漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 2/2016, s. 106-110
*Sylwia Klasik-Ciszewska1, Weronika Wojnar2, Ilona Kaczmarczyk-Sedlak2
Lukrecja g艂adka (Glycyrrhiza glabra L.) i jej zapobiegawczy wp艂yw na rozw贸j osteoporozy
Liquorice (Glycyrrhiza glabra L.) and its preventive effect on the development of osteoporosis
1艢l膮ska Wy偶sza Szko艂a Medyczna w Katowicach
Rektor Szko艂y: prof. dr hab. n. med. Jacek Starzewski
2Katedra Farmakognozji i Fitochemii, Wydzia艂 Farmaceutyczny z Oddzia艂em Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu, 艢l膮ski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Kierownik Katedry: dr hab. n. farm. Ilona Kaczmarczyk-Sedlak
Summary
Osteoporosis is a systemic disease of the skeleton. There are two types of osteoporosis: primary osteoporosis and secondary osteoporosis. Primary osteoporosis divided into senile and postmenopausal. The main cause of postmenopausal osteoporosis in women is lack of estrogens, which is related to loss of the hormonal function of the ovaries. As a treatment of this ailment, synthetic estrogens are used. However, currently phytoestrogens, which are naturally occurring “estrogens” of plant origin, are considered to be safer alternative to this therapy. Phytoestrogens have a chemical structure similar to the female sex hormone, specifically to 17-β-estradiol. They can be both antagonists and agonists of the estrogen receptor. They are found primarily in plants of the family Fabaceae, particularly in Glycine max, Trifolium pratense and Glycyrrhiza glabra. Glycyrrhiza glabra is a plant that belongs to the family of Fabaceae. It comes from areas of Southern Asia, the Mediterranean area and the Middle East. Pharmaceutical raw material Glycyrrhiza glabra is its root. Glabridin and formononetin are the major compounds of the root of Glycyrrhiza glabra. The presence of phytoestrogens in licorice creates the possibility of its use in treating or alleviating the effects of osteoporosis.
Wprowadzenie
Termin „osteoporoza” pojawi艂 si臋 po raz pierwszy w XIX wieku we Francji i Niemczech. W tych czasach oznacza艂 on porowato艣膰, zrzeszotnienie ko艣ci. Osteoporoza jest jedn膮 z wielu chor贸b, kt贸ra coraz cz臋艣ciej dotyka ludzi wsp贸艂czesnego 艣wiata. G艂贸wnie dotyczy ona kobiet, a zw艂aszcza kobiet po menopauzie (do 30%). Jej powstawanie zwi膮zane jest g艂贸wnie z procesami starzenia si臋 organizmu, a konkretnie chodzi tu o zmiany w gospodarce hormonalnej hormon贸w p艂ciowych (1, 2). Obecnie obowi膮zuj膮 dwie definicje osteoporozy. W 1993 roku 艢wiatowa Organizacja Zdrowia (WHO) zdefiniowa艂a osteoporoz臋 w nast臋puj膮cy spos贸b: jest to choroba uk艂adowa szkieletu, charakteryzuj膮ca si臋 nisk膮 mas膮 kostn膮, zaburzeniem mikroarchitektury i zwi臋kszon膮 艂amliwo艣ci膮 (3, 4). W 2001 roku eksperci z National Osteoporosis Foundation i National Institutes of Health (USA) stworzyli now膮 definicj臋 osteoporozy: jest to choroba szkieletu, charakteryzuj膮ca si臋 upo艣ledzon膮 wytrzyma艂o艣ci膮 ko艣ci, co powoduje zwi臋kszone ryzyko z艂amania (5). Do charakterystycznych z艂ama艅 towarzysz膮cych osteoporozie nale偶膮: z艂amania nasady bli偶szej ko艣ci udowej, z艂amania trzon贸w kr臋g贸w, z艂amania nasady dalszej ko艣ci promieniowej (6).
Wyr贸偶nia si臋 dwa typy osteoporozy: osteoporoz臋 pierwotn膮 i osteoporoz臋 wt贸rn膮. Osteoporoz臋 pierwotn膮 dzielimy na starcz膮 i pomenopauzaln膮. Do powstania osteoporozy wt贸rnej mog膮 si臋 przyczyni膰 r贸偶ne czynniki. Jednym z nich s膮 zaburzenia hormonalne, takie jak zesp贸艂 Cushinga, nadczynno艣膰 tarczycy, hipogonadyzm, niewydolno艣膰 przysadki. R贸wnie偶 d艂ugotrwa艂e stosowanie pewnych grup lek贸w mo偶e przyczynia膰 si臋 do powstania zmian osteoporotycznych w ko艣ciach, nale偶膮 do nich: kortykosteroidy, heparyna stosowana przewlekle, leki przeciwpadaczkowe, cytostatyki. Nasz tryb 偶ycia r贸wnie偶 mo偶e w znacznym stopniu wp艂yn膮膰 na jako艣膰 naszego uk艂adu kostnego. Nieprawid艂owa dieta, zaburzenia 偶ywieniowe i brak aktywno艣ci fizycznej przyczyniaj膮 si臋 do powstania w przysz艂o艣ci osteoporozy. R贸wnie偶 takie czynniki, jak p艂e膰 (na uszkodzenia ko艣ci bardziej podatna jest p艂e膰 偶e艅ska), rasa, dziedziczno艣膰 i wiek zwi臋kszaj膮 ryzyko powstania osteoporozy (6, 7). Jednak najcz臋艣ciej spotykan膮 odmian膮 osteoporozy jest tzw. osteoporoza postmenopauzalna, kt贸ra pojawia si臋 u kobiet po menopauzie na skutek braku osteoochronnego dzia艂ania estrogen贸w.
Zalecane post臋powanie lecznicze w osteoporozie postmenopauzalnej obejmuje: podawanie bisfosfonian贸w, kalcytoniny, raloksifenu, hormonoterapii (stosowanie estrogen贸w) oraz suplementacj臋 wapnia z witamin膮 D i wysi艂ek fizyczny. Pr贸buje si臋 wykorzystywa膰 inne leki – denosumab, ranelinian strontu, teriparatyd. Hormonalna terapia zast臋pcza stosowana u kobiet w okresie postmenopauzalnym znosi objawy menopauzy oraz zmniejsza ryzyko chor贸b uk艂adu sercowo-naczyniowego i osteoporozy. Jednak ze wzgl臋du na powa偶ne dzia艂ania niepo偶膮dane i przeciwwskazania (choroba niedokrwienna serca, udar m贸zgu, zakrzepica 偶y艂 g艂臋bokich, zwi臋kszenie ryzyka nowotworu endometrium i sutka) niewiele kobiet poddaje si臋 hormonoterapii. Alternatyw膮 dla hormonalnej terapii zast臋pczej s膮 zwi膮zki pochodzenia ro艣linnego – fitoestrogeny. Dlatego badania naukowe ukierunkowane s膮 obecnie na uzyskanie odpowiedzi, czy fitoestrogeny, substancje naturalne o dzia艂aniu estrogenopodobnym, b臋d膮 tak samo skuteczne jak leki hormonalne.
Fitoestrogeny
Fitoestrogeny s膮 syntetyzowane przez gatunki ro艣lin z rodziny Bobowatych (Fabaceae). Ze znanych farmaceutycznych surowc贸w ro艣linnych fitoestrogeny wyst臋puj膮 w najwi臋kszej ilo艣ci w soi ow艂osionej (Glycine max) oraz w koniczynie czerwonej (Trifolium pratense) (8). Fitoestrogeny wyst臋puj膮 w li艣ciach, kwiatach, korzeniach, owocach i nasionach ro艣lin. Pe艂ni膮 funkcje budulcowe, grzybob贸jcze, chroni膮 tkanki ro艣liny przed promieniowaniem UV, uczestnicz膮 w kie艂kowaniu py艂ku oraz stanowi膮 barwniki kwiat贸w (9, 10). Do najwa偶niejszych 藕r贸de艂 tych zwi膮zk贸w nale偶膮: soja ow艂osiona (Glycine max), koniczyna czerwona (Trifolium pratense), lukrecja g艂adka (Glycyrrhiza glabra), b贸b ogrodowy (Vicia faba), groch zwyczajny (Pisum sativum), fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris), dynia zwyczajna (Cucurbita pepo) i marchew zwyczajna (Daucus carota) (9, 11).
Spo艣r贸d korzystnego oddzia艂ywania fitoestrogen贸w na organizm ludzki najlepiej udowodniono ich dzia艂anie profilaktyczne w chorobach uk艂adu sercowo-naczyniowego oraz w艂a艣ciwo艣ci 艂agodzenia objaw贸w menopauzy. Zwi膮zki te maj膮 zdolno艣膰 obni偶ania we krwi st臋偶enia ca艂kowitego cholesterolu, trigliceryd贸w i frakcji cholesterolu LDL (12). U kobiet fitoestrogeny 艂agodz膮 objawy charakterystyczne dla menopauzy: uderzenia gor膮ca, nadmiern膮 potliwo艣膰, zaburzenia snu, nadmiern膮 nerwowo艣膰, nastr贸j depresyjny, zawroty i b贸le g艂owy, problemy z koncentracj膮, zaburzenia rytmu serca, sucho艣膰 pochwy, spadek libido (9, 10, 13, 14).
Fitoestrogeny zmniejszaj膮 podzia艂 kom贸rek nowotworowych i powoduj膮 ich apoptoz臋, co wi膮偶e si臋 z dzia艂aniem przeciwnowotworowym. Wp艂yw hipoglikemiczny fitoestrogen贸w jest wynikiem nasilania syntezy i wydzielania insuliny, zmniejszenia wch艂aniania glukozy z uk艂adu pokarmowego i hamowania glikogenezy. Ponadto stwierdzono, 偶e fitoestrogeny wykazuj膮 dzia艂anie przeciwzapalne, moczop臋dne, spazmolityczne, przeciwzakrzepowe, przeciwwrzodowe, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze oraz 艂agodz膮ce zmiany zwi膮zane z osteoporoz膮 w uk艂adzie kostnym.
Ze wzgl臋du na struktur臋 chemiczn膮 zbli偶on膮 do 17β-estradiolu, podstawowy mechanizm dzia艂ania fitoestrogen贸w polega na zdolno艣ci wi膮zania si臋 z receptorami estrogenowymi α i β (ERα i ERβ). Dzia艂anie to mo偶e mie膰 charakter estrogenny w wyniku aktywacji receptor贸w ER i w konsekwencji zwi臋kszenia ekspresji gen贸w pobudzanych estrogenami. Mo偶liwe jest r贸wnie偶 dzia艂anie przeciwestrogenne, gdy偶 zwi膮zki te mog膮 blokowa膰 w receptorach ER miejsce wi膮zania liganda i hamowa膰 interakcj臋 receptora ER z DNA i/lub wp艂ywa膰 na ekspresj臋 receptora ER w spos贸b antagonistyczny do endogennych estrogen贸w, co uniemo偶liwia wywo艂anie swoistej dla tych hormon贸w odpowiedzi biologicznej. Wed艂ug dost臋pnego pi艣miennictwa, przy niskim st臋偶eniu estrogen贸w w organizmie, fitoestrogeny dzia艂aj膮 jako agoni艣ci receptora ER (dzia艂anie estrogenopodobne), natomiast przy wysokim jako antagoni艣ci (dzia艂anie przeciw- estrogenne). Wp艂yw agonistyczny lub antagonistyczny fitoestrogen贸w mo偶e by膰 podyktowany r贸wnie偶 typem receptora ERα lub ERβ (15-21).
Charakterystyka lukrecji g艂adkiej
Lukrecja g艂adka (Glycyrrhiza glabra L.) (ryc. 1) nale偶y do rodziny Fabaceae, czyli Bobowatych. Sam rodzaj Glycyrrhiza liczy oko艂o 30 gatunk贸w ro艣lin. Pochodzi z obszar贸w Europy Po艂udniowej i Azji. Uprawiana jest g艂贸wnie w Hiszpanii, Iraku, Turcji, Rosji, Japonii i p贸艂nocnych Chinach (22-25). Jest to ro艣lina wieloletnia, kt贸ra w czasie swojego rozwoju mo偶e wzrasta膰 nawet do 1,5 metra. Ma dobrze rozbudowany system korzeniowy: korze艅 g艂贸wny z licznymi korzeniami bocznymi, kt贸re mog膮 osi膮ga膰 ponad 1 metr d艂ugo艣ci (22, 24). Na obszarach suchych, gdzie dost臋p do wody jest znacznie utrudniony, d艂ugo艣膰 systemu korzeniowego mo偶e dochodzi膰 do 17 metr贸w, co pozwala ro艣linie czerpa膰 wod臋 z w贸d gruntowych (24). Li艣cie Glycyrrhiza glabra s膮 owalne o d艂ugo艣ci od 2 do 5 cm. Ich g贸rna powierzchnia jest g艂adka, natomiast dolna jest lepka w dotyku. Kwiaty s膮 motylkowate, zebrane w grona o barwie niebieskopurpurowej z bia艂ymi ko艅c贸wkami. Owoce s膮 ma艂ymi, p艂askimi, sk贸rzastymi str膮czkami o d艂ugo艣ci od 2 do 2,5 cm. Ka偶dy str膮czek zawiera 3 lub 4 nasiona (26).
Ryc. 1. Lukrecja g艂adka (Glycyrrhiza glabra L.)
Glycyrrhiza glabra i jej korzenie s膮 jednym z najstarszych lek贸w pochodzenia naturalnego. Ju偶 w IV wieku Teofrastus z Lesbos pisa艂 o tej ro艣linie i jej w艂a艣ciwo艣ciach gasz膮cych pragnienie. Natomiast Dioskurides nada艂 jej nazw臋 opart膮 na j臋zyku greckim: glukoz oznacza s艂odki, a riza – korze艅. Wyj膮tkowo s艂odki smak korzenia tej ro艣liny wynika z obecno艣ci s艂odkiej glicyryzyny (27). Pierwsze wzmianki dotycz膮ce Glycyrrhiza glabra pojawi艂y si臋 r贸wnie偶 w dzie艂ach Hipokratesa, Theophrastusa, Pliniusza oraz Galena, kt贸rzy twierdzili, 偶e ekstrakt z korzeni tej ro艣liny wykazuje w艂a艣ciwo艣ci lecz膮ce wrzody i rany (27). Staro偶ytni Egipcjanie u偶ywali jej jako tradycyjne lekarstwo oraz spo偶ywali jako pokarm, a tak偶e jako sk艂adnik napoju wypijanego w celach rytualnych (28). Natomiast staro偶ytni Chi艅czycy, Grecy, Indianie i Rzymianie od dawna stosowali napary z Glycyrrhiza jako 艣rodek wykrztu艣ny i wiatrop臋dny (26).
W Farmakopei Chi艅skiej tylko trzy gatunki Glycyrrhiza uznawane s膮 jako leki: Glycyrrhiza uralensis, Glycyrrhiza inflata i Glycyrrhiza glabra, chocia偶 na niekt贸rych obszarach Chin wykorzystuje si臋 r贸wnie偶: Glycyrrhiza glandulifera, Glycyrrhiza aspera i Glycyrrhiza eurycarpa (22). Chi艅czycy nazywaj膮 t臋 ro艣lin臋 Gan-Cao, co oznacza „s艂odki chwast”. Gan-Cao jest najpopularniejszym lekiem w tradycyjnej medycynie chi艅skiej i stanowi oko艂o 60% lek贸w ro艣linnych przepisywanych na recepty (22, 27, 29).
Zastosowanie lukrecji g艂adkiej w osteoporozie
Wsp贸艂cze艣nie korze艅 Glycyrrhiza glabra jest jednym z najszerzej stosowanych surowc贸w ro艣linnych na 艣wiecie. Poza ugruntowan膮 pozycj膮 w lecznictwie jest on r贸wnie偶 wykorzystywany ze wzgl臋du na sw贸j s艂odki smak jako sk艂adnik s艂odz膮cy i zapachowy do produkcji napoj贸w, cukierk贸w, gum do 偶ucia, past do z臋b贸w i tabaki. Swoje w艂a艣ciwo艣ci lecznicze oraz s艂odki smak lukrecja zawdzi臋cza dosy膰 bogatemu sk艂adowi chemicznemu, g艂贸wnie obecno艣ci saponiny triterpenowej, jak膮 jest glicyryzyna. R贸wnie偶 obecno艣膰 licznych w臋glowodan贸w, takich jak glukoza, sacharoza, skrobia i mannitol powoduje, 偶e Glycyrrhiza glabra jest prawie 50 razy s艂odsza od u偶ywanego powszechnie cukru (30).
Surowiec farmaceutyczny, jakim jest korze艅 lukrecji g艂adkiej, ma dosy膰 szerokie spektrum dzia艂ania leczniczego. W tym jego wp艂yw na zaburzenia w funkcjonowaniu uk艂adu kostnego, tj. na osteoporoz臋. Jak ju偶 wcze艣niej zaznaczono, jej najcz臋stsz膮 form膮 jest osteoporoza wyst臋puj膮ca u kobiet w okresie pomenopauzalnym, kiedy wygasa ochronna funkcja hormon贸w p艂ciowych (z powodu zmniejszenia ich st臋偶enia lub ca艂kowitego braku w organizmie kobiety). Opr贸cz typowej om贸wionej wcze艣niej farmakoterapii, aktualnie coraz cz臋艣ciej si臋ga si臋 do fitoterapii. W przypadku leczenia b膮d藕 艂agodzenia skutk贸w osteoporozy sw贸j udzia艂 maj膮 fitoestrogeny. Do tej pory ro艣lin膮 najszerzej przebadan膮 pod k膮tem zawarto艣ci fitoestrogen贸w oraz stosowan膮 w 艂agodzeniu objaw贸w menopauzy jest soja ow艂osiona (Glycine max). Z innych surowc贸w ro艣linnych, w kt贸rych fitoestrogeny wyst臋puj膮 w najwi臋kszej ilo艣ci, mo偶na wymieni膰 r贸wnie偶 koniczyn臋 czerwon膮 (Trifolium pratense). Dzia艂anie zapobiegaj膮ce osteoporozie wyci膮g贸w z soi i koniczyny wymaga jednak dok艂adnego przebadania, zar贸wno z udzia艂em zwierz膮t do艣wiadczalnych, jak i kobiet w okresie postmenopauzalnym. Ponadto substancje znajduj膮ce si臋 w wyci膮gach oraz preparatach sojowych s膮 silnymi alergenami, a nadwra偶liwo艣膰 na preparaty sojowe ci膮gle wzrasta w populacji europejskiej.
Glycyrrhiza glabra jest r贸wnie偶 ro艣lin膮 bogat膮 w fitoestrogeny. Analizuj膮c jej sk艂ad chemiczny, nale偶y zwr贸ci膰 uwag臋 na wyst臋powanie licznych izoflawonoid贸w, kt贸re cechuje dzia艂anie estrogenopodobne. Izoflawonoidy dzielimy odpowiednio na: izoflawony, izoflawany i kumestany. Z korzeni lukrecji g艂adkiej mo偶na wyizolowa膰 izoflawany, takie jak glabrydyna, hispaglabrydyna A, hispaglabrydyna B, 4’-O-metyloglabrydyna, 3’-metoksyglabrydyna, glabranina i glabren. Do izoflawon贸w obecnych w lukrecji zaliczamy tak偶e formononetyn臋 (31-33).
Flawonoidy Glycyrrhiza glabra maj膮 budow臋 podobn膮 do estradiolu. Ryciny 2-4 pokazuj膮 podobie艅stwo flawonoid贸w do budowy chemicznej 17 β-estradiolu.
Ryc. 2. Budowa chemiczna 17 β-estradiolu
Ryc. 3. Budowa chemiczna glabrydyny
Ryc. 4. Budowa chemiczna formononetyny
Dzi臋ki swojej budowie zwi膮zki te maj膮 powinowactwo do receptor贸w estrogenowych ER. Dzia艂aj膮 jako antagoni艣ci receptora ER w tkankach piersi i macicy, natomiast jako agoni艣ci w tkance kostnej i naczyniach krwiono艣nych. Dzia艂anie antagonistyczne przyczynia si臋 do obni偶enia ryzyka zachorowania na nowotwory piersi i 艣luz贸wki macicy. Natomiast dzia艂anie agonistyczne mo偶e mie膰 korzystny wp艂yw na zmiany zwi膮zane z osteoporoz膮 oraz na obni偶enie ryzyka wyst膮pienia choroby zatorowo-zakrzepowej naczy艅 krwiono艣nych u kobiet w okresie postmenopauzalnym (34, 35). Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje glabrydyna, kt贸ra wyst臋puje w najwi臋kszej ilo艣ci w korzeniu lukrecji.
Glabrydyna jest g艂贸wnym izoflawanem wyst臋puj膮cym w korzeniu Glycyrrhiza glabra. Odznacza si臋 wi臋kszo艣ci膮 w艂a艣ciwo艣ci charakterystycznych dla fitoestrogen贸w, a mianowicie ma dzia艂anie estrogenne, ochronne na uk艂ad sercowo-naczyniowy, przeciwutleniaj膮ce, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, neuroochronne i przeciwgru藕licze (34, 35). Wykazano r贸wnie偶 korzystny wp艂yw glabrydyny na sk贸r臋 ze wzgl臋du na hamowanie przez ten zwi膮zek proces贸w melanogenezy (35). Przeprowadzone do tej pory badania wskazuj膮, 偶e glabrydyna mo偶e wykazywa膰 zar贸wno dzia艂anie agonistyczne, jak i antagonistyczne w stosunku do receptor贸w ER. Dzia艂anie agonistyczne wskazuje na mo偶liwo艣膰 korzystnego wp艂ywu tego zwi膮zku na objawy towarzysz膮ce osteoporozie postmenopauzalnej (36-38).
Na podstawie powy偶szych danych mo偶na przyj膮膰, 偶e lukrecja g艂adka, podobnie jak soja, mo偶e stanowi膰 w przysz艂o艣ci warto艣ciowy lek pochodzenia naturalnego stosowany do leczenia osteoporozy.
Pi艣miennictwo
1. Kami艅ski A, Uhrynowska-Tyszkiewicz I, Dziedzic-Goc艂awska A. Metabolizm tkanki kostnej. [W:] Badurska J (red.). Choroby metaboliczne ko艣ci. Wyd Borgis 2005; 18-60. 2. Gryglewski A. Osteoporoza w praktyce internistycznej. Farm Przegl Nauk 2007; (10):15-8. 3. Kwieci艅ski A. Osteoporoza w praktyce internistycznej. Farm Przegl Nauk 2007; (1):27-31. 4. Dziedzic-Goc艂awska A. Tkanka kostna. [W:] Ostrowski K (red.). Histologia. Wyd Lek PZWL, Warszawa 1995; 244-305. 5. Clarke B. Normal bone anatomy and physiology. Clin J Am Soci Nephrol 2008; 3:131-9. 6. Smith R, Harrison J, Cooper C. Osteoporoza. Wsp贸艂praca lekarza pierwszego kontaktu i specjalisty. Wyd Med Praktyczna, Krak贸w 2000. 7. Kwieci艅ski A. Osteoporoza – mechanizm powstawania uszkodze艅 i 艣rodki zaradcze. Monitor Lek 2003; 2:13-4. 8. Ballmer-Weber BK, Holzhauser T, Scibilia J i wsp. Clinical characteristics of soybean allergy in Europe: a double-blind, placebo-controlled food challenge study. J Allergy Clin Immunol 2007; 119:1489-96. 9. Kluszczyk W. Wp艂yw fitoestrogen贸w na problemy zdrowotne kobiet w okresie menopauzalnym ze szczeg贸lnym uwzgl臋dnieniem produkt贸w i preparat贸w soi. Farm Przegl Nauk 2007; 4:27-31. 10. Kraszewska O, Nynca A, Kami艅ska B i wsp. Fitoestrogeny. I. Wyst臋powanie, metabolizm i znaczenie biologiczne u samic. Post Biol Kom 2007; 34: 189-205. 11. Grynkiewicz G, Gadzikowska M. Fitoestrogeny jako selektywne modulatory aktywno艣ci receptor贸w estrogenowych. Post Fitoter 2003; (1):28-35. 12. Panay N. Taking an integrated approach: managing women with phytoestrogens. Climacteric 2011; 14:2-7. 13. Kluszczyk W. Leki pochodzenia ro艣linnego w 艣wietle wsp贸艂czesnej farmakoterapii okresu menopauzy. Farm Przegl Nauk 2007; 3:24-7. 14. Prescha A, Biernat J. Wp艂yw fitoestrogen贸w pokarmowych na organizm cz艂owieka. Cz II. Przeciwdzia艂anie skutkom menopauzy. Bromatol Chem Toksykol 2008; 4:941-8. 15. Czerpak R, Pietryczuk A, Jab艂o艅ska-Trypu膰 A i wsp. Aktywno艣膰 biologiczna izoflawonoid贸w i ich znaczenie terapeutyczne i kosmetyczne. Post Fitoter 2009; (2):113-21. 16. Szkutnik-Fiedler D, J臋drzejczyk M, Grze艣kowiak E i wsp. Rola terapii fitoestrogenowej w 艂agodzeniu dolegliwo艣ci u kobiet po menopauzie. Ginekol Pol 2010; 81:929-34. 17. Kwiatkowska E. Fitoestrogeny – rola prozdrowotna i zawarto艣膰 w produktach. Post Fitoter 2009; (2):107-12. 18. Pyr偶ak B, Rymkiewicz-Kluczy艅ska B. Wp艂yw diety bogatej w fitoestrogeny na steroidogenez臋 nadnerczow膮. Endokrynol Pediatr 2006; 4: 63-6. 19. 艢liwi艅ski L, Folwarczna J, Nowi艅ska B i wsp. A comparitive study of the effects of genistein, estradiol and raloxifene on the murine skeletal system. Acta Pol Pharm Drug Res 2009; 56:261-270. 20. Wilczy艅ski JR. Modulation of immune functions by oestrogens. Part II. Przegl Menopauz 2010; (3):128-31. 21. Nynca A, Kraszewska O, S艂omczy艅ska M i wsp. Fitoestrogeny II. Wewn膮trzkom贸rkowy mechanizm dzia艂ania w uk艂adzie rozrodczym samicy. Post Biol Kom 2007; 1:207-22. 22. Kushiev H, Noble AD, Abdullaev I i wsp. Remediation of abandoned saline soils using Glycyrrhiza glabra: a study from the hungry steppes of Central Asia. Intern J Agric Sustainabil 2005; 3:102-13. 23. Nassiri M, Hosseinzadeh H. Review of pharmacological effects of Glycyrrhiza sp. and its bioactive compounds. Phytother Res 2008; 22:709-24. 24. World Health Organ 1999. Glycyrrhiza glabra monograph. 25. Rajesh M, Latha MS. Protective activity of Glycyrrhiza glabra Linn. on carbon tetrachloride-induced peroxidative damage. Res Paper 2004; 36:284-7. 26. Olukoga A, Donaldson D. Historical perspectives on health. The history of liquorice: the plant, its extract, cultivation, and commercialisation and etymology. J Roy Soc Health 1998; 118:300-4. 27. Fiore C, Eisenhut M, Ragazzi E i wsp. A history of the therapeutic use of liquorice in Europe. J Ethnopharmacol 2005; 99:317-24. 28. Esmaeili S, Naghibi F, Mosaddegh M i wsp. Determination of 18 β-glycyrrhetinic acid in Glycyrrhiza glabra L. extract by HPLC. Iranian J Pharm Res 2006; 2:137-41. 29. Aoki F, Nakagawa K, Kitano M i wsp. Clinical safety of licorice flavonoid oil (LFO) and pharmacokinetics of glabridin in healthy humans. J Am Coll Nutr 2007; 26:209-18. 30. Samochowiec L. Kompendium zio艂olecznictwa. Wyd Med Urban Partner, Wroc艂aw 2002. 31. Isbrucker RA, Burdock GA. Risk and safety assessment on the consumption of Licorice root (Glycyrrhiza sp.), its extract and powder as a food ingredient, with emphasis on the pharmacology and toxicology of glycyrrhizin. Regul Toxicol Pharmacol 2006; 46:167-92. 32. Zhang Q, Ye M. Chemical analysis of the Chinese herbal medicine Gan-Cao (licorice). J Chromatogr A 2009; 1216:1954-69. 33. Kinoshita T, Tamura Y, Mizutani K. The isolation and structure elucidation of minor isoflavonoids from licorice of Glycyrrhiza glabra origin. Chem Pharm Bull 2005; 53:847-9. 34. Kang JS, Yoon YD, Cho JJ i wsp. Glabridin, an isoflavan from licorice root, inhibits inducible nitric – oxide synthase expression and improves survival of mice in experimental model of septic shock. J Pharm Exper Ther 2007; 312:1187-94. 35. Tian M, Yan H, Ho Row K. Extraction of glycyrrhizic acid and glabridin from licorice. Int J Molecul Sci 2008; 9:571-7. 36. Tamir S, Eizenberg M, Somjen D i wsp. Estrogen-like activity of glabrene and other constituents isolated from licorice root. J Steroid Biochem Molecul Biol 2001; 78:291-8. 37. Somjen D, Knoll E, Vaya J i wsp. Estrogen-like activity of licorice root constituents: glabridin and glabrene, in vascular tissues in vitro and in vivo. J Steroid Biochem Molecul Biol 2004; 91:147-55. 38. Simons R, Vincken JP, Mol LA i wsp. Agonistic and antagonistic estrogens in licorice root (Glycyrrhiza glabra). Anal Bioanal Chem 2011; 401:305-13.
otrzymano: 2015-10-08
zaakceptowano do druku: 2016-02-18

Adres do korespondencji:
*dr n. farm. Sylwia Klasik-Ciszewska
ul. Koch艂owicka 29G, 41-706 Ruda 艢l膮ska
tel.: +48 604-666-765
e-mail: sylwona@poczta.onet.pl

Post阷y Fitoterapii 2/2016
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii