漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 2/2016, s. 139-144
*Marlena Matysek-Nawrocka, Paulina Cyrankiewicz
Substancje biologicznie aktywne pozyskiwane z herbaty, kawy i kakao oraz ich zastosowanie w kosmetykach
Biological active substances derived from tea, coffee and cocoa and their application in cosmetics
1Wydzia艂 Nauk Spo艂ecznych i Nauk Medycznych, Wy偶sza Szko艂a Nauk Spo艂ecznych w Lublinie
Dziekan Wydzia艂u: dr n. chem. Marlena Matysek-Nawrocka
Summary
This paper presents the characteristics of biological active substances derived from tea, coffee and cocoa. These popular plant materials contain in their composition substances which have antioxidant properties (e.g. polyphenols), substances which belong to the group of purine alkaloids (e.g. caffeine), mineral substances and vitamins. These chemical compounds can be used in cosmetic products to help in the proper functioning of the skin.
Active ingredients derived from tea, coffee and cocoa in cosmetics are used in two directions. Antioxidants, like epigallocatechin gallate, catechin gallate, epigallocatechin and epicatechin, help neutralize various forms of free radicals and are therefore particularly valuable in protecting skin cells from degradation of DNA.
On the other hand, substances which belong to the purine alkaloids group, like caffeine and theobromine, improve the oxygenation of the cells and stimulate metabolism.
The presence of these various substances in tea, coffee and cocoa makes that these plant materials have proven positive effects on human organism, not only the “inside”, but also support the functioning of the skin by applying the cosmetic products based on these raw materials (tonics, lotions, creams). These cosmetics perfectly care of the skin, reduce inflammation, moisturize and nourish the skin. The characteristic aroma of tea, coffee or cocoa is also used in perfumery.
Wst臋p
Herbata, kawa i kakao s膮 popularnymi surowcami ro艣linnymi stosowanymi g艂贸wnie w przemy艣le spo偶ywczym. Surowce te zawieraj膮 w swoim sk艂adzie charakterystyczne grupy zwi膮zk贸w chemicznych, kt贸re z punktu widzenia wsp贸艂czesnej fitoterapii znalaz艂y r贸wnie偶 zastosowanie w innych obszarach dzia艂alno艣ci cz艂owieka. Jedn膮 z nich jest kosmetyka. Aktualnie obserwowany jest ci膮g艂y wzrost zainteresowania, tzw. kosmetykami naturalnymi oraz surowcami pozyskiwanymi z ro艣lin, kt贸re mo偶na wykorzysta膰 w przemy艣le kosmetycznym. Przyczyn膮 tego zjawiska jest przekonanie, 偶e substancje czynne pochodzenia naturalnego charakteryzuj膮 si臋 艂agodniejszym, a jednocze艣nie bardziej kompleksowym dzia艂aniem na organizm, w por贸wnaniu z odpowiednimi zwi膮zkami otrzymywanymi syntetycznie. Nie bez znaczenia pozostaje tak偶e fakt, 偶e w danym surowcu ro艣linnym obecnych jest r贸wnocze艣nie wiele substancji chemicznych, kt贸re synergistycznie oddzia艂ywaj膮 na organizm cz艂owieka.
Uprawa i wyst臋powanie
Herbata
Herbata jest krzewem z rodziny Kameliowa-tych (Camellia sinensis L.). Ro艣lina ta wyst臋puje w dw贸ch podstawowych odmianach – chi艅skiej i assamskiej. Odmiana chi艅ska jest krzewem o wysoko艣ci 3-4 m. Ma ma艂e, kr贸tkie li艣cie o wyd艂u偶onym kszta艂cie. Kwitnie obficie, a kwiaty osadzone s膮 pojedynczo lub po 2-4 w pachwinach li艣ci. Owocami s膮 sp艂aszczone torebki, kt贸re p臋kaj膮 wzd艂u偶 przegr贸d i zawieraj膮 od pi臋ciu do sze艣ciu nasion. Odmiana assamska natomiast wyrasta do wysoko艣ci nawet 17-20 m, charakteryzuje si臋 mi臋sistymi li艣膰mi, znacznie d艂u偶szymi ni偶 w przypadku odmiany chi艅skiej (1-3).
W stanie dzikim herbata wyst臋puje w Indiach, Wietnamie, Birmie i Laosie, a uprawiana jest w kilku rejonach 艣wiata, g艂贸wnie w krajach azjatyckich (1, 2, 4). Najwi臋kszymi producentami herbaty s膮: Sri Lanka, Japonia, Chiny, Laos, Wietnam oraz Kambod偶a. Uprawie tego krzewu sprzyja klimat monsunowy, charakteryzuj膮cy si臋 du偶ym nas艂onecznieniem, przy jednocze艣nie obfitych i regularnych deszczach. Herbata ro艣nie na plantacjach, kt贸re po艂o偶one s膮 w rejonach podg贸rskich i g贸rskich. Najlepsze jej gatunki uprawiane s膮 powy偶ej 2000 m n.p.m. (1).
Surowcem, z kt贸rego otrzymuje si臋 produkt handlowy, s膮 m艂ode listki, nierozwini臋te p膮czki listk贸w oraz delikatne 艂ody偶ki krzewu herbacianego (5). Aromat i smak herbaty uzale偶nione s膮 od wysoko艣ci, rodzaju gleby i warunk贸w klimatycznych, w jakich by艂a uprawiana. Niema艂y wp艂yw maj膮 tak偶e takie czynniki, jak warunki przechowywania surowca i spos贸b produkcji. Przyk艂adowo, krzewy herbaciane uprawiane w dobrze nawodnionej glebie, ale na du偶ych wysoko艣ciach, poprzez panuj膮cy w tych warunkach ch艂贸d rosn膮 wolniej, zyskuj膮c jednak偶e dzi臋ki temu mocniejszy aromat (1, 2).
Napar herbaciany zaliczany jest do najcz臋艣ciej spo偶ywanych napoj贸w na 艣wiecie, g艂贸wnie ze wzgl臋du na swoje walory smakowe i aromatyczne (6). Trzema podstawowymi rodzajami herbaty spo偶ywanymi tak偶e w Polsce s膮: czarna, zielona i ulung (zwana herbat膮 czerwon膮), a ich odmiany, np. prasowane, ekstrakty i sypkie, dzielone s膮 pod wzgl臋dem miejsca, z jakiego pochodz膮. Najbardziej znana jest herbata czarna, otrzy- mywana podczas procesu ca艂kowitej fermentacji (7). Herbat臋 zielon膮 przygotowuje si臋 z listk贸w tego samego krzewu, przy czym nie s膮 one poddawane procesowi fermentacji. Dzi臋ki temu zabiegowi herbata zielona zawiera wi臋cej warto艣ciowych sk艂adnik贸w i ma inny smak (1, 2, 8). Li艣cie czerwonej herbaty s膮 poddawane z kolei obr贸bce zaraz po zbiorze, ale w tym przypadku proces fermentacji jest kr贸tszy ni偶 przy obr贸bce herbat czarnych. Herbata ulung skutecznie wspomaga spalanie tkanki t艂uszczowej (1, 2).
Kawa
Krzewy kawowe (Coffea L.) nale偶膮 do rodziny Marzanowatych i wyst臋puj膮 na terenach mi臋dzy- zwrotnikowych (9). To ro艣lina wiecznie zielona, osi膮gaj膮ca 4-7 m wysoko艣ci. Ma ciemnozielone, b艂yszcz膮ce li艣cie, o kszta艂cie eliptycznym, w dotyku sk贸rzaste, zako艅czone ostro (3). Kwiaty drzewa kawowego s膮 niewielkie, bia艂e, pachn膮ce ja艣minem (10). Zakwitaj膮 one w wielokwiatowe kwiatostany, na kr贸tkich szypu艂kach w k膮tach li艣ci. Owocem tego drzewa jest mi臋sista jagoda, kt贸ra w trakcie dojrzewania przybiera barw臋 czerwon膮, 偶贸艂t膮 lub purpurow膮. W 艣rodku zawarte s膮 dwie owalne pestki oraz 艣luzowaty, ciemnoczerwony, s艂odkawy mi膮偶sz (11, 12). Z zebranych owoc贸w wydobywa si臋 ziarna, kt贸re nast臋pnie s膮 艂uskane i selekcjonowane. Dobrze znane wszystkim walory smakowe i aromatyczne uzyskuje si臋 dopiero w procesie palenia ziaren kawy w temperaturze 200-250°C, podczas kt贸rego trac膮 one wod臋, a cukier w nich zawarty ulega karmelizacji. Istnieje wiele gatunk贸w krzew贸w kawowych, jednak spo艣r贸d nich a偶 95% 艣wiatowej produkcji przypada na kaw臋 arabsk膮 i robust臋 (1, 2, 11).
Kawa arabska (Coffea arabica; arabica) jest aromatyczna i delikatna. Pochodzi z Etiopii i Mozambiku, a obecnie uprawiana jest g艂贸wnie w Kolumbii, Brazylii, na Bliskim Wschodzie, w Indiach, Kostaryce oraz w Meksyku. Owocuje przez ca艂y rok. Owoce zbierane s膮 r臋cznie, a po zbiorach moczy si臋 je w celu lekkiej fermentacji, a nast臋pnie suszy. Tak przygotowane wysuszone pestki wysy艂ane s膮 do odbiorc贸w. Palenie ziaren kawy odbywa si臋 dopiero przed ich sprzeda偶膮. Odmiana arabika uchodzi za najlepsz膮, jednak偶e jest bardziej wymagaj膮ca w uprawie. Zawiera ona wi臋cej zwi膮zk贸w lipidowych oraz cukr贸w ni偶 robusta. Ponadto, ma 艂agodny smak oraz prawie dwukrotnie ni偶sz膮 zawarto艣膰 kofeiny (1, 2, 10).
Kawa robusta (Coffea robusta), zwana inaczej kaw膮 kongijsk膮 (Coffea canephora), jest mniej wymagaj膮ca i bardziej odporna na choroby od arabiki. Jest uwa偶ana za gorsz膮 gatunkowo, ma bowiem bardziej gorzkie ziarna. Zawiera jednak wi臋cej kofeiny. U偶ywa si臋 jej do wytwarzania kawy rozpuszczalnej, kawy espresso oraz do produkcji ta艅szych mieszanek kawy. Uprawiana jest na Wybrze偶u Ko艣ci S艂oniowej, w Zairze, Indonezji i w Angoli (1, 2, 9).
Kakao
Kakaowiec w艂a艣ciwy (Theobroma cacao L., z rodziny Zatwarowatych), uprawiany jest w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Mo偶na go spotka膰 na plantacjach trzech kontynent贸w: Afryki, Azji i Ameryki, w obszarze mi臋dzyzwrotnikowym, g艂贸wnie w Ameryce Po艂udniowej i 艢rodkowej, Afryce Zachodniej nad Zatok膮 Gwinejsk膮 oraz na Jawie, Filipinach i Sri Lance (1, 11, 13).
Jest ro艣lin膮 bardzo delikatn膮, wymaga stale temperatury powietrza w przedziale 20-30°C oraz wysokiej wilgotno艣ci. Najlepsze dla tej ro艣liny jest 偶yzne, przepuszczalne pod艂o偶e na niezbyt g贸rzystych terenach, po艂o偶onych poni偶ej 300 m n.p.m. Kakaowiec w艂a艣ciwy ro艣nie zwykle w cieniu wy偶szych od niego ro艣lin, dlatego te偶 sadzi si臋 go pod drzewami o du偶ych li艣ciach, np. bananowcami, co chroni go przed zbyt silnymi promieniami s艂o艅ca. Jest niezbyt wysokim drzewem, o roz艂o偶ystej koronie oraz cynamonowobr膮zowej, cienkiej korze. Li艣cie ma pod艂u偶ne i b艂yszcz膮ce. Spomi臋dzy nich, z pnia lub z grubszych ga艂臋zi, wyrastaj膮 w p臋czkach niewielkie kwiatki o przyjemnym zapachu. Kwiaty kakaowca z艂o偶one s膮 z 5 czerwonych dzia艂ek kielicha i 5 cytrynowo偶贸艂tych, czerwono pr膮偶kowanych p艂atk贸w korony (11-13).
Owoce kakaowca s膮 pocz膮tkowo zielone, nast臋pnie kiedy dojrzej膮, maj膮 czerwon膮, pomara艅czow膮 lub 偶贸艂t膮 barw臋 (13). Otoczone s膮 grub膮 艂upin膮, a ich wn臋trze wype艂nione jest s艂odkawym, pachn膮cym, o bia艂awej barwie mi膮偶szem (1, 11). W 艂upinie znajduj膮 si臋 ziarna wielko艣ci bobu, w liczbie od dwudziestu do sze艣膰dziesi臋ciu. Po wyschni臋ciu ziarna przybieraj膮 jasnobr膮zow膮 lub czerwon膮 barw臋. Pojedyncze drzewo produkuje oko艂o 50 owoc贸w, kt贸re aby w pe艂ni dojrze膰 potrzebuj膮 do sze艣ciu miesi臋cy. Najbardziej okaza艂e owoce dochodz膮 wtedy do czterdziestu centymetr贸w i wa偶膮 do p贸艂 kilograma (9, 13).
Znanych jest ponad dwadzie艣cia gatunk贸w kakaowca, ale tylko jeden z nich (Theobroma cacao L.) rodzi ziarna, z kt贸rych otrzymuje si臋 p贸藕niej czekolad臋 (9). Gatunek ten ma te偶 kilka odmian, m.in. criollo, forastero czy trinitario (13). Zebrane ziarna kakaowca, odpowiednio przygotowane na drodze fermentacji, suszenia, pra偶enia i mielenia, poddane t艂oczeniu w temp. ok. 80-85°C, s膮 藕r贸d艂em t艂uszczu kakaowego (14).
Sk艂ad chemiczny i wp艂yw na organizm cz艂owieka
Herbata
Sk艂ad chemiczny herbaty jest zr贸偶nicowany, potwierdzona zosta艂a w niej obecno艣膰 oko艂o 300 r贸偶nych substancji. 艢wie偶e li艣cie herbaty, w przeliczeniu na zawarto艣膰 suchej masy, zawieraj膮 艣rednio 36% polifenoli, 25% w臋glowodan贸w, 15% bia艂ek, 6,5% ligniny, 5% popio艂u, 4% aminokwas贸w, 2% t艂uszczu, 1,5% kwas贸w alifatycznych, 0,5% chlorofilu, a tak偶e kofein臋, teofilin臋 i teobromin臋 – substancje zaliczane do alkaloid贸w purynowych (15). Z innych substancji warto wymieni膰 jeszcze saponiny, substancje lotne (linalol, geraniol), witaminy C, K, PP i z grupy B oraz sk艂adniki mineralne (zwi膮zki wapnia, fluoru, manganu, 偶elaza, potasu, krzemu, fosforu i jodu) (15-17).
W obr臋bie frakcji polifenolowej najcenniejszymi sk艂adnikami herbaty s膮 katechiny, z kt贸rych najwa偶niejsze to: galusan epigalusokatechiny, galusan katechiny, epigalokatechina oraz epikatechina (17, 18). Jedna fili偶anka zielonej herbaty mo偶e zawiera膰 od 50 do 100 mg polifenoli, kt贸re pe艂ni膮 rol臋 przeciw-utleniaczy. Badania wskazuj膮, 偶e picie zielonej herbaty przeciwdzia艂a rozwojowi bakterii odpowiedzialnych za rozw贸j parodontozy, zapobiega chorobom serca i uk艂adu kr膮偶enia, powstawaniu ognisk mia偶d偶ycy (17). Niekt贸re badania potwierdzi艂y r贸wnie偶 jej dzia艂anie przeciwnowotworowe (18, 19).
Dzia艂anie pobudzaj膮ce herbata zawdzi臋cza obecno艣ci kofeiny, zwanej ze wzgl臋du na pochodzenie – tein膮. Pozosta艂e alkaloidy obecne w herbacie – teofilina i teobromina – dzia艂aj膮 moczop臋dnie, powoduj膮 rozszerzenie naczy艅 krwiono艣nych, u艂atwiaj膮 oddychanie oraz akcj臋 serca (6).
Kawa
Kawa zawiera kilkaset zwi膮zk贸w chemicznych, spo艣r贸d kt贸rych najbardziej znana jest kofeina (do 2,5%). Z pozosta艂ych nale偶y wymieni膰 m.in. trygonelin臋, teobromin臋, wolny kwas chlorogenowy, fenolokwasy (kwas kawowy i jego estry z kwasem chinowym), garbniki, w臋glowodany, bia艂ko, lipidy, witaminy z grupy B oraz 5-hydroksytryptamin臋 (serotonin臋) (1, 3, 12, 20).
Najwa偶niejsze alkaloidy wyst臋puj膮ce w kawie to kofeina i trygonelina, decyduj膮 one o jej swoistym aromacie i pobudzaj膮cym dzia艂aniu na organizm. Kofeina rozszerza naczynia m贸zgowe, zwi臋kszaj膮c tym samym dop艂yw krwi do m贸zgu oraz dzia艂a pobudzaj膮co na o艣rodkowy uk艂ad nerwowy. Polepsza koncentracj臋, sprawno艣膰 my艣lenia i usuwa zm臋czenie. Kofeina dzia艂a r贸wnie偶 rozkurczowo na drogi oddechowe. Pod wp艂ywem ciep艂a, podczas procesu palenia ziaren kawy, trygonelina ulega przekszta艂ceniu w kwas nikotynowy. Kwas ten w postaci amidu (wit. PP) jest z kolei sk艂adnikiem wielu enzym贸w niezb臋dnych do prawid艂owego funkcjonowania o艣rodkowego uk艂adu nerwowego i narz膮d贸w wewn臋trznych (1, 2, 10).
Zwi膮zki polifenolowe zawarte w kawie, jak ju偶 wcze艣niej wspomniano, wykazuj膮 z艂o偶one dzia艂anie biologiczne na ustr贸j cz艂owieka, np. dzia艂anie przeciwutleniaj膮ce, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne (10). Substancje czynne obecne w kawie ograniczaj膮 produkcj臋 histaminy, co mo偶e w efekcie neutralizowa膰 objawy alergii (1, 2).
W tym miejscu nale偶y jednak zaznaczy膰, 偶e nie ma jednoznacznej opinii w艣r贸d badaczy, czy regularne picie kawy wp艂ywa korzystnie czy te偶 szkodliwie na organizm cz艂owieka. Umiarkowane spo偶ycie kofeiny, do 400 mg/dob臋, przez doros艂e i zdrowe osoby, nie wp艂ywa negatywnie na organizm, dopiero nadmierne i d艂ugotrwa艂e spo偶ywanie kofeiny (ponad 500-600 mg/dob臋) mo偶e prowadzi膰 do uzale偶nienia, bezsenno艣ci, arytmii serca, b贸l贸w g艂owy oraz problem贸w z trawieniem (10). Dawka 艣miertelna kofeiny wynosi 10 g, co odpowiada oko艂o 80 fili偶ankom kawy (21).
Kakao
Z ziarna kakaowego otrzymuje si臋 proszek kakaowy oraz mas艂o kakaowe, nazywane t艂uszczem kakaowym. S膮 one wa偶nymi surowcami, m.in. do produkcji czekolady. G艂贸wnymi sk艂adnikami mas艂a kakaowego s膮 znaczne ilo艣ci kwas贸w t艂uszczowych, w tym nasyconych (palmitynowy ok. 25%, stearynowy ok. 35%) i nienasyconych (oleinowy ok. 38%, linolowy ok. 2%). Ponadto obecne s膮 w nim wolne kwasy t艂uszczowe (ok. 1,8%), substancje o dzia艂aniu przeciwutleniaj膮cym, zwi膮zki mineralne (g艂贸wnie magnezu) oraz witaminy (z grupy B, PP, A, E i D).
Kakao, w przeciwie艅stwie do kawy i herbaty, z alkaloid贸w purynowych zawiera g艂贸wnie teobromin臋 (do 1,8%). Obok teobrominy obecna jest te偶 w niewielkiej ilo艣ci kofeina (14). Kofeina i teobromina maj膮 w艂a艣ciwo艣ci pobudzaj膮ce, np. po wysi艂ku psychicznym czy fizycznym. Poprawiaj膮 koncentracj臋 i zmniejszaj膮 uczucie zm臋czenia. Flawonoidy obecne w ziarnach kakaowca zwi臋kszaj膮 przep艂yw krwi w m贸zgu, co znacznie poprawia pami臋膰. Wspomniany wcze艣niej magnez jest jednym z wa偶niejszych biopierwiastk贸w: zwi臋ksza si艂臋 skurczu mi臋艣nia sercowego, reguluje krzepliwo艣膰 krwi oraz wp艂ywa pozytywnie na ci艣nienie t臋tnicze krwi, reguluje reakcje enzymatyczne, gospodark臋 lipidow膮 oraz syntez臋 DNA (22). Znajduj膮ce si臋 w ziarnach kakaowca substancje, takie jak tryptofan, serotonina i dopamina, pozytywnie oddzia艂uj膮 na procesy metaboliczne ludzkiego m贸zgu. Wp艂ywaj膮 korzystnie na produkcj臋 endorfin, w wyniku czego cz艂owiek odczuwa bardziej pozytywny stosunek do 偶ycia i jest mniej podatny na stany depresyjne (13, 14). Czynnikiem, o kt贸rym tak偶e nale偶y pami臋ta膰, jest wysoka kaloryczno艣膰 kakao (1).
Zastosowanie w kosmetologii
Herbata
Z herbat najwi臋ksze zastosowanie w kosmetologii zyska艂a herbata zielona, wyr贸偶niaj膮ca si臋 wysok膮 zawarto艣ci膮 katechin. Na rynku kosmetycznym obecnych jest bardzo wiele produkt贸w zawieraj膮cych wyci膮g z zielonej herbaty. S膮 to g艂贸wnie toniki, balsamy nawil偶aj膮ce, preparaty do w艂os贸w, 偶ele pod prysznic oraz kremy do sk贸ry odwodnionej lub suchej. Ekstrakt z zielonej herbaty ma zdolno艣膰 hamowania nadmiernej aktywno艣ci gruczo艂贸w 艂ojowych, dlatego te偶 jest stosowany jako sk艂adnik kosmetyk贸w dla cery m艂odej. Ma on tak偶e w艂a艣ciwo艣ci przeciwdrobnoustrojowe, 艂agodz膮ce stany zapalne, przy艣pieszaj膮ce gojenie si臋 ran i zmniejszaj膮ce obrz臋ki, co umo偶liwia stosowanie preparat贸w z wyci膮giem z zielonej herbaty na sk贸r臋 alergiczn膮 i wra偶liw膮. Herbata jest r贸wnie偶 bardzo cennym sk艂adnikiem kosmetyk贸w do piel臋gnacji sk贸ry g艂owy i w艂os贸w nara偶onych na 艂upie偶 oraz przet艂uszczaj膮cych si臋 (2, 12, 23).
Za spraw膮 obecnych w niej soli mineralnych oraz witamin zielona herbata ma dzia艂anie nawil偶aj膮ce, od偶ywiaj膮ce sk贸r臋, zapobiegaj膮ce jej wysuszaniu i nadaj膮ce jej 艂adny, zdrowy wygl膮d (12, 24). 艁agodzi ona tak偶e podra偶nienia, zmniejsza opuchlizn臋, zaczerwienienia i przy艣piesza gojenie sk贸ry. Jej ekstrakty pomocne s膮 w walce z cellulitem, pomagaj膮 w utrzymaniu 艂adnej, szczup艂ej sylwetki, a tak偶e oczyszczaj膮 organizm z toksyn. Teina jest jednym ze sk艂adnik贸w kosmetyk贸w przeciwcellulitowych dzi臋ki w艂a艣ciwo艣ciom pobudzania i przyspieszania spalania t艂uszczu w kom贸rkach sk贸ry (2, 24).
Wykazano, 偶e ekstrakt z herbaty zielonej stymuluje syntez臋 melaniny, dzi臋ki czemu herbata jest sk艂adnikiem wielu krem贸w samoopalaj膮cych. Jej w艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮ce i poprawiaj膮ce spr臋偶ysto艣膰 sk贸ry s膮 tak偶e wykorzystywane w preparatach dla cery dojrza艂ej. Dodaje si臋 j膮 r贸wnie偶 do p艂yn贸w do higieny intymnej z racji tego, 偶e ma dzia艂anie przeciwzapalne. Jest ponadto sk艂adnikiem preparat贸w do piel臋gnacji okolic oczu, poniewa偶 zmniejsza pieczenie i 艣wi膮d w stanach zapalnych oraz obkurcza drobne naczynia krwiono艣ne, w wyniku czego obrz臋ki pod oczami staj膮 si臋 znacznie mniejsze (2, 12, 23).
Udowodniono, 偶e ekstrakt z herbaty charakteryzuje si臋 w艂a艣ciwo艣ciami przeciwnowotworowymi. Oznacza to, 偶e mo偶e on chroni膰 kom贸rki sk贸ry przed powstawaniem zmian nowotworowych; ma to wi臋c znaczenie we wspomaganiu ochrony sk贸ry przed szkodliwym dzia艂aniem promieniowania UV (25).
Herbata zielona ma tak偶e swoisty, subtelny zapach, dzi臋ki czemu wykorzystywana jest tak偶e w perfumerii. Perfumy z dodatkiem ekstraktu z herbaty s膮 orze藕wiaj膮ce, a tym samym odpowiednie dla pory letniej (24).
Z kolei olejek z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia) ma bardzo skuteczne dzia艂anie antyseptyczne. Mo偶e by膰 stosowany przy 藕le goj膮cych si臋 ranach, zranieniach, chorobach grzybiczych sk贸ry, 艂upie偶u, p贸艂pa艣cu, ospie wietrznej, tr膮dziku. 艁agodzi tak偶e stany zapalne b艂ony 艣luzowej oraz dzi膮se艂 w postaci p艂yn贸w do p艂ukania ust. Wzmacnia uk艂ad odporno艣ciowy, dzia艂a przeciwb贸lowo i przeciwzapalnie (26).
Kawa
Kawa znalaz艂a zastosowanie w kosmetyce g艂贸wnie dzi臋ki wysokiej zawarto艣ci kofeiny oraz charakterystycznemu, przyjemnemu zapachowi. Najcz臋艣ciej wyci膮g z kawy stosowany jest w preparatach przeznaczonych do piel臋gnacji cia艂a. Ma on doskona艂y wp艂yw na sk贸r臋. Uj臋drnia j膮 i polepsza kr膮偶enie krwi w naczyniach w艂osowatych. Kofeina istotnie wp艂ywa na kom贸rki t艂uszczowe (adipocyty). Kosmetyki z kofein膮 s膮 skuteczne w walce z cellulitem, pomagaj膮 w usuwaniu substancji toksycznych z organizmu oraz przy艣pieszaj膮 odp艂yw limfy z tkanki t艂uszczowej (2, 27).
Kosmetyki oparte na ekstraktach z kawy mo偶na tak偶e stosowa膰 w piel臋gnacji sk贸ry twarzy. Mo偶na je wykorzysta膰 do peeling贸w, kt贸re oczyszczaj膮 sk贸r臋, poprawiaj膮 jej koloryt i przygotowuj膮 j膮 do innych zabieg贸w kosmetycznych (1). Ekstrakty z kawy stosowane s膮 tak偶e w kremach przeciwko opuchni臋ciom pod oczami, ze wzgl臋du na zdolno艣膰 poprawienia mikrokr膮偶enia krwi, a tak偶e w艂a艣ciwo艣ci 艣ci膮gaj膮ce (2, 27).
Kawowe zabiegi kosmetyczne znajduj膮 si臋 bardzo cz臋sto w ofercie o艣rodk贸w SPA. Zwykle osoby, kt贸re na co dzie艅 nie pijaj膮 kawy, lubi膮 jednak jej zapach i ch臋tnie u偶ywaj膮 perfum czy kosmetyk贸w z nut膮 kawow膮. Kofeina jest wykorzystywana tak偶e w zabiegach mezoterapii, podczas kt贸rych za pomoc膮 mikroiniekcji aktywne substancje wprowadzane s膮 w g艂臋bsze warstwy sk贸ry (2). W preparatach kosmetycznych wykorzystuje si臋 tak偶e kom贸rki macierzyste uzyskane z hodowli Coffea bengalensis, kt贸re efektywnie nawil偶aj膮 sk贸r臋, jak r贸wnie偶 stymuluj膮 fibroblasty do syntezy kolagenu (28).
Kakao
Wsp贸艂czesna technologia umo偶liwi艂a zastosowanie ziarna kakaowego tak偶e w kosmetyce. Mas艂o kakaowe okaza艂o si臋 bowiem bardzo dobrym 艣rodkiem piel臋gnuj膮cym sk贸r臋 (2). Kakao w swoim sk艂adzie zawiera wspomniane ju偶 cenne biopierwiastki (mied藕, 偶elazo, magnez) nieodzowne dla prawid艂owego funkcjonowania sk贸ry. W t艂uszczu kakaowym wyst臋puj膮 zwi膮zki polifenolowe, kt贸re neutralizuj膮 wolne rodniki ponadtlenkowe, spowalniaj膮c tym samym procesy starzenia. Obecna w kakao kofeina, podobnie jak w przypadku kawy, pomaga w spalaniu zwi膮zk贸w lipidowych (1).
Mas艂o kakaowe zaliczane jest do jednych z najdro偶szych olei ro艣linnych. Najcz臋艣ciej wykorzystywane jest w luksusowych kosmetykach, takich jak preparaty i kremy do opalania, kt贸re doskonale piel臋gnuj膮 sk贸r臋, 艂agodz膮 oparzenia s艂oneczne i stany zapalne sk贸ry. Opr贸cz tego, 偶e nat艂uszcza, uelastycznia i zmi臋kcza nask贸rek, jest tak偶e naturalnym filtrem UV. Dobrze nawil偶a i ogranicza tzw. transepidermaln膮 utrat臋 wody (14, 23).
Kosmetyki z mas艂em kakaowym pozytywnie wp艂ywaj膮 na usuwanie blizn, w tym rozst臋p贸w sk贸rnych. T艂uszcz kakaowy obecny jest r贸wnie偶 w od偶ywkach, szamponach i innych preparatach do w艂os贸w, poniewa偶 sprawia, 偶e staj膮 si臋 one g艂adkie, l艣ni膮ce i mi臋kkie. Preparaty kosmetyczne, do kt贸rych dodawane jest mas艂o kakaowe, nabieraj膮 zawsze przyjemnego, s艂odkiego aromatu czekolady. S膮 to g艂贸wnie lotiony, balsamy, olejki, kremy, myd艂a i pomadki do ust. W kosmetyce i kosmetologii t艂uszcz kakaowy stosowany jest tak偶e do masa偶u (12, 14).
Owoce kakaowca stosowane s膮 ponadto w przemy艣le perfumeryjnym. Dodanie kakaowego aromatu do perfum nadaje im charakterystyczny czekoladowy zapach, kt贸ry jest kojarzony z ciep艂em, przyjemno艣ci膮 i poczuciem bezpiecze艅stwa (2). Nale偶y zaznaczy膰, 偶e preparat贸w kosmetycznych i perfum, kt贸re zawieraj膮 kakao, nie mog膮 stosowa膰 osoby uczulone na ten produkt, a tak偶e cierpi膮ce na niekt贸re choroby sk贸ry, np. 艂uszczyc臋, egzem臋 (1).
Podsumowanie
Opisane w artykule popularne surowce spo偶ywcze: herbata, kawa i kakao s膮 niew膮tpliwie interesuj膮cymi sk艂adnikami kosmetyk贸w, gdy偶 charakteryzuj膮 si臋 obecno艣ci膮 swoistych zwi膮zk贸w biologicznie aktywnych. Na uwag臋 zas艂uguj膮 tutaj, opr贸cz substancji mineralnych oraz witamin, dwie grupy silnie dzia艂aj膮cych substancji chemicznych. Pierwsz膮 stanowi膮 substancje o dzia艂aniu przeciwutleniaj膮cym, takie jak polifenole, kt贸re pozwalaj膮 neutralizowa膰 r贸偶ne formy wolnych rodnik贸w ponadtlenkowych. Z tego wzgl臋du s膮 one szczeg贸lnie cenne w ochronie DNA kom贸rek sk贸ry. Drug膮 grup臋 stanowi膮 natomiast alkaloidy purynowe, z kt贸rych najwa偶niejsza jest kofeina. Zwi膮zki te poprawiaj膮 dotlenienie kom贸rek i mikrokr膮偶enie oraz pobudzaj膮 procesy przemiany materii. Obecno艣膰 tak r贸偶norodnych substancji aktywnych w herbacie, kawie i kakao sprawia, 偶e surowce te maj膮 udokumentowany pozytywny wp艂yw na organizm cz艂owieka nie tylko stosowane do wewn膮trz, ale tak偶e wspomagaj膮 prawid艂owe funkcjonowanie sk贸ry poprzez stosowanie preparat贸w kosmetycznych opartych na tych surowcach.
Pi艣miennictwo
1. Szyd艂owska M. Zdrowie i uroda z natury. Wyd SBM, Warszawa 2013; 7-71. 2. Biernikiewicz M. Spa & Wellness. Inspiracje. Wyd SpaPartners, Wroc艂aw 2010; 21-35. 3. Van Wyk B, Wink M. Ro艣liny lecznicze 艣wiata. Wyd. MedPharm Polska Wroc艂aw 2008; 75, 108. 4. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J. Fitoterapia i leki ro艣linne. Wyd PZWL, Warszawa 2012; 50:136-40. 5. Rusinek-Prystupa E. Zawarto艣膰 zwi膮zk贸w biologicznie czynnych w naparach r贸偶nych gatunk贸w herbat w zale偶no艣ci od czasu parzenia. Bromat Chem Toksykol 2013; 46(1):48-52. 6. Michalak-Majewska M. W艂a艣ciwo艣ci herbaty. Cz 1. Znaczenie 偶ywieniowe. Nauka Przyr Technol 2011; 5(6):1-10. 7. K艂odka D, Bo艅kowski M, Telesi艅ski A. Zawarto艣膰 wybranych metyloksantyn i zwi膮zk贸w fenolowych w naparach r贸偶nych rodzaj贸w herbat rozdrobnionych (dust i fannings) w zale偶no艣ci od czasu parzenia. 呕ywn Nauka Technol Jako艣膰 2008; 1(56):103-13. 8. Nowak A, Klimowicz A. Zdrowotne oddzia艂ywanie polifenoli zielonej herbaty. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych 2013; 62(1):87-93. 9. Bruce B. Historia smaku. Wyd Carta Blanca 2012; 10-28, 134-52. 10. 呕ukiewicz-Sobczak W, Krasowska P, Sobczak A i wsp. Wp艂yw spo偶ycia kawy na organizm cz艂owieka. Med Og贸ln Nauki o Zdrowiu 2012; 18(1):71-6. 11. Lewkowicz-Mosiej T. Leksykon ro艣lin leczniczych. Wyd 艢wiat Ksi膮偶ki 2003; 112-9. 12. Lamer-Zarawska E, Chwa艂a C, Gwardys A. Ro艣liny w kosmetyce i kosmetologii przeciwstarzeniowej. Wyd PZWL, Warszawa 2012; 162-5, 258-9. 13. Dobrowolska-Kiery艂 M. Czekolada. Wyd Foksal, Warszawa 2013; 9-33. 14. Pawe艂czyk A, Zaprutko T, Zaprutko L. Kosmetyki z pude艂ka czekoladek. Zesz Nauk Wy偶 Szko艂y Nauk Spo艂, Kosmetologia 2010; (1):76-89. 15. Sta艅czyk A, Skolimowska U, W臋dzisz A. Zawarto艣膰 garbnik贸w w zielonych i czarnych herbatach oraz w艂a艣ciwo艣ci antybakteryjne metanolowych wyci膮g贸w. Bromat Chem Toksykol 2008; 41(4):976-80. 16. Fiedoruk A. Herbata bez tajemnic. Wyd Inst Wyd Kreator, Bia艂ystok 2004; 17-24. 17. Molski M. Chemia pi臋kna. Wyd PWN, Warszawa 2009; 275-8. 18. Ostrowska J. Herbaty – naturalne 藕r贸d艂o antyoksydant贸w. Gazeta Farm 2008; (1):46-50. 19. Lin JK, Liang YC. Cancer chemoprevention by tea polyphenols. Proc Natl Sci Counc ROC (B) 2000; 24(1):1-13. 20. Marwicka J, Ga艂uszka R, Ga艂uszka G i wsp. Zastosowanie kofeiny w przemy艣le spo偶ywczym i kosmetycznym. Kosmetol Estet 2014; 3(1):31-4. 21. Hallmann E, O偶ga M, Rembia艂kowska E. Zawarto艣膰 zwi膮zk贸w biologicznie czynnych w wybranych typach kawy z produkcji ekologicznej i konwencjonalnej. J Res Appl Agric Engin 2010; 55(3):99-104. 22. Bielecka K, Olan K. Czekolada – tabliczka szcz臋艣cia. Zesz Stud Ruchu Nauk Uniw Human-Przyr Jana Kochanowskiego w Kielcach 2010. 23. Majewska K, Older D, Pawe艂czyk A i wsp. Aktywne kosmetyki w艣r贸d produkt贸w spo偶ywczych. Homines Hominibus 2010; 6:65-96. 24. Romer M. Aromaterapia. Leksykon ro艣lin leczniczych. Wyd MedPharm Polska 2007; 39-41. 25. Ferrazzano GF, Amato I, Ingenito A i wsp. Anti-cariogenic effects of polyphenols from plant stimulant beverages (cocoa, coffee, tea). Fitoter 2009; 80(5):255-62. 26. Mucu艣 K. Olejek z drzewa herbacianego – panaceum na tr膮dzik. Kosmetol Estet 2013; 2(3):162. 27. Czerpak R, Jab艂o艅ska-Trypu膰 A. Ro艣linne surowce kosmetyczne. Wyd MedPharm Polska 2008; 69-83, 171-3. 28. Bimonte M, Carola A, Tito A i wsp. Coffea bengalensis for anti-wrinkle and skin toning applications. Cosmet Toilet 2011; 126:644-50.
otrzymano: 2015-10-08
zaakceptowano do druku: 2016-01-20

Adres do korespondencji:
*Marlena Matysek-Nawrocka
Wydzia艂 Nauk Spo艂ecznych i Nauk Medycznych Wy偶sza Szko艂a Nauk Spo艂ecznych z siedzib膮 w Lublinie
ul. Zamojska 47, 20-102 Lublin
tel. +48 (81) 531-85-56
e-mail: mnawrocka@wsns.pl


Post阷y Fitoterapii 2/2016
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii