podrodziny Coronavirinae, skupiając się na charakterystyce klinicznej oraz dostępnych danych epidemiologicznych.
Na początku warto wspomnieć, że koronawirusy nie stanowią wyłącznie problemu w medycynie człowieka. Wirusy te zakażają ptaki i ssaki, powodując liczne choroby układu oddechowego, nerwowego, narządów wewnętrznych czy układu pokarmowego. Do najbardziej znanych chorób wywoływanych przez zwierzęce koronawirusy zaliczyć można zakaźne zapalenie otrzewnej u kotów, epidemiczną biegunkę świń, wirusowe zapalenie żołądka i jelit u bydła czy zakaźne zapalenie oskrzeli u ptactwa. Pierwsze wzmianki o ludzkich koronawirusach pochodzą z lat 60., kiedy to udało się wyizolować i opisać dwa patogeny – HCoV-229E oraz HCoV-OC43 – powodujące u ludzi schorzenia układu oddechowego (1, 2). Przez wiele lat pozostawały one jedynymi przedstawicielami rodzaju, zdolnymi zakażać ludzi. Dopiero początek XXI wieku przyniósł światu epidemię choroby wywołanej przez nieznany wcześniej, wysoce zakaźny gatunek koronawirusa. Został on nazwany od nazwy zespołu chorobowego wirusem SARS (ang. severe acute respiratory syndrome) (3-5). Wysoka śmiertelność (~ 10%) oraz bardzo wysoka zakaźność patogenu doprowadziły do globalnej paniki, której efekty ekonomiczne można obserwować do dnia dzisiejszego. Szczęśliwie, dzięki zastosowanym środkom zaradczym oraz naturalnej sezonowości występowania koronawirusów, już po kilku miesiącach wirus zniknął z ludzkiej populacji. Epidemia przyczyniła się do zintensyfikowania prac badawczych, które doprowadziły w następnych latach do identyfikacji i opisania kolejnych ludzkich koronawirusów – NL63 oraz HKU1. W 2012 roku, po 10 latach od epidemii SARS-CoV, ogłoszono przypadki nowej choroby układu oddechowego wywoływanej przez koronawirus MERS (ang. middle east respiratory syndrome). Tym razem nie doszło do wybuchu ogólnoświatowej epidemii, jednakże zagrożenie nie zniknęło – liczba zakażeń i ofiar śmiertelnych wzrasta z roku na rok.
Charakterystyka wirusów z rodziny Coronaviridae
Wirusy należące do tej rodziny zostały sklasyfikowane do dwóch odrębnych podrodzin: Coronavirinae i Torovirinae. Podrodzina Coronavirinae po uwzględnieniu cech genetycznych poszczególnych gatunków podzielona została na cztery rodzaje: alfa-, beta-, delta- oraz gamma-koronawirusy. Najbardziej interesujące z medycznego punktu widzenia są wirusy grup alfa oraz beta, do których należą wszystkie znane gatunki zakażające ludzi.
Koronawirusy są jednymi z największych wirusów RNA pod względem długości genomu (~ 30 000 nukleotydów) oraz rozmiaru wirionu (sferyczny, 80-180 nm średnicy). Pierwsze 2/3 wirusowego RNA od strony 5’ zajmuje gen kodujący białka tworzące maszynerię replikacyjną. Gen ten ulega transkrypcji i translacji do pojedynczej poliproteiny, która na etapie obróbki potranslacyjnej ulega autoproteolizie, co prowadzi do powstania zestawu dojrzałych białek odpowiedzialnych za replikację genomu, modyfikację środowiska komórkowego czy wreszcie interferencję z naturalnymi mechanizmami obronnymi organizmu. Pozostała 1/3 genomu zajęta jest przez geny kodujące białka strukturalne S-E-M-N (S – białko odpowiedzialne za interakcję z receptorem na powierzchni komórek; E – białko płaszcza, odpowiedzialne m.in. za formowanie wirionów; M – białko błonowe, będące głównym białkiem macierzy wirusa; oraz N – białko nukleokapsydu, jedno z głównych białek wirusowych, pełniące zarówno funkcję ochronną dla dużej cząsteczki RNA, jak i aktywnie uczestniczące w modyfikacji procesów komórkowych i w replikacji wirusa). W niektórych przypadkach w genomie kodowane są również białko HE, odpowiedzialne m.in. za interakcję z komórką gospodarza, oraz białka dodatkowe, których liczba i charakter są zmienne w zależności od gatunku. Kodujące RNA wirusowe flankowane jest z obu stron regionami niekodującymi, które są kluczowe dla replikacji wirusa.
Ludzkie koronawirusy
Lata 60.: pierwsze ludzkie koronawirusy
Pierwszy ludzki koronawirus B814 został wyizolowany w 1962 roku od dziecka z objawami przeziębienia, kiedy zastosowano hodowlę narządową pochodzącą z tchawicy (1, 6). Dokładna przynależność gatunkowa tego izolatu pozostaje jednak nieznana, gdyż próbka zaginęła zanim dostępne były metody badawcze pozwalające na identyfikację nowych patogenów wirusowych. Dalsze badania doprowadziły do pozyskania innych izolatów klinicznych, włączając w to koronawirusy 229E i OC43, które z czasem uznane zostały za przedstawicieli odrębnych gatunków (1, 2, 7).
Obraz infekcji ludzkimi koronawirusami został nakreślony dzięki badaniom przeprowadzonym z udziałem zdrowych ochotników. Po zakażeniu koronawirusami 229E oraz OC43 u zdrowych osób wystąpiły typowe objawy przeziębienia, głównie nieżyt błony śluzowej nosa, a w pojedynczych przypadkach kaszel. Objawy utrzymywały się przez okres do tygodnia, po czym samoistnie ustępowały (1, 2, 8). Dalsze doświadczenia kliniczne potwierdziły, że wirusy te powodują stosunkowo łagodną, często subkliniczną infekcję u dorosłych. Jednakże w przypadku dzieci, osób starszych oraz osób o osłabionej odporności patogeny te mogą powodować ciężką chorobę o ostrym przebiegu (m.in. zapalenie oskrzeli, podgłośniowe zapalenie krtani, zapalenie płuc) (9-12).
W przeszłości pojawiły się hipotezy, że ludzkie koronawirusy OC43 oraz 229E mogą również powodować lub indukować rozwój innych chorób. Przykładowo, sugerowano, że HCoV-OC43 może powodować zakażenia układu pokarmowego. Nie udało się jednak w tym przypadku wykazać związku przyczynowo-skutkowego, a kolejne badania pokazały, że obecność wirusów w kale wynikała z drogi rozprzestrzeniania się wirusa, a nie aktywnej infekcji komórek układu pokarmowego (13-16). Sugerowano również, że wirus HCoV-OC43 może brać udział w rozwoju stwardnienia rozsianego (SM). Powiązania tego dokonano w oparciu o obserwacje, że w tkance mózgowej pacjentów z SM można wykryć koronawirusy, a miano przeciwciał specyficznych względem ludzkich koronawirusów jest znacznie wyższe u pacjentów z SM niż w grupach kontrolnych. Również w tym wypadku nie udało się jednoznacznie potwierdzić związku patogenu z chorobą (17-21).
Początek XXI wieku: epidemia SARS-CoV
Obraz ludzkich koronawirusów, jako stosunkowo niegroźnych patogenów zmienił się wraz z pojawieniem się w listopadzie 2002 roku w chińskiej prowincji Guangdong nowego gatunku ludzkiego koronawirusa – wirusa SARS-CoV (3-5). Pierwszą osobą, u której stwierdzono zakażenie, był 45-letni mężczyzna w mieście Foshan, u którego 16 listopada 2002 roku pojawiły się gorączka i objawy ze strony układu oddechowego. Transmisja wirusa pomiędzy pacjentami następowała w szybkim tempie, a w niektórych przypadkach dochodziło do masowych zakażeń. Przykładem takiego zakażenia może być przypadek 44-letniego mężczyzny, hospitalizowanego w Guangzhou 30 stycznia 2003 roku. W czasie choroby zakaził on 19 krewnych oraz ponad 50 osób należących do personelu medycznego. Dalsza transmisja i przekroczenie granic kraju stały się tylko kwestią czasu, i tak jeden z zakażonych lekarzy w czasie swojej podróży do Hong Kongu zakaził kolejne 17 osób, co umożliwiło transmisję wirusa poza granice Chin. W ciągu jednego sezonu wirus rozprzestrzenił się do 37 krajów, stwierdzono 8273 przypadków zakażenia, a dla 775 osób choroba zakończyła się zgonem (22). Co zaskakujące, 5 lipca 2003 roku, a więc niespełna 8 miesięcy od pierwszego stwierdzonego przypadku zakażenia, WHO ogłosiła eradykację wirusa SARS-CoV. Nagłe zniknięcie wirusa można tłumaczyć dwojako. Po pierwsze, zakażenia ludzkimi koronawirusami mają charakter sezonowy, z częstością najwyższą w zimie i wczesną wiosną. Można więc założyć, że zakończenie epidemii na początku lipca nie było przypadkowe. Po drugie, objawy zakażenia są stosunkowo wyraźne i pojawiają się zanim pacjent wejdzie w najbardziej zakaźną fazę choroby (ilość wirusa w wydzielinach wzrasta stopniowo w czasie choroby, osiągając maksimum po pierwszym tygodniu). Umożliwiło to zastosowanie skutecznych środków zapobiegających transmisji wirusa oraz izolację chorych (23).
Tak nagłe pojawienie się nowego ludzkiego patogenu wywołało liczne spekulacje co do jego pochodzenia. Przeprowadzone badania wykazały u osób trudniących się handlem żywymi zwierzętami wysokie miana przeciwciał specyficznych względem wirusa SARS-CoV, chociaż nie zgłaszali oni przebycia choroby. Było to o tyle frapujące, że u osób sprzedających inne towary spożywcze nie stwierdzano podwyższonych mian przeciwciał. Szczegółowe badania zwierząt na rynku chińskim wykazały obecność wirusa w organizmach łaskunów chińskich (Paguma larvata) oraz jenotów (Nyctereutes procyonoides), których mięso w Chinach wykorzystywane jest w celach konsumpcyjnych. Nasunęło to przypuszczenie, że wirus mógł przenieść się na ludzi bezpośrednio z tych zwierząt (24, 25). Jednakże, zarówno stosunkowo niewielka zmienność genetyczna wirusa zwierzęcego, jak i stosunkowo rzadkie jego występowanie u tych zwierząt wskazywały, że prawdziwego rezerwuaru wirusa należy szukać gdzie indziej (26). Dalsze badania wykazały, że najbardziej prawdopodobnym naturalnym gospodarzem wirusa SARS-CoV były nietoperze. U zwierząt tych zidentyfikowano wirusy prawie identyczne pod względem genetycznym do wirusa ludzkiego (RsSHC014 oraz Rs3367). Wykazano również, że wirusy izolowane od nietoperzy były w stanie zakażać komórki ludzkie. Co więcej, u niektórych gatunków nietoperzy (rodzaj Rhinolophus) stwierdzono obecność przeciwciał neutralizujących, specyficznych względem białek wirusa SARS-CoV (25-27). Dostępne dane wskazują, że wirus SARS-CoV pojawił się w populacji ludzkiej na skutek transmisji od nietoperzy, przy czym pośrednimi gospodarzami mogły być również inne zwierzęta, takie jak łaskuny czy jenoty.
Chociaż od ponad 10 lat nie stwierdzono przypadków zakażenia SARS-CoV u ludzi, nieustannie pozostaje obawa, że w przyszłości wirus może pojawić się ponownie. Analiza retrospektywna archiwizowanych próbek surowic pobranych od osób zamieszkujących zagrożone tereny wykazała, że u części z nich przeciwciała specyficzne względem wirusa SARS-CoV pojawiły się na długo przed epidemią. Wynika z tego, że wirus SARS-CoV nie pierwszy raz przeniósł się na ludzi w 2002 roku. Częściową przynajmniej odpowiedź na pytanie, dlaczego wcześniej nie doszło do epidemii, dostarczył przypadek pojawienia się czterech nowych przypadków zakażenia wirusem SARS-CoV rok po pierwszej epidemii (28). U wszystkich zakażonych osób przebieg choroby był diametralnie różny niż obserwowano rok wcześniej i nie nastąpiło dalsze jej rozprzestrzenienie. Badania molekularne wykazały, że wirus, który spowodował chorobę, był inny niż ten występujący w czasie epidemii. Porównanie wirusów ludzkich i zwierzęcych ujawniło, że „nowy” wirus był znacznie gorzej przystosowany do replikacji w komórkach ludzkich (m.in. wykazywał znacznie mniejsze powinowactwo do receptora komórkowego), a jego pojawienie się było efektem ponownej transmisji odzwierzęcej (28-30). Można zatem wnioskować, że do transmisji wirusa zwierzęcego dochodziło również na przestrzeni poprzednich lat, jednak w 2002 roku doszło do adaptacji wirusa do komórek ludzkich, co sprawiło że szczep stał się bardzo wirulentny.
Wirus SARS-CoV, jak wspomniano powyżej, powodował ciężką chorobę układu oddechowego. Patogen ten zakażał urzęsione komórki górnych i dolnych dróg oddechowych oraz pneumocyty. Wirus znajdowany był również w innych organach, nerkach, wątrobie i jelitach. Istnieją liczne hipotezy dotyczące przyczyn wysokiej patogenności tego wirusa u ludzi, które zakładają, że uszkodzenia tkanki płucnej powodowane były nie tylko przez replikację patogenu, ale również przez indukcję nadmiernej, uszkadzającej odpowiedzi immunologicznej lub zaburzanie szlaków odpowiedzialnych za utrzymanie homeostazy, takich jak szlak reninowo-angiotensynowo-aldosteronowy. Prawdopodobnie jednak wirulencja wirusa była efektem wspólnego oddziaływania czynników wymienionych powyżej (23, 31-34).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Tyrrell DA, Bynoe ML: Cultivation of a Novel Type of Common-Cold Virus in Organ Cultures. British medical journal 1965; 1: 1467-1470.
2. Hamre D, Procknow JJ: A new virus isolated from the human respiratory tract. Proc Soc Exp Biol Med 1966; 121: 190-193.
3. Ksiazek TG, Erdman D, Goldsmith CS et al.: A novel coronavirus associated with severe acute respiratory syndrome. The New England journal of medicine 2003; 348: 1953-1966.
4. Rota PA, Oberste MS, Monroe SS et al.: Characterization of a novel coronavirus associated with severe acute respiratory syndrome. Science 2003; 300: 1394-1399.
5. Drosten C, Gunther S, Preiser W et al.: Identification of a novel coronavirus in patients with severe acute respiratory syndrome. The New England journal of medicine 2003; 348: 1967-1976.
6. Kendall EJ, Bynoe ML, Tyrrell DA: Virus isolations from common colds occurring in a residential school. British medical journal 1962; 2: 82-86.
7. McIntosh K, Dees JH, Becker WB et al.: Recovery in tracheal organ cultures of novel viruses from patients with respiratory disease. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 1967; 57: 933-940.
8. Bradburne AF, Somerset BA: Coronative antibody tires in sera of healthy adults and experimentally infected volunteers. The Journal of hygiene 1972; 70: 235-244.
9. Bradburne AF, Bynoe ML, Tyrrell DA: Effects of a „new” human respiratory virus in volunteers. British medical journal 1967; 3: 767-769.
10. McIntosh K, Chao RK, Krause HE et al.: Coronavirus infection in acute lower respiratory tract disease of infants. The Journal of infectious diseases 1974; 130: 502-507.
11. Nicholson KG, Kent J, Hammersley V, Cancio E: Acute viral infections of upper respiratory tract in elderly people living in the community: comparative, prospective, population based study of disease burden. BMJ 1997; 315: 1060-1064.
12. van Elden LJ, van Loon AM, van Alphen F et al.: Frequent detection of human coronaviruses in clinical specimens from patients with respiratory tract infection by use of a novel real-time reverse-transcriptase polymerase chain reaction. The Journal of infectious diseases 2004; 189: 652-657.
13. Gerna G, Passarani N, Battaglia M et al.: Coronaviruses and gastroenteritis: evidence of antigenic relatedness between human enteric coronavirus strains and human coronavirus OC43. Microbiologica 1984; 7: 315-322.
14. Gerna G, Passarani N, Battaglia M, Rondanelli EG: Human enteric coronaviruses: antigenic relatedness to human coronavirus OC43 and possible etiologic role in viral gastroenteritis. The Journal of infectious diseases 1985; 151: 796-803.
15. Esper F, Ou Z, Huang YT: Human coronaviruses are uncommon in patients with gastrointestinal illness. Journal of clinical virology: the official publication of the Pan American Society for Clinical Virology 2010; 48: 131-133.
16. Risku M, Lappalainen S, Rasanen S, Vesikari T: Detection of human coronaviruses in children with acute gastroenteritis. Journal of clinical virology: the official publication of the Pan American Society for Clinical Virology 2010; 48: 27-30.
17. Dessau RB, Lisby G, Frederiksen JL: Coronaviruses in brain tissue from patients with multiple sclerosis. Acta neuropathologica 2001; 101: 601-604.
18. Arbour N, Day R, Newcombe J, Talbot PJ: Neuroinvasion by human respiratory coronaviruses. Journal of virology 2000; 74: 8913-8921.
19. Stewart JN, Mounir S, Talbot PJ: Human coronavirus gene expression in the brains of multiple sclerosis patients. Virology 1992; 191: 502-505.
20. Sorensen O, Collins A, Flintoff W et al.: Probing for the human coronavirus OC43 in multiple sclerosis. Neurology 1986; 36: 1604-1646.
21. Salmi A, Ziola B, Hovi T, Reunanen M: Antibodies to coronaviruses OC43 and 229E in multiple sclerosis patients. Neurology 1982; 32: 292-295.
22. http://www.who.int/csr/don/03-november-2014-mers/en/ (dostęp: styczeń 2015)
23. Cheng VC, Chan JF, To KK, Yuen KY: Clinical management and infection control of SARS: lessons learned. Antiviral research 2013; 100: 407-419.
24. Guan Y, Zheng BJ, He YQ et al.: Isolation and characterization of viruses related to the SARS coronavirus from animals in southern China. Science 2003; 302: 276-278.
25. Tu C, Crameri G, Kong X et al.: Antibodies to SARS coronavirus in civets. Emerging infectious diseases 2004; 10: 2244-2248.
26. Kan B, Wang M, Jing H et al.: Molecular evolution analysis and geographic investigation of severe acute respiratory syndrome coronavirus-like virus in palm civets at an animal market and on farms. Journal of virology 2005; 79: 11892-11900.
27. Ge XY, Li JL, Yang XL et al.: Isolation and characterization of a bat SARS-like coronavirus that uses the ACE2 receptor. Nature 2013; 503: 535-538.
28. Liang G, Chen Q, Xu J et al.: Laboratory diagnosis of four recent sporadic cases of community-acquired SARS, Guangdong Province, China. Emerging infectious diseases 2004; 10: 1774-1781.
29. Li F, Li W, Farzan M, Harrison SC: Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor. Science 2005; 309: 1864-1868.
30. Hilgenfeld R, Peiris M: From SARS to MERS: 10 years of research on highly pathogenic human coronaviruses. Antiviral research 2013; 100: 286-295.
31. Huang KJ, Su IJ, Theron M et al.: An interferon-gamma-related cytokine storm in SARS patients. Journal of medical virology 2005; 75: 185-194.
32. Glowacka I, Bertram S, Herzog P et al.: Differential downregulation of ACE2 by the spike proteins of severe acute respiratory syndrome coronavirus and human coronavirus NL63. Journal of virology 2010; 84: 1198-1205.
33. Kuba K, Imai Y, Rao S et al.: A crucial role of angiotensin converting enzyme 2 (ACE2) in SARS coronavirus-induced lung injury. Nature medicine 2005; 11: 875-879.
34. Gu J, Korteweg C: Pathology and pathogenesis of severe acute respiratory syndrome. The American journal of pathology 2007; 170: 1136-1147.
35. van der Hoek L, Pyrc K, Jebbink MF et al.: Identification of a new human coronavirus. Nature medicine 2004; 10: 368-373.
36. Pyrc K, Berkhout B, van der Hoek L: Identification of new human coronaviruses. Expert review of anti-infective therapy 2007; 5: 245-253.
37. Woo PC, Lau SK, Chu CM et al.: Characterization and complete genome sequence of a novel coronavirus, coronavirus HKU1, from patients with pneumonia. Journal of virology 2005; 79: 884-895.
38. Fouchier RA, Hartwig NG, Bestebroer TM et al.: A previously undescribed coronavirus associated with respiratory disease in humans. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 2004; 101: 6212-6216.
39. Esper F, Weibel C, Ferguson D et al.: Evidence of a novel human coronavirus that is associated with respiratory tract disease in infants and young children. The Journal of infectious diseases 2005; 191: 492-498.
40. van der Hoek L, Berkhout B: Questions concerning the New Haven coronavirus. The Journal of infectious diseases 2005; 192: 350-351; author reply 353-354.
41. Arden KE, Nissen MD, Sloots TP, Mackay IM: New human coronavirus, HCoV-NL63, associated with severe lower respiratory tract disease in Australia. Journal of medical virology 2005; 75: 455-462.
42. Gaunt ER, Hardie A, Claas EC et al.: Epidemiology and clinical presentations of the four human coronaviruses 229E, HKU1, NL63, and OC43 detected over 3 years using a novel multiplex real-time PCR method. Journal of clinical microbiology 2010; 48: 2940-2947.
43. Lepiller Q, Barth H, Lefebvre F et al.: High incidence but low burden of coronaviruses and preferential associations between respiratory viruses. Journal of clinical microbiology 2013; 51: 3039-3046.
44. Dijkman R, Jebbink MF, El Idrissi NB et al.: Human coronavirus NL63 and 229E seroconversion in children. Journal of clinical microbiology 2008; 46: 2368-2373.
45. Chan CM, Tse H, Wong SS et al.: Examination of seroprevalence of coronavirus HKU1 infection with S protein-based ELISA and neutralization assay against viral spike pseudotyped virus. Journal of clinical virology: the official publication of the Pan American Society for Clinical Virology 2009; 45: 54-60.
46. Dijkman R, Jebbink MF, Gaunt E et al.: The dominance of human coronavirus OC43 and NL63 infections in infants. Journal of clinical virology: the official publication of the Pan American Society for Clinical Virology 2012; 53: 135-139.
47. Pyrc K, Dijkman R, Deng L et al.: Mosaic structure of human coronavirus NL63, one thousand years of evolution. Journal of molecular biology 2006; 364: 964-973.
48. Pyrc K, Jebbink MF, Berkhout B, van der Hoek L: Detection of new viruses by VIDISCA. Virus discovery based on cDNA-amplified fragment length polymorphism. Methods Mol Biol 2008; 454: 73-89.
49. Owusu M, Annan A, Corman VM et al.: Human coronaviruses associated with upper respiratory tract infections in three rural areas of Ghana. PloS one 2014; 9: e99782.
50. Jartti L, Langen H, Soderlund-Venermo M et al.: New respiratory viruses and the elderly. The open respiratory medicine journal 2011; 5: 61-69.
51. Kupfer B, Simon A, Jonassen CM et al.: Two cases of severe obstructive pneumonia associated with an HKU1-like coronavirus. European journal of medical research 2007; 12: 134-138.
52. Leung TF, Li CY, Lam WY et al.: Epidemiology and clinical presentations of human coronavirus NL63 infections in hong kong children. Journal of clinical microbiology 2009; 47: 3486-3492.
53. van der Hoek L, Sure K, Ihorst G et al.: Croup is associated with the novel coronavirus NL63. PLoS medicine 2005; 2: e240.
54. Esper F, Shapiro ED, Weibel C e al.: Association between a novel human coronavirus and Kawasaki disease. The Journal of infectious diseases 2005; 191: 499-502.
55. Boivin G, Baz M, Cote S et al.: Infections by human coronavirus-NL in hospitalized children. The Pediatric infectious disease journal 2005; 24: 1045-1048.
56. Sung JY, Lee HJ, Eun BW et al.: Role of human coronavirus NL63 in hospitalized children with croup. The Pediatric infectious disease journal 2010; 29: 822-826.
57. Wu PS, Chang LY, Berkhout B et al.: Clinical manifestations of human coronavirus NL63 infection in children in Taiwan. European journal of pediatrics 2008; 167: 75-80.
58. Burns JC, Glode MP: Kawasaki syndrome. Lancet 2004; 364: 533-544.
59. Ebihara T, Endo R, Ma X et al.: Lack of association between New Haven coronavirus and Kawasaki disease. The Journal of infectious diseases 2005; 192: 351-352; author reply 353.
60. Baker SC, Shimizu C, Shike H et al.: Human coronavirus-NL63 infection is not associated with acute Kawasaki disease. Advances in experimental medicine and biology 2006; 581: 523-526.
61. Shirato K, Imada Y, Kawase M et al.: Possible involvement of infection with human coronavirus 229E, but not NL63, in Kawasaki disease. Journal of medical virology 2014; 86: 2146-2153.
62. Zaki AM, van Boheemen S, Bestebroer TM et al.: Isolation of a novel coronavirus from a man with pneumonia in Saudi Arabia. The New England journal of medicine 2012; 367: 1814-1820.
63. van Boheemen S, de Graaf M, Lauber C et al.: Genomic characterization of a newly discovered coronavirus associated with acute respiratory distress syndrome in humans. MBio 2012 Nov 20; 3(6).
64. De Benedictis P, Marciano S, Scaravelli D et al.: Alpha and lineage C betaCoV infections in Italian bats. Virus genes 2014; 48: 366-371.
65. Yang Y, Du L, Liu C et al.: Receptor usage and cell entry of bat coronavirus HKU4 provide insight into bat-to-human transmission of MERS coronavirus. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 2014; 111: 12516-12521.
66. Corman VM, Ithete NL, Richards LR et al.: Rooting the phylogenetic tree of middle East respiratory syndrome coronavirus by characterization of a conspecific virus from an African bat. Journal of virology 2014; 88: 11297-11303.
67. Reusken CB, Haagmans BL, Muller MA et al.: Middle East respiratory syndrome coronavirus neutralising serum antibodies in dromedary camels: a comparative serological study. The Lancet Infectious diseases 2013; 13: 859-866.
68. Haagmans BL, Al Dhahiry SH, Reusken CB et al.: Middle East respiratory syndrome coronavirus in dromedary camels: an outbreak investigation. The Lancet Infectious diseases 2014; 14: 140-145.
69. Drosten C, Kellam P, Memish ZA: Evidence for camel-to-human transmission of MERS coronavirus. The New England journal of medicine 2014; 371: 1359-1360.
70. Madani TA, Azhar EI, Hashem AM: Evidence for camel-to-human transmission of MERS coronavirus. The New England journal of medicine 2014; 371: 1360.
71. Chan RW, Hemida MG, Kayali G et al.: Tropism and replication of Middle East respiratory syndrome coronavirus from dromedary camels in the human respiratory tract: an in-vitro and ex-vivo study. The Lancet Respiratory medicine 2014; 2: 813-822.
72. Raj VS, Farag EA, Reusken CB et al.: Isolation of MERS coronavirus from a dromedary camel, Qatar, 2014. Emerging infectious diseases 2014; 20: 1339-1342.
73. Sampathkumar P: Middle East respiratory syndrome: what clinicians need to know. Mayo Clinic proceedings 2014; 89: 1153-1158.
74. Al-Tawfiq JA, Memish ZA: Middle East respiratory syndrome coronavirus: transmission and phylogenetic evolution. Trends in microbiology 2014; 22: 573-579.
75. Al-Tawfiq JA, Hinedi K, Ghandour J et al.: Middle East respiratory syndrome coronavirus: a case-control study of hospitalized patients. Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America 2014; 59: 160-165.
76. Brand JM, Smits SL, Haagmans BL: Pathogenesis of Middle East respiratory syndrome coronavirus. The Journal of pathology 2014 Jan; 235(2): 175-184.
77. Zhu X, Liu Q, Du L et al.: Receptor-binding domain as a target for developing SARS vaccines. Journal of thoracic disease 2013; 5 (suppl. 2): S142-148.
78. Kim E, Okada K, Kenniston T et al.: Immunogenicity of an adenoviral-based Middle East Respiratory Syndrome coronavirus vaccine in BALB/c mice. Vaccine 2014; 32: 5975-5982.
79. Hotez PJ, Bottazzi ME, Tseng CT et al.: Calling for rapid development of a safe and effective MERS vaccine. Microbes and infection/Institut Pasteur 2014; 16: 529-531.
80. Dyall J, Coleman CM, Hart BJ et al.: Repurposing of clinically developed drugs for treatment of Middle East respiratory syndrome coronavirus infection. Antimicrobial agents and chemotherapy 2014; 58: 4885-4893.
81. de Wilde AH, Jochmans D, Posthuma CC et al.: Screening of an FDA-approved compound library identifies four small-molecule inhibitors of Middle East respiratory syndrome coronavirus replication in cell culture. Antimicrobial agents and chemotherapy 2014; 58: 4875-4884.
otrzymano: 2015-02-17
zaakceptowano do druku: 2015-03-11

Adres do korespondencji:
*Krzysztof Pyrć
Zakład Mikrobiologii Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ
ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków
tel. +48 (12) 664-61-21
fax +48 (12) 664-69-02
k.a.pyrc@uj.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 4b/2015
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych