漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 2/2016, s. 91-96
*Ewa Witkowska-Banaszczak, Marcin Szyma艅ski, 艁ukasz Dzia艂akiewicz, Wies艂awa Bylka
Ziele nostrzyka – dzia艂anie, zastosowanie, stan bada艅
Herb of sweet clover – activity, therapeutic use, review of research
Katedra i Zak艂ad Farmakognozji, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Katedry i Zak艂adu: prof. dr hab. n. farm. Wies艂awa Bylka
Summary
The genus of Melilotus belongs to the family Fabaceae and includes 25 species of annual or biennial, occurring throughout the world. For centuries species of this genus provide the raw material used in medicine. Raw materials were obtained from both the yellow sweet clover (Melilotus officinalis), and white sweet clover (M. alba). Polish Pharmacopoeia IX provides a source of medicinal raw material only M. officinalis. In the herb of sweet clover, Meliloti herba, coumarins are mainly found; moreover, phenolic acids, flavonoids, triterpene saponins, tannins and urea derivatives are also present.
The herb of sweet clover has been applied in classical, traditional medicine in the treatment of thrombophlebitis, venous leg ulcers, hemorrhoids, lymphangitis, skin inflammation, ulcers and boils, rheumatic pain, as well as contusions, joint dislocations and sprains. In homeopathy, it has been used to alleviate angioneurotic symptoms and headaches as well as to treat hemorrhoids. The results of pre-clinical studies have pointed to antioxidant, anti-inflammatory, analgesic, anti-oedematous, cytotoxic, adaptogenic, immunostimulant and antianemic activity. Analgesic, anti-oedematous and cytotoxic activity has been confirmed in clinical studies.
Wst臋p
Nazwa rodzaju Melilotus wywodzi si臋 z greckich s艂贸w meli – mi贸d, s艂odycz oraz lotos – pasza, koniczyna, co wynika z szerokiego zastosowania gatunk贸w tego rodzaju jako ro艣lin wybitnie miododajnych i pastewnych (1). Rodzaj Melilotus nale偶y do rodziny Fabaceae (Bobowate) i obejmuje oko艂o 25 gatunk贸w. S膮 to ro艣liny zielne jednoroczne lub dwuletnie rozpowszechnione na ca艂ym 艣wiecie (1). Wyst臋puj膮 jako rodzime na terenie Eurazji od Hiszpanii, a偶 po Chiny i Indie (2). Zadomowi艂y si臋 tak偶e na kontynencie p贸艂nocno-ameryka艅skim, w ca艂ych Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, si臋gaj膮c Alaski i ko艂a podbiegunowego (3). Gatunki z tego rodzaju s膮 r贸wnie偶 obecne w Ameryce Po艂udniowej (4), Australii (5) oraz w p贸艂nocnej Afryce (np. Etiopia) (1). Wed艂ug Szafera i wsp. (6) na terenie ca艂ej Polski, za wyj膮tkiem Karpat i Sudet贸w, wyst臋puj膮 4 gatunki z tego rodzaju: M. dentatus Waldst. & Kit. (nostrzyk z膮bkowany), M. altissimus Thuill. (nostrzyk wynios艂y), M. officinalis L. (nostrzyk 偶贸艂ty) i M. alba Medik. (nostrzyk bia艂y).
Nostrzyk 偶贸艂ty (M. officinalis) znany jest pod synonimowymi nazwami 艂aci艅skimi M. arvensis Wallr., M. vulgaris Hill, Trifolium officinale L. oraz polskimi: nostrzyk lekarski, nostrzyk zwyczajny, tatarska trawa, nozderek (7). Nostrzyk bia艂y wyst臋puje tak偶e pod synonimami M. albus Desr. ex Lam. (3). Oba gatunki rozpowszechnione s膮 w wielu regionach 艣wiata. M. officinalis nale偶y do najszerzej rozpowszechnionych gatunk贸w na 艣wiecie (8).
Farmakopea Polska VI dopuszcza pozyskiwanie ziela do cel贸w leczniczych z dw贸ch gatunk贸w: M. officinalis i M. altissimus (9). Monografia Meliloti herba zawarta w Farmakopei Polskiej VIII i Farmakopei Polskiej IX podaje jako 藕r贸d艂o surowca leczniczego tylko gatunek M. officinalis (10, 11).
Sk艂ad chemiczny
Zwi膮zkami charakterystycznymi dla gatunk贸w z rodzaju Melilotus s膮 kumaryny: kumaryna, melilotyna, melilotozyd. Obecno艣膰 wolnej kumaryny w nostrzyku warunkuje jego charakterystyczny zapach. W 艣wie偶ej ro艣linie jej zawarto艣膰 mo偶e by膰 niska. Rozdrabnianie lub inne uszkodzenia mechaniczne tkanki ro艣linnej powoduj膮 uwolnienie zmagazynowanych w wakuolach β-glukozyd贸w kwas贸w cis(Z)- i trans(E)-o-kumarowych. Kolejno, wskutek dzia艂ania endogennej β-glukozydazy, kt贸rej substratem mo偶e by膰 tylko izomer cis(Z), od艂膮cza si臋 cz膮steczka cukru i powstaje niestabilny kwas cis-o-kumarowy, natychmiast kondensuj膮cy do kumaryny. Kwas trans(E)-o-kumarowy mo偶e uczestniczy膰 w tych przemianach po izomeryzacji do formy cis(Z) pod wp艂ywem promieni UV (12, 13). W gnij膮cym zielu nostrzyka wyst臋puje tak偶e dikumarol. Powstaje on pod wp艂ywem dzia艂ania grzyb贸w Penicillium, Aspergillus, Mucor spp., z kwasu cis-o-dihydrokumarynowego, kt贸ry przekszta艂cany jest do 4-hydroksykumaryny, a nast臋pnie dikumarolu (13, 14). Opr贸cz kumaryn, w M. officinalis i M. alba zidentyfikowano: kwasy fenolowe, flawonoidy, saponiny triterpenowe oraz garbniki, ponadto kwas alantoinowy, alantoin臋, witamin臋 C, sole mineralne. Dane na temat sk艂adu chemicznego M. officinalis i M. alba przedstawiono w tabeli 1.
Tab. 1. Sk艂ad chemiczny M. officinalis i M. alba
GatunekGrupa zwi膮zk贸w殴r贸d艂o
Kumaryny
M. officinalisKumaryna, 0,3-0,8%
3,4-Dihydrokumaryna (melilotyna) 0,2%
Melilotozyd (glukozyd kwasu o-hydroksycynamonowego) 0,4%
Dikumarol, ok. 0,2%
Skopoletyna
Umbeliferon (7-hydroksykumaryna)
Herniaryna
4-Oksykumaryna
18-20
M. albaKumaryna
3,4-Dihydrokumaryna
Dikumarol
Umbeliferon
Eskulina
Glikozydy kumaryn
21, 22
Kwasy fenolowe
M. officinalisKwas dihydro-o-kumarynowy (melilotowy) 0,2%
Kwas kawowy 0,1%
Kwas ferulowy
Kwas o- i p-kumarowy
Kwas salicylowy
Kwas chlorogenowy
Kwas cynamonowy
Kwas elagowy
Kwas wanilinowy
Kwas p-hydroksybenzoesowy
18, 20
M. albaKwas o- i p-kumarowy
Kwas dihydro-o-kumarynowy (melilotowy)
Meliloester
22, 23
Flawonoidy
M. officinalisRutyna
Hyperozyd
Hesperydyna
Witeksyna
Luteolina
Kwercetyna
Robinina
3-O-Galaktozylo-(1→6) glukozyd 7-O-ramno-ramnozydu kemferolu
3-Ramnozylo-(1→6) – galaktozyd 7-O-arabino-ramnozydu kwercetyny
3-O-β-Glukopiranozyd kemferolu
Genisteina
18, 20, 24, 25
M. albaRobinina
3-O-Galaktozylo-(1→6) glukozyd 7-O-ramno-ramnozydu kemferolu
3-Ramnozylo-(1→6) – galaktozyd 7-O-ramnozydu kwarcetyny
26
Saponiny triterpenowe pentacykliczne
M. officinalisKwas oleanolowy
Sojasaponina I
Wistariasaponina D
Astragalozyd VIII
Melilotus-saponina O2
Azukisaponina II
Karboksylan azukisaponiny V
Sojasapogenol A i B
Melilotigenina
Kwas betulinowy
Lupeol
Lupanon
18, 24, 27
M. albaGlikozydy pochodne sojasapogenolu B: melilotozyd A, B, C21
Inne
M. officinalisGarbniki
Kwas moczowy
Kwas alantoinowy
Alantoina
Witamina C
Sole mineralne
13, 16
Przeprowadzono za pomoc膮 HPLC oznaczanie zawarto艣ci kumaryn dla 15 gatunk贸w z rodzaju Melilotus, w tym M. officinalis (27 pr贸bek) i M. alba (34 pr贸bki). Surowiec do analizy pobierano w czasie 90% kwitnienia, z ro艣lin wysianych z nasion pozyskanych z r贸偶nych kraj贸w. Wed艂ug autor贸w (5) dla M. officinalis i M. alba obserwowano du偶膮 zmienno艣膰 zawarto艣ci kumaryn; 0,16-0,61% w M. officinalis oraz 0,17-1,3% w M. alba. W przeliczeniu na such膮 mas臋 nostrzyk 偶贸艂ty zawiera艂 艣rednio 0,33% kumaryn, a nostrzyk bia艂y 0,52%. Dane z innego 藕r贸d艂a podaj膮 zawarto艣膰 kumaryn w M. officinalis w wysoko艣ci 0,46%, a w M. alba w wysoko艣ci 0,49% (15).
Badania Krzakowej i Grzywacza (16) dotyczy艂y por贸wnania sk艂adu ekstrakt贸w z dwumiesi臋cznych siewek M. officinalis i M. alba. Analiz臋 wykonano metod膮 dwukierunkowej chromatografii cienkowarstwowej. Na chromatogramach obu gatunk贸w zaobserwowano 66 plam zwi膮zk贸w wyst臋puj膮cych w obu gatunkach oraz 15 plam zwi膮zk贸w charakterystycznych dla M. alba i 16 charakterystycznych dla M. officinalis.
Miliauskas i wsp. (17) oznaczali zawarto艣膰 polifenoli w ekstraktach z ro艣lin wyst臋puj膮cych w centralnej oraz wschodniej Europie, w tym otrzymanych z M. officinalis. Do bada艅 u偶yto wysuszonego ziela nostrzyka zebranego w pocz膮tkowym okresie kwitnienia. Suma zwi膮zk贸w fenolowych oznaczona metod膮 Folin-Ciocalteu w ekstrakcie metanolowym wynosi艂a 4,3 mg/g (0,43%), w przeliczeniu na kwas galusowy. Zawarto艣膰 flawonoid贸w oraz flawonoli w przeliczeniu na rutyn臋 by艂a odpowiednio na poziomie 1 mg/g (0,1%) oraz 0,1 mg/g (0,01%).
Badania in vitro
Dzia艂anie przeciwutleniaj膮ce
Miliauskas i wsp. (17) okre艣lali w艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮ce i zawarto艣膰 polifenoli w ekstraktach z ro艣lin pochodz膮cych z centralnej oraz wschodniej Europy, w tym z M. officinalis. Do analizy u偶yto wysuszone li艣cie, 艂odygi i kwiaty nostrzyka zebrane w pocz膮tkowym okresie kwitnienia. W艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮ce analizowano zmodyfikowan膮 metod膮 Branda-Williamsa opart膮 na redukcji rodnika DPPH, w ekstrakcie metanolowym, acetonowym i octanu etylu. Najwy偶sz膮 aktywno艣膰 przeciwutleniaj膮c膮 wykazywa艂 ekstrakt metanolowy, kt贸ry hamowa艂 tworzenie rodnik贸w ponadtlenkowych w 75,9%, podczas gdy ekstrakty acetonowy i octanu etylu hamowa艂y ten proces odpowiednio w 7,6 i 8,1%. Suma zwi膮zk贸w fenolowych oznaczana metod膮 Folin-Ciocalteu w ekstrakcie metanolowym wynios艂a w przeliczeniu na kwas galusowy 4,3 mg/g (0,43%). Zawarto艣膰 flawonoid贸w oraz flawonoli w przeliczeniu na rutyn臋 okre艣lono na poziomie odpowiednio 1 mg/g (0,1%) oraz 0,1 mg/g (0,01%).
Dzia艂anie przeciwdrobnoustrojowe
Oznaczenie aktywno艣ci antybiotycznej przeprowadzono dla trzech ekstrakt贸w, a mianowicie heksanowego, octanu etylu i wodnego z ziela M. officinalis. Ekstrakty wykazywa艂y nieznaczn膮 aktywno艣膰 przeciwdrobnoustrojow膮 wobec szczepu S. aureus (MIC ≥ 1000 μg/ml) (28).
Dzia艂anie cytotoksyczne
Kumaryna oraz 7-hydroksykumaryna w badaniach cytotoksyczno艣ci, prowadzonych na ludzkich liniach kom贸rek nowotworowych, wykazywa艂y dzia艂anie przeciwnowotworowe (29, 30). Ekstrakt etanolowy z ziela Melilotus officinalis, zawieraj膮cy kumaryny, hamowa艂 proliferacj臋 ludzkich kom贸rek nowotworowych (31), podczas gdy ekstrakt wodny z tego surowca nie wykazywa艂 istotnego dzia艂ania (32), co wskazywa艂o, 偶e obecne w nim zwi膮zki fenolowe pozbawione s膮 istotnego dzia艂ania cytotoksycznego.
Badania in vivo
Dzia艂anie przeciwzapalne
W badaniu in vivo Plesca-Manea i wsp. (15) analizowali wp艂yw ekstraktu z kwiat贸w nostrzyka, zawieraj膮cego 0,25% kumaryny i 0,38% flawon贸w, na ostry stan zapalny u szczur贸w wywo艂any terpentyn膮. Wyniki por贸wnywano z aktywno艣ci膮 kumaryny i sol膮 sodow膮 hemibursztynianu hydrokortyzonu. Badanie prowadzono na szczurach, kt贸rym na 15 min przed zastosowaniem terpentyny podawano badany ekstrakt lub substancje kontrolne. Po 48 h analizowano aktywno艣膰 fagocytozy testem in vitro oraz st臋偶enie cytruliny, a tak偶e liczb臋 i proporcje poszczeg贸lnych krwinek bia艂ych we krwi. Ekstrakt z nostrzyka wykazywa艂 przeciwfagocytarne w艂a艣ciwo艣ci w stopniu podobnym do kumaryny, ale s艂abszym od hydrokortyzonu. Autorzy sugeruj膮, i偶 mechanizm powy偶szego dzia艂ania kumaryny mo偶e wynika膰 z aktywno艣ci przeciwutleniaj膮cej tego zwi膮zku. Obni偶enie st臋偶enia cytruliny przez ekstrakt z nostrzyka, kumaryn臋 oraz hydrokortyzon mie艣ci艂o si臋 na podobnym poziomie. Cytrulina, b臋d膮c metabolitem syntazy NO, mo偶e by膰 traktowana jako marker aktywno艣ci tego enzymu. Fagocyty wytwarzaj膮 NO i pocz膮tkowy wzrost syntezy tego tlenku sprzyja aktywno艣ci fagocytozy. Zmniejszenie syntezy NO, po podaniu ekstraktu z nostrzyka, hamuje rozw贸j stanu zapalnego. Wszystkie badane zwi膮zki obni偶a艂y procentowy udzia艂 liczby neutrofili we krwi, co wed艂ug autor贸w wskazuje na obni偶on膮 odpowied藕 szpiku kostnego na czynniki prozapalne. Najsilniejszy efekt obserwowano po podaniu hydrokortyzonu; ekstrakt z nostrzyka i kumaryna dzia艂a艂y s艂abiej (15).
Ekstrakt etanolowy z ziela nostrzyka, zawieraj膮cy azukisaponin臋 V oraz inne glikozydy saponinowe i flawonoidowe, podawany szczurom w dawce 2,2 mg, hamowa艂 migracj臋 leukocyt贸w w 48%, natomiast w dawce 4,4 mg – w 56% (p < 0,01). Kwas acetylosalicylowy hamowa艂 migracj臋 leukocyt贸w w 39,6% przy znacznie wy偶szej dawce – 15 mg/szczura (p < 0,01). Wyizolowana z ekstraktu z nostrzyka azukisaponina V w dawce 2 mg hamowa艂a migracj臋 leukocyt贸w w 30%, a w dawce 6 mg – w 49%. Pr贸b臋 kontroln膮 stanowi艂 kwas acetylosalicylowy w dawce 20 mg. Hamowa艂 on proces migracji leukocyt贸w w 69%. Azukisaponina II i frakcja flawonoidowa otrzymane z ekstraktu nie wykazywa艂y dzia艂ania przeciwzapalnego (18).
W艂a艣ciwo艣ci przeciwzapalne ekstraktu octanu etylu otrzymanego z Melilotus suaveolens okre艣lano w kom贸rkowym modelu badawczym przy zastosowaniu kom贸rek RAW 264.7 stymulowanych LPS (33). Wykazano, 偶e ekstrakt octanu etylu znacz膮co hamowa艂 wytwarzanie IL-1β, IL-6, NO, TNF-alfa oraz COX-2. Wykazano, 偶e ekstrakt zwi臋ksza艂 tak偶e wytwarzanie IL-10 i HO-1 oraz hamowa艂 wytwarzanie NF-kappaB, w por贸wnaniu z kom贸rkami stymulowanymi LPS.
Dzia艂anie przeciwobrz臋kowe
Wyci膮g z nostrzyka wykazywa艂 dzia艂anie przeciw- obrz臋kowe zmniejszaj膮ce skutki oparzenia termicznego ko艅czyn u szczur贸w. Ekstrakt w dawce 2,5 mg/kg mc., podawany dootrzewnowo przed oparzeniem lub zaraz po oparzeniu, istotnie statystycznie (p < 0,01) obni偶a艂 opuchlizn臋 i obszar martwicy tkanek w odniesieniu do grupy kontrolnej, u kt贸rej stwierdzono trzeci stopie艅 g艂臋boko艣ci oparzenia (18).
Szczurom z obrz臋kiem 艂apy wywo艂anym karagenin膮 podawano dootrzewnowo kumaryn臋 wyizolowan膮 z wyci膮gu z ziela M. officinalis (50 mg/kg m.c.). Osi膮gni臋ty rezultat dor贸wnywa艂 kwasowi flufenamowemu w dawce 1,5 mg/kg m.c. Kumaryna spowodowa艂a zmniejszenie obrz臋ku o 42% po 4 godz. i kolejne 33% po 6 godz., w por贸wnaniu do pr贸by kontrolnej (18).
Oceniano tak偶e wp艂yw kumaryny podawanej domi臋艣niowo w ilo艣ci 4 mg/dzie艅 na proces zakrzepowego zapalenia 偶y艂 ko艅czyn ps贸w. Kumaryna istotnie (p < 0,0005) skraca艂a czas wch艂aniania si臋 obrz臋ku, kt贸ry w grupie badanej wynosi艂 7 dni, a w grupie kontrolnej nieleczonej 17 dni (18).
Dzia艂anie adaptogenne, immunostymuluj膮ce i przeciwanemiczne
Podkoizin i wsp. (34) oceniali wp艂yw frakcji polisacharydowej z ziela nostrzyka na parametry morfologii krwi i wydolno艣膰 fizyczn膮 szczur贸w i myszy. Frakcj臋 polisacharydow膮 wyodr臋bnion膮 metod膮 dializy z wyci膮gu wodnego z ziela nostrzyka podawano doustnie zwierz臋tom w dawkach 50 lub 500 μg/kg/dzie艅 przez 30 dni. Co 3-5 dni badane zwierz臋ta by艂y wa偶one, testem p艂ywackim oceniano ich sprawno艣膰 fizyczn膮 oraz pobierano pr贸bki krwi, oznaczaj膮c w nich ilo艣膰 i udzia艂 poszczeg贸lnych frakcji. Dodatkowo od kilku zwierz膮t pobierano grasic臋 i 艣ledzion臋. Organy wa偶ono i oznaczano w nich liczb臋 leukocyt贸w. U cz臋艣ci szczur贸w wywo艂ano niedokrwisto艣膰 octanem o艂owiu, chc膮c oceni膰 wp艂yw ziela nostrzyka na procesy hematopoezy.
W grupie badanej zaobserwowano istotny wzrost masy cia艂a o 19,8% w stosunku do grupy kontrolnej i zwi臋kszenie wydolno艣ci fizycznej (czas p艂ywania wzr贸s艂 o 38,5%, osi膮gaj膮c maksimum w 10. dniu). Stwierdzono znaczny spadek masy 艣ledziony i istotny wzrost masy grasicy badanych zwierz膮t. Ponadto we krwi z grasicy odnotowano r贸wnie偶 istotny wzrost liczby krwinek czerwonych i bia艂ych oraz limfocyt贸w. Badania krwi obwodowej zwierz膮t, w stosunku do grupy kontrolnej, wskazywa艂y na statystycznie istotny wzrost liczby limfocyt贸w i obni偶enie odsetka neutrofili. W grupie kontrolnej szczur贸w z eksperymentalnie wywo艂an膮 niedokrwisto艣ci膮 notowano od 3- do 3,5-krotnego spadku poziomu hemoglobiny i krwinek czerwonych we krwi. W grupie szczur贸w otrzymuj膮cych frakcj臋 polisacharydow膮 poziom hemoglobiny i krwinek czerwonych by艂 w normie, a poziom krwinek bia艂ych w normie lub powy偶ej normy. Zwi臋kszenie dawki frakcji polisacharydowej do 500 μg/kg m.c. nie wywo艂ywa艂o silniejszego efektu. Autorzy wskazuj膮, 偶e dzia艂anie biologiczne frakcji polisacharydowej z ziela M. officinalis mo偶e wynika膰 z pobudzania limfocyt贸w do stymulowania r贸偶nych proces贸w kom贸rkowych, takich jak odpowied藕 immunologiczna oraz aktywno艣膰 adaptogenna.
Badania kliniczne
Dzia艂anie przeciwb贸lowe
Mazzocchi i wsp. (35) przeprowadzili badanie, w kt贸rym 50 kobietom skar偶膮cym si臋 na cykliczny i acykliczny b贸l piersi (mastalgi臋) podawano ekstrakt z ziela M. officinalis codziennie przez okres jednego miesi膮ca, a nast臋pnie po miesi臋cznej przerwie terapi臋 powt贸rzono. Zmniejszenie odczuwania b贸lu deklarowa艂y 23 osoby, 8 pacjentek nie zaobserwowa艂o poprawy. Wyniki bada艅 pozosta艂ych 19 pacjent贸w nie by艂y rozpatrywane.
Dzia艂anie przeciwobrz臋kowe
200 mg suchego ekstraktu z ziela M. officinalis podawano przez 15 dni pacjentom cierpi膮cym na przewlek艂膮 niewydolno艣膰 偶yln膮. Efekty dzia艂ania wyci膮gu z ziela nostrzyka by艂y por贸wnywane z efektami ozonoterapii oraz leczenia skojarzonego. Ekstrakt z ziela nostrzyka zmniejsza艂 obrz臋k kostek, nocne kurcze 艂ydek oraz uczucie ci臋偶ko艣ci n贸g. Nie wp艂ywa艂 na odczuwany b贸l, parestezje i hipertermi臋 sk贸ry (36, 37).
4536 pacjentom z przewlek艂膮 niewydolno艣ci膮 偶yln膮 podawano ekstrakt z ziela M. officinalis zawieraj膮cego 20% kumaryny, w dawce od 4 do 8 g dziennie. Terapia trwa艂a od 3 do 8 miesi臋cy. U 70% pacjent贸w zaobserwowano popraw臋 ich stanu zdrowia. U 67 pacjent贸w wyst膮pi艂y objawy uboczne: u 55 os贸b zaburzenia 偶o艂膮dkowo-jelitowe, a u 12 odczyny uczuleniowe (38).
Kumaryna w wysokich dawkach 100-400 mg dziennie podawana 31 kobietom z obrz臋kiem limfatycznym g贸rnych ko艅czyn po limfadenektomii oraz 21 innym pacjentom z obrz臋kiem limfatycznym ko艅czyn dolnych o r贸偶nej etiologii powodowa艂a zmniejszenie obj臋to艣ci ko艅czyn i obni偶enie temperatury sk贸ry (18). Mechanizm dzia艂ania mo偶e wynika膰 z poprawy motoryki i kinetyki ch艂onki oraz pobudzania aktywno艣ci makrofag贸w, prowadz膮cych do wzrostu proteolizy bia艂ek gromadz膮cych si臋 w tkankach obj臋tych obrz臋kiem i utrudniaj膮cych odp艂yw limfy.
140 kobietom podawano doustnie 400 mg kumaryny dziennie przez sze艣膰 miesi臋cy, oceniaj膮c wp艂yw na obrz臋k limfatyczny po mastektomii. Efektywno艣膰 terapii by艂a oceniana na podstawie pomiaru obj臋to艣ci ramienia oraz wynik贸w ankiet wype艂nianych przez pacjent贸w. Rezultaty w grupie badanej nie r贸偶ni艂y si臋 od placebo (36, 39, 40).
Ekstrakt z ziela nostrzyka w ilo艣ci 400 mg/dob臋 podawano 20 pacjentom cierpi膮cym na obrz臋k limfatyczny ko艅czyn dolnych. Leczenie prowadzono przez 6 miesi臋cy, stosuj膮c jednocze艣nie terapi臋 uciskow膮. U wszystkich pacjent贸w zaobserwowano popraw臋 (41).
Znacz膮ce zmniejszenie obrz臋ku r臋ki obserwowano tak偶e u 25 kobiet z obrz臋kiem limfatycznym b臋d膮cym powik艂aniem leczenia nowotworu piersi, kt贸rym podawano przez okres 12 tygodni standaryzowany ekstrakt z ziela nostrzyka (42).
Dzia艂anie cytotoksyczne
Badania kliniczne obejmowa艂y grup臋 pacjent贸w z nowotworami sk贸ry, nerek i prostaty, kt贸rym podawano doustnie kumaryn臋 w dawce 100 mg przez 14 dni. Po tym czasie do leczenia w艂膮czono cymetydyn臋 (300 mg 4 razy dziennie) (43-46). Spo艣r贸d 14 pacjent贸w z nowotworem prostaty tylko 9 by艂o poddanych ocenie. U wszystkich zaobserwowano przerzuty nowotworu do ko艣ci. Trzech chorych deklarowa艂o zmniejszone odczucie b贸lu ko艣ci. Wyniki bada艅 wskazywa艂y na brak skuteczno艣ci w leczeniu zaawansowanego nowotworu prostaty (45).
Dzia艂anie przeciwzakrzepowe
Badania oceniaj膮ce przeciwzakrzepowe dzia艂anie preparatu Esberiven, zawieraj膮cego standaryzowany wodny ekstrakt z ziela nostrzyka (zawarto艣膰 kumaryny 0,1%), przeprowadzono na 18 ochotnikach. Zaobserwowano, 偶e parametry krzepni臋cia krwi nie ulega艂y zmianie po zastosowaniu preparatu (47, 48).
Zwi膮zkiem mog膮cym wp艂yn膮膰 na krzepliwo艣膰 krwi jest dikumarol, powstaj膮cy dopiero w gnij膮cym zielu nastrzyka, pod wp艂ywem dzia艂ania grzyb贸w Penicillium, Aspergillus i Mucor, natomiast sama kumaryna nie wykazuje dzia艂ania przeciwzakrzepowego; nie wp艂ywa na aktywno艣膰 CYP2C9 odpowiedzialnego za metabolizm lek贸w przeciwzakrzepowych (np. warfaryny) (18). Dikumarol, b臋d膮cy antagonist膮 dzia艂ania witaminy K w w膮trobie, uniemo偶liwia powstawanie w niej kwasu γ-karboksyglutaminowego, odpowiedzialnego za wi膮zanie jon贸w wapnia do czynnik贸w II, VII, IX, X krzepni臋cia krwi. Powoduje to obni偶enie krzepliwo艣ci krwi, doprowadzaj膮c do skazy krwotocznej, objawiaj膮cej si臋 licznymi krwotokami wewn臋trznymi (49).
Podsumowanie
Ziele nostrzyka oraz preparaty z ziela nostrzyka tradycyjnie zalecane s膮 w leczeniu zapalenia naczy艅 limfatycznych, w 艂agodzeniu objaw贸w zaburzenia kr膮偶enia 偶ylnego, krucho艣ci naczy艅 w艂osowatych, oparzeniach, obrz臋ku limfatycznym o r贸偶nej etiologii, 偶ylakowatym owrzodzeniu podudzi i guzkach krwawniczych, tak偶e w b贸lach reumatycznych, niestrawno艣ci. W postaci ok艂ad贸w i kataplaz贸w znalaz艂y tak偶e zastosowanie w leczeniu chor贸b dermatologicznych, takich jak ropnie, czyraki, wrzody, siniaki i wybroczyny podsk贸rne oraz w st艂uczeniach, zwichni臋ciach, skr臋ceniach i uk膮szeniach owad贸w. Ponadto stosowane s膮 do przemywania i ok艂ad贸w w zapaleniu powiek, j臋czmieniu (18, 19, 36). Ziele M. officinalis znajduje r贸wnie偶 zastosowanie w preparatach homeopatycznych stosowanych w celu 艂agodzenia objaw贸w naczynioruchowych (uderzenia gor膮ca podczas klimakterium), hemoroidach oraz b贸lach g艂owy (50).
Wyniki bada艅 potwierdzaj膮 zasadno艣膰 stosowania preparat贸w galenowych z ziela nostrzyka w leczeniu zaburze艅 kr膮偶enia 偶ylnego i obrz臋k贸w o r贸偶nej etiologii, w tym tak偶e dolegliwo艣ci zwi膮zanych z urazami, takimi jak st艂uczenia, skr臋cenia, zwichni臋cia, siniaki. Wykazano s艂abe dzia艂anie przeciwdrobnoustrojowe
Pi艣miennictwo
1. Brown D. Wielka encyklopedia zi贸艂. Muza SA 1999; 157. 2. Rogers ME, Colmer TD, Frost K i wsp. Diversity in the genus Melilotus for tolerance to salinity and waterlogging. Plant Soil 2008; 304:89-101. 3. Spellman B, Wurtz T. Invasive sweetclover (Melilotus alba) impacts native seedling recruitment along floodplains of interior Alaska. Biol Inv 2011; 13:1779-90. 4. Wolf JJ, Beatty SW, Seastedt TR. Soil characteristics of Rocky Mountain National Park grasslands invaded by Melilotus officinalis and M. alba. J Biogeogr 2004; 31:415-24. 5. Nair RM, Whittall A, Hughes SJ i wsp. Variation in coumarin content of Melilotus species grown in South Australia. New Zealand J Agric Res 2010; 53(3):201-13. 6. Szafer W, Kulczy艅ski S, Paw艂owski B. Ro艣liny polskie. PWN, Warszawa 1976; 353-4. 7. Duke J. The Handbook of Medicinal Herbs. CRC Press 2002; 806. 8. Pacanoski Z. Biology, ecology, agricultural importance and managment of yellow sweetclover (Melilotus officinalis). Herbol 2010; 11(2):25-35. 9. Farmakopea Polska VI. Pol Tow Farm, Warszawa 2002. 10. Farmakopea Polska VIII. Pol Tow Farm, Warszawa 2008. 11. Farmakopea Polska IX. Pol Tow Farm, Warszawa 2011. 12. Dewick PM. Medicinal Natural Products. A biosynthetic approach. John Willey and Sons 2001; 142-5. 13. Mat艂awska I, Bylka W, Gawron-Gzella A i wsp. Farmakognozja. Podr臋cznik dla student贸w farmacji. Wyd Nauk Uniw Med im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 2008; 184-6. 14. Knight A, Walter RA. Guide to plant poisoning of animals in North America. Teton New Media 2001; 192-4. 15. Plesca-Manea L, Parvu AE, Parvu M i wsp. Effects of Melilotus officinalis on acute inflammation. Phytother Res 2002; 16:316-9. 16. Krzakowa M, Grzywacz E. Phenolic compounds pattern in sweet clover (Melilotus officinalis) vs white clover (M. alba) revealed by 2D TLC (two-dimentional thin-layer chromatography) and its taxonomic significance. Herba Pol 2010; 56(3):53-62. 17. Miliauskas G, Venskutonisa PR, Van Beek TA. Screening of radical scavenging activity of some medicinal and aromatic plant extracts. Food Chem 2004; 85:231-7. 18. Bradley P. British Herbal Compendium, Vol. 2. Brit Herb Med Ass 2006; 270-5. 19. O偶arowski A. Zio艂olecznictwo. PZWL, Warszawa 1982; 183-5. 20. Bubenchikov VN, Drozdova IL. HPLC analysis of phenolic compounds in yellow sweet-clover. Pharm Chem J 2004; 38(4):195-6. 21. Khodakov GH, Akimov YA, Shashkov AS i wsp. Triterpene and steroid glycosides of the Melilotus genus and their genins I. Melilotosides A, B and C from the roots of Melilotus albus. Chem Nat Comp 1994; 30(6):704-8. 22. Davies EG, Ashton WM. Coumarin and related compounds of Anthoxanthum puelii and Melilotus alba and dicoumarol formation in spoilt sweet vernal and sweet clover hay. J Sci Food Agric 1964; 15(11):733-8. 23. Khatoon R, Saba N, Zahoor A i wsp. Meliloester, a new melilotic ester from Melilotus alba. Nat Prod Commun 2012; 7(1):61-2. 24. Suhail Anwer M, Mohtasheem M, Azhar I i wsp. Chemical constituents from Melilotus officinalis. J Basic Appl Sci 2008; 4(2):89-94. 25. Hanganu D, Vlase L, Olah N. LC/MS analysis of isoflavones from Fabaceae species extracts. Farmacia 2010; 58(2):177-83. 26. Nicollier GF, Thompson AC. Phytotoxic compounds from Melilotus alba (white sweet clover) and isolation and identification of two new flavonoids. J Agric Food Chem 1982; 30(4):760-4. 27. Hirakawa T, Okawa M, Kinjo J, Nohara T. A new oleanene glucuronide obtained from the aerial parts of Melilotus officinalis. Chem Pharm Bull 2000; 48:286-7. 28. Ho艂derna-K臋dzia E, K臋dzia B, M艣cisz A. Poszukiwanie wyci膮g贸w ro艣linnych o wysokiej aktywno艣ci antybiotycznej. Post Fitoter 2009; (1):3-11. 29. Kostova I. Synthetic and natural coumarins as cytotoxic agents. Curr Med Chem Anti-Cancer Agents 2005; 5:29-46. 30. Weber U, Steffen B, Siegers CP. Antitumor-activities of coumarin, 7-hydroxy-coumarin and its glucuronide in several human tumor cell lines. Res Commun Molec Pathol Pharmacol 1998; 99(2):193-206. 31. Dragomir OG, Ceapa CD, Bodea LG i wsp. The effect of Melilotus officinalis extract rich in coumarins on human breast cancer cells MDA-MB 231 and MDA-MB 435. 2nd European Conference on Chemistry for Life Sciences 4-8 September, Wroc艂aw 2007; 160. 32. Trouillas P, Calliste CA, Allais DP i wsp. Antioxidant, anti-inflammatory and antiproliferative properties of sixteen water plant extracts used in the Limousin countryside as herbal teas. Food Chem 2002; 80:399-407. 33. Tao J-Y, Zheng G-H, Zhaox L i wsp. Anti-inflammatory effects of ethyl acetate fraction from Melilotus suaveolens Ledeb. on LPS-stimulated RAW264.7 cells. J Ethnopharmacol 2009; 123:97-105. 34. Podkoizin AA, Dontsov VI, Syehev IA i wsp. Immunomodulating, antianemic, and adaptogenic effects of polysaccharides from Plaster Clover (Melilotus officinalis). Bull Exper Biol Med 1996; 6:597-9. 35. Mazzocchi B, Andrei A, Bonifazi VF i wsp. Trattamento con estratto di Melilotus officinalis della mastodinia ciclicae non ciclica delle donnea fferenti presso un Ambulatorio Senologico. Gazz Med Ital – Arch Sci Med 1997; 156:221-4. 36. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_HMPC_assessment_report/2010/01/WC500059266.pdf (08.2012) Community herbal monograph on Melilotus officinalis. 37. Stefanini L, Gigli P, Galassi A i wsp. Trattamento farmacologico e/o balneoterapico dell’insufficienza venosacronica. Gazz Med Ital – Arch Sci Med 1996; 155:179-85. 38. Aloisi D, Scondotto G. Efficacia dell’estratto cumarinico di Meliloto negliedemi da stasiflebolinfantica. Minerva Cardioangiol 1999; 47:196-8. 39. Loprinzi CH, Kugler JW, Sloan JA i wsp. Lack of effect of coumarin in women with lymphedema after treatment for breast cancer. N Engl J Med 1999; 340(5):346-50. 40. Ganz PA. The quality of life after breast cancer – solving the problem of lymphedema. N Engl J Med 1999; 5:340. 41. Martignani A, Ferrari F, Aloisi D i wsp. Terapia farmacologica del linfedema con estratto naturale di Meliloto. Gazz Med Ital – Arch Sci Med 1997; 156:85-9. 42. Muraca MG, Baroncelli TA. I linfedemi degliartisuperiori post-mastectomia. Trattamento con l’estratto di meliloto officinale. Gazz Med Ital – Arch Sci Med 1999; 158:133-6. 43. Dexeus FH, Logothetis CJ, Sella A i wsp. Phase II study of coumarin and cimetidine in patients with metastatic renal cell carcinoma. J Clin Oncol 1990; 8(2):325-9. 44. Kokron O, Maca S, Gasser G i wsp. Cimetidine and coumarin therapy of renal cell carcinoma. A pilot study. Oncol 1991; 48(2):102-6. 45. Marshall ME, Butler K, Hermansen D. Treatment of hormone-refractory stage D carcinoma of prostate with coumarin (1,2-benzopyrone) and cimetidine: a pilot study. Prostate 1990; 17(2):95-9. 46. Thornes RD, Lynch G, Sheehan MV. Cimetidine and coumarin therapy of melanoma. Lancet 1982; 8293(2):328. 47. Völker E. Klinische und kreislauf analytische 脺ber pr眉fungeines Melilotus pr盲parates. Med Klin 1961; 20. 48. Mayer W, Sukthaworn K. Zur Frage der Zirkulations förderung durch Steinklee – (Melilotus) Extrakt in der unteren Extremit盲t von Unfallverletzten. Arzneim Forsch 1963; 13:335-8. 49. Janiec W. Farmakodynamika. Tom 1. PZWL,Warszawa 2008; 526-7. 50. De Marque D, Jouanny J, Poiteuin B i wsp. Homeopatyczna Materia Medica, Boiron-Cedy 2005; 401-2.
otrzymano: 2015-04-03
zaakceptowano do druku: 2015-10-15

Adres do korespondencji:
*dr Ewa Witkowska-Banaszczak
Katedra i Zak艂ad Farmakognozji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
ul. 艢wi臋cickiego 4, 60-781 Pozna艅
tel.: +48 (61) 854-67-08, fax: +48 (61) 854-67-01
e-mail: banaszcz@ump.edu.pl

Post阷y Fitoterapii 2/2016
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii