Ponad 7000 publikacji medycznych!
Statystyki za 2021 rok:
odsłony: 8 805 378
Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu
© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2021, s. 239-250 | DOI: 10.25121/PF.2021.22.4.239
*Irena Matławska
Fitoterapia w zapobieganiu, leczeniu i przeciwdziałaniu objawom ubocznym po przebyciu COVID-19
Phytotherapy in prevention, treatment and counteraction side effects after having COVID-19
Emerytowany prof. dr hab. n. farm. Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Streszczenie
Wyciągi roślinne i związki naturalne wykazują udowodnioną naukowo aktywność przeciw licznym wirusom, też przeciwko wirusowi SARS-CoV-2, odpowiedzialnemu za wywoływanie COVID-19. Wśród związków roślinnych największy potencjał wykazują związki polifenolowe (flawonoidy, kwasy fenolowe, proantocyjanidyny, katechiny). Charakterystyczny dla wyciągów roślinnych, zawierających mieszaninę metabolitów wtórnych, jest fakt wielokierunkowego działania i usprawniania funkcjonowania licznych tkanek i narządów. W efekcie oprócz aktywności przeciwdrobnoustrojowej, łagodzą one szereg niepożądanych działań spowodowanych infekcją. Wykazują m.in. działanie przeciwzapalne, stymulują układ odpornościowy. Nieliczne próby kliniczne stosowania ziół, produktów pszczelich, związków naturalnych, witaminy D jako terapii wspomagania standardowych terapii, potwierdziły ich korzystne oddziaływanie zarówno u pacjentów z umiarkowanym, jak i ciężkim stanem chorobowym. Preparaty roślinne powinny być zalecane w profilaktyce oraz pomocniczo w standardowym leczeniu COVID-19.
Summary
Plant extracts and natural compounds show scientifically proven activity against numerous viruses, including the SARS-CoV-2 virus, responsible for causing COVID-19. Among plant constituents, polyphenolic compounds (flavonoids, phenolic acids, proanthocyanidins, catechins) show the greatest potential. Characteristic for plant extracts containing a mixture of secondary metabolites is the multidirectional action and improvement of the functioning of numerous tissues and organs. As a result, in addition to their antimicrobial activity, they alleviate a number of side effects caused by infection. They show anti-inflammatory properties and stimulate the immune system. Few clinical trials of the use of herbs, bee products, natural compounds, and vitamin D as an adjunct to standard therapies have confirmed their beneficial effects, both in patients with moderate and severe disease. Herbal preparations should be recommended both for prophylaxis and as an adjunct to standard COVID-19 treatment.



Grudzień 2019 roku to początki pandemii spowodowanej wirusem nazwanym przez WHO koronawirusem zespołu ostrej niewydolności oddechowej 2 (SARS-CoV-2). Wirus wywołuje chorobę COVID-19 i jest groźniejszy od koronawirusów SARS i MERS. Obecna pandemia jest najbardziej śmiercionośna po pandemii grypy w 1918 roku.
Negatywne czynniki ryzyka to: starszy wiek, płeć męska, palenie tytoniu. Klinicznymi czynnikami ryzyka są choroby współistniejące: otyłość, nadciśnienie, cukrzyca, choroby serca i układu krążenia, przewlekła choroba nerek, choroby układu oddechowego. Im większa liczba czynników ryzyka i związanych z nimi patologii, tym większe ryzyko złego rokowania.
SARS-CoV-2 może kolonizować i atakować: układ oddechowy (suchy kaszel, duszność, gorączka, ostre atypowe zapalenie płuc i zespół ostrej niewydolności oddechowej – uszkodzenie pęcherzyków płucnych), układ nerwowy (ból głowy, nudności, uczucie splątania, zaburzenia świadomości, choroby mózgowo-naczyniowe), receptory węchowe i smakowe (utrata węchu i smaku – szczególnie typowy objaw), układ pokarmowy (biegunka, nudności, wymioty, ból brzucha), układ moczowy (ostre uszkodzenie nerek jako wynik powikłań), serce i naczynia krwionośne (ostra niewydolność serca, zwiększona krzepliwość i przepuszczalność naczyń, zaburzenia mikrokrążenia); często pierwszym objawem jest zapalenie spojówek.
Indukowanie nadmiernej odpowiedzi zapalnej poprzez zwiększenie poziomów cytokin i chemokin, tzw. burza cytokin, może prowadzić do uszkodzenia ważnych narządów: serca, płuc i nerek. Wirus może powodować infekcję ogólnoustrojową (sepsa), a RNA wirusa dostać się do krwi (wiremia); infekcja może też być bezobjawowa.
Leczenie COVID-19
Łagodne objawy mogą ustąpić samoistnie, bez specjalistycznego leczenia, lub prowadzić do zapalenia płuc (obustronne śródmiąższowe zapalenie płuc) i niewydolności oddechowej, wymagającej hospitalizacji pacjenta, u którego może wystąpić zespół ostrej niewydolności oddechowej (ang. acute respiratory distress syndrome – ARDS) z zespołem dysfunkcji wielonarządowej (ang. multiple organ dysfunction – MOD), co może prowadzić do zgonu.
Aktualnie brak leków do stosowania w COVID-19, a obecna terapia ma charakter wspomagający i łagodzący objawy, np. kaszel, zaburzenia układu pokarmowego, osłabienie, niepokój. Podaje się leki przeciwwirusowe, antybiotyki, heparynę, glikokortykosteroidy, osocze z przeciwciałami od ozdrowieńców, którzy chorowali na COVID-19, ale wstępne dane od ograniczonej liczby pacjentów nie są zbytnio zadowalające. W celu zapobiegania burzy cytokin i dalszemu pogorszeniu stanu zdrowia pacjenta z COVID-19, ważne jest hamowanie genów związanych ze stanem zapalnym, zmniejszenie czynników zapalnych oraz regulacja szlaków sygnałowych i równowagi cytokin. Profilaktyka to jedyny sposób na zmniejszenie transmisji i ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa (1).
Poszukiwanie skutecznych leków do potencjalnego zastosowania w COVID-19 może polegać na opracowaniu nowych substancji lub wykorzystaniu już istniejących leków przeznaczonych do leczenia innych chorób. Jedną z najpopularniejszych metod w dziedzinie komputerowego wspomagania projektowania leków (CADD) i identyfikacji potencjalnych kandydatów na leki jest dokowanie molekularne, pozwalające na szybkie analizowanie dużej liczby substancji, oszczędzając w ten sposób ogromną ilość czasu i kosztów. Tą metodą bada się interakcje zarówno leków syntetycznych, jak i związków naturalnych z SARS-CoV-2, wywołującym COVID-19. Leki roślinne mają tę przewagę, że wykazują wielokierunkową aktywność i są bezpieczne w stosowaniu. Wirusy mają zdolność do szybkiej adaptacji i mutacji, co zmusza do poszukiwań coraz to nowych strategii terapeutycznych.
Cele leków przeciw SARS-CoV-2
Celem potencjalnych leków mogą być białka strukturalne wirusa (S: wypustki; E: otoczki; M: błony; N: nukleokapsydu) oraz białka niestrukturalne: polimeraza RNA zależna od RNA (RdRp), chymotrypsyno-podobna proteaza (3CLpro), papaino-podobna proteaza (PLpro), helikaza i inne. Przyłączaniu i wnikaniu wirusa do komórek gospodarza zapobiega hamowanie enzymu konwertującego angiotensynę II (ACE2), receptora dla SARS-CoV-2, do którego przyłącza się białko S kolca. Kompleksowe białko S-ACE2 jest następnie przetwarzane proteolitycznie przez transbłonową proteazę serynową typu 2 (TMPRSS2), co prowadzi do rozszczepienia, a tym samym do wniknięcia wirusa do komórek gospodarza. Hamowanie polimeraz i proteaz utrudnia replikację wirusa (2).
Poszukiwanie roślin o właściwościach przeciwwirusowych
Po przeglądzie piśmiennictwa, autorzy cytowanej pracy wytypowali ok. 220 roślin z 83 rodzin botanicznych, działających przeciwwirusowo. Spośród nich 149 roślin z 71 rodzin badano na obecność głównych metabolitów wtórnych, potencjalnych związków o aktywności przeciw SARS-CoV-2 lub mogących służyć do dalszej optymalizacji struktury i opracowania leków i terapii do leczenia COVID-19 i w ewentualnych przyszłych pandemiach wywoływanych przez wirusy. Celem pracy było też zwrócenie uwagi na leki przeciwwirusowe pochodzenia roślinnego i zachęcenie naukowców do dalszych badań nad nimi.
Działanie przeciwwirusowe związków obecnych w wybranych roślinach następowało poprzez hamowanie różnych struktur białkowych (np. ACE2, MPro, RdRp, PLpro, białko S) wpływających na różne etapy cyklu życiowego SARS-CoV-2 (przyłączanie się wirusa, wnikanie do komórki, interakcje wirus-gospodarz, replikacja). Spośród związków naturalnych o działaniu przeciwwirusowym, najaktywniejszymi były m.in.: kurkumina, EGCG (galusan epigalokatechiny), chryzoeriol, kwercetyna, rutyna, luteolina, naryngenina, apigenina, hesperydyna, piperyna, berberyna, andrografolidy, sylibina, krocyna, hyperycyna, kwas ursolowy i oleanolowy, resweratrol, fitoestrogeny (genisteina, formononetyna), kwas chlorogenowy, kwas p-kumarowy, aldehyd cynamonowy, kwas betulinowy i szereg innych związków (3, 4).
Polifenole roślinne jako potencjalnie efektywne substancje w walce z SARS-CoV-2
Spośród związków roślinnych duży potencjał przeciwwirusowy mają polifenole, należące do różnych grup chemicznych: kwasy fenolowe, lignany, stilbeny, flawonoidy (flawonole, flawony, flawanony, izoflawony), antocyjany, wszystkie typy garbników i inne.
Roślinne związki polifenolowe mogą łagodzić zakażenie koronawirusem ze względu na ich wpływ zakłócający adhezję, wniknięcie do komórek gospodarza i replikację SARS-CoV-2.
Przeciwwirusowe efekty obejmują modulację białek otoczki wirusowej (glikoproteiny kolca-S) i receptorów komórek gospodarza (ACE2, funkcjonujący jako brama dla SARS-CoV-2) oraz proteaz hamujących replikację. Polifenole działają też przeciwutleniająco i przeciwzapalnie, przeciwdziałają zaburzeniom równowagi redoks i procesom zapalnym, zwiększającym podatność pacjentów na ciężkie uszkodzenia narządów związane z zakażeniem SARS-CoV-2, zwiększają odpowiedź antywirusową, zmniejszają infekcyjność wirusów. Korzystnie wpływają na regulację mikrobioty, poprawiają dysbiozę wywołaną przez inwazję SARS-CoV-2. Łagodzą też czynniki ryzyka związane z zespołem metabolicznym (np. dyslipidemia, insulinooporność, nadciśnienie tętnicze i otyłość), co może być najbardziej pomocne w przypadku istniejących wcześniej dolegliwości kardiometabolicznych, skutkujących gorszymi rokowaniami w przypadku zakażenia, a także działają przeciwzakrzepowo, neuro-, hepato- i nefroochronnie (4, 6, 7).
Polifenole o korzystnym działaniu przeciwko koronawirusowi zespołu ostrej niewydolności oddechowej 2 (SARS-CoV-2)
Spośród flawonoidów jako czynników przeciwwirusowych, zwraca uwagę kwercetyna (3,3',4',5,7-pen-tahydroksy?awon), działająca synergistycznie m.in. z witaminą C. Kwercetyna jest szeroko rozpowszechnionym roślinnym ?awonoidem, występuje najczęściej w formie glikozydów w owocach (cytrusy, jabłka, owoce jagodowe), zielonych warzywach liściastych, nasionach, orzechach, zielonej herbacie, ziołach, ciemnej czekoladzie, czerwonym winie. Działa przeciwutleniająco, przeciwzapalnie, przeciwwirusowo, immunoprotekcyjnie oraz przeciwzakrzepowo. W różnych typach i modelach infekcji wirusowych kwercetyna hamuje polimerazy, proteazy, odwrotną transkryptazę i gyrazę DNA, wiąże białka kapsydów wirusowych, a szeroki zakres właściwości przeciwwirusowych może wpływać na wiele etapów, jak wnikanie, synteza białek i replikacja wirusa. Korzystny jest też jej metabolit, 3-metylokwercetyna, która podawana samodzielnie lub ze wzmacniaczem wchłaniania (HP-β-CD), pobudzała in vitro i in vivo funkcję komórek nabłonka rzęskowego nosa. Przydatne mogą być też inne flawonoidy (herbacetyna, izobawachalkon) (8).
Synergizm kwercetyny z witaminą C
Efekty terapeutyczne kwercetyny można spotęgować przez jednoczesne podawanie witaminy C, która działa przeciwwirusowo bezpośrednio i pośrednio poprzez wpływ na odporność: wspomaga aktywność limfocytów, zwiększa produkcję interferonu-α, moduluje poziom cytokin; zmniejsza stan zapalny, poprawia funkcję śródbłonka, przywraca funkcję mitochondriów. Synergistyczne działanie witaminy C i kwercetyny zachodzi poprzez nakładające się właściwości przeciwwirusowe i immunomodulujące oraz zdolność witaminy C do recyklingu kwercetyny, co zwiększa jej skuteczność. Kwercetyna z kolei hamuje oksydazę askorbinową, co wydłuża działanie witaminy C w organizmie.
Witamina C i kwercetyna mogą być zalecane w populacjach wysokiego ryzyka, profilaktycznie i we wczesnym leczeniu infekcji dróg oddechowych, zwłaszcza u pacjentów z COVID-19 jako uzupełnienie stosowanych środków farmakologicznych, takich jak remdesiwir lub osocze rekonwalescentów, tym bardziej, że koszty takiej terapii są niskie. Związki te charakteryzuje bezpieczeństwo; doustna suplementacja kwercetyną do 1 g/dobę/3 miesiące nie powodowała znaczących skutków ubocznych. Autorzy sugerują następujące dawki doustne: 2 razy dziennie przez 7 dni: profilaktycznie i w łagodnych przypadkach 250-500 mg kwercetyny i 500 mg witaminy C, a w ostrych stanach 500 mg kwercetyny i 3 g witaminy C (9).
Trójskładnikowa mieszanina wpływa na cele białek wirusa SARS-CoV-2
W oparciu o wyniki dokowania molekularnego, zaproponowano kwercetynę jako składnik mieszaniny z witaminą D i estradiolem o potencjalnym działaniu na cele białek wirusa SARS-CoV-2. Kwercetyna zmienia ekspresję 98 z 332 (30%) ludzkich genów kodujących białka docelowe SARS-CoV-2, a potencjalnie zakłóca funkcje 23 z 27 (85%) białek wirusa SARS-CoV-2 w ludzkich komórkach. Również strukturalnie podobne luteolina i eriodyktiol mogą stanowić substancje modelowe do syntezy związków hamujących SARS-CoV-2. Witamina D może zakłócać funkcje 19 z 27 (70%) białek SARS-CoV-2 poprzez zmianę ekspresji 84 z 332 (25%) ludzkich genów kodujących białka docelowe SARS-CoV-2. Biorąc pod uwagę potencjalny wpływ zarówno kwercetyny, jak i witaminy D, można wnioskować, że zmianie w ludzkich komórkach mogą ulec funkcje 25 z 27 (93%) białek SARS-CoV-2. Estradiol, przeciwnie do testosteronu (molekularne wyjaśnienie wyraźnie wyższej śmiertelności mężczyzn w czasie koronawirusowej pandemii), wpływa na ekspresję większości ludzkich genów (203 z 332; 61%) kodujących cele SARS-CoV-2, potencjalnie zakłócając funkcje 26 z 27 białek wirusa SARS-CoV-2 (10).
U mężczyzn występuje cięższy przebieg choroby związany z zakażeniem SARS-CoV-2 niż u kobiet. U ciężko chorych pacjentów z COVID-19 płci męskiej i żeńskiej w porównaniu ze zdrowymi osobami (grupa kontrolna) i pacjentami z chorobą wieńcową serca jako współistniejącą chorobą z COVID-19 analizowano 600 metabolitów: hormony płciowe, cytokiny i chemokiny.
W krytycznym stanie pacjentów z COVID-19 są rozregulowane hormony płciowe i parametry metaboliczne: mężczyźni wykazują podwyższone poziomy estradiolu i poważne niedobory testosteronu i triglicerydów w porównaniu z kobietami i osobami zdrowymi (grupa kontrolna).
U ciężko chorych kobiet na COVID-19 brak było statystycznie istotnych różnic w poziomie hormonów płciowych, jednak z tendencją do podwyższonego poziomu estradiolu (11).
Preparaty kwercetyny o lepszej biodostępności
Ponieważ biodostępność kwercetyny jest słaba, opracowano preparaty o lepszej wchłanialności poprzez jej enzymatyczne przekształcenie w postać rozpuszczalną (α-glikozyloizokwercytryna) – Biaoctive Quercetin EMIQ o korzystniejszych parametrach farmakokinetycznych. Inną formą (unikalna technologia zgłoszona do opatentowania) jest płynna matryca miceli z kwercetyną w postaci mikrokropelek o zwiększonej absorpcji (Quercetin LipoMicel Matrix). Ponadto są dostępne fosfolipidowe formy kwercetyny, co 20-krotnie zwiększa jej biodostępność (Quercetin Phytosome®, Quercefit 60) (12-15).
Zależność aktywności flawonoidów i katechin od struktury chemicznej
Testowano (dokowanie molekularne) zdolność do hamowania głównej proteazy Mpro SARS-CoV-2 38 związków: flawonoidy i pochodne katechiny w formie aglikonów i glikozydów, m.in.: hyperozyd, naryngina, genisteina, daidzeina, epigalokatechina, galusan epigalokatechiny, galusan galokatechiny, cyjanidyna, rutozyd (największa energia dokowania: -9,7 kcal/mol) aglikony miały wysokie wyniki dokowania; najsilniej EGCG, porównywalnie z kontrolą pozytywną – inhibitor N3 (-7,5 kcal mol-1); spośród glikozydów (cukry zwiększają biodostępność) najaktywniejsze są flawonole zawierające w C-3 ramnozę (3-ramnozyd kwercetyny) lub rutynozę (6-O-α-L-ramnozylo-β-D-glukoza), np. 3-rutynozyd mirycetyny i rutyna, wykazujące wyższe wartości niż inhibitor N3; słabiej działała datiscyna (w C-3 podstawiona glukozą) i flawonoidy podstawione w C-7. Flawonoidy podstawione ramnozą nieulegające żadnej lub niewielkiej modyfikacji w jelicie (brak ramnozydaz, rutynozydaz, neohesperydaz) mogą być dobrym kandydatem do leczenia infekcji koronawirusem SARS-CoV-2 (16).
Hesperydyna w COVID-19
Hesperydyna może zapobiegać infekcji dzięki blokowaniu wnikania koronawirusa do komórek gospodarza przez receptory ACE2, poprawia też odporność komórkową gospodarza na infekcje, hamuje produkcję prozapalnych cytokin i jest przeciwutleniaczem. Hesperydyna z diosminą i heparyną chroni przed żylną chorobą zakrzepowo-zatorową i zapobiega progresji choroby. Może być stosowana jako bezpieczny środek profilaktyczny przeciwko zakażeniu SARS-CoV-2 i uzupełniający leczenie COVID-19 (17).
Chińskie preparaty stosowane w leczeniu COVID-19
Lianhuaqingwen (LH) w formie kapsułek jest przykładem preparatu zalecanego przez Chińską Narodową Komisję Zdrowia do leczenia COVID-19 (włączony do badania klinicznego fazy II w USA). Działa przeciwwirusowo i przeciwzapalnie, a wcześniejsze wskazania obejmowały zapalenie oskrzeli i płuc, gorączkę, kaszel, zmęczenie, grypę i wczesne stadium odry. Preparat zarejestrowano w Brazylii, Indonezji, Kanadzie, Mozambiku i Rumunii.
W preparacie zidentyfikowano 74 związki, spośród których kwercetyna i naryngenina zapobiegają wiązaniu ACE2 z białkiem S, a forsytozyd i rutyna hamują replikację wirusa przez interakcję z 3CLpro (tab. 1) (18, 19).
Tab. 1. Skład preparatu Lianhuaqingwen
NrNazwa łacińskaNazwa polskaSurowiecIlość
1Forsythia suspensaForsycja zwisłaowoce255
2Lonicera japonicaWiciokrzew japońskikwiaty255
3Gypsum fibrosumGips włóknisty 255
4Isatis indigoticaUrzet barwierskikorzeń255
5Dryopteris crassiNarecznicakłącza255
6Houttuynia cordataPstrolistka sercowataziele255
7Ephedra sinicaPrzęśl chińskałodygi85
8Prunus sibiricaMorela zwyczajnanasiona85
9Pogostemon cablinPaczulka wonnaczęści nadziemne85
10Rhodiola roseaRóżeniec górskicała roślina85
11Glycyrrhiza uralensisLukrecja uralskakorzeń85
12Rheum officinaleRzewień lekarskikorzeń i kłącze51
13Mentha haplocalyxMięta chińskamentol7

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
  • Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
  • Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
  • Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.

Opcja #1

19

Wybieram
  • dostęp do tego artykułu
  • dostęp na 7 dni

uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony

Opcja #2

49

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 30 dni
  • najpopularniejsza opcja

Opcja #3

119

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 90 dni
  • oszczędzasz 28 zł
Piśmiennictwo
1. Robba C, Battaglini D, Pelosi P i wsp. Multiple organ dysfunction in SARS-CoV-2: MODS-CoV-2. Expert Rev Respir Med 2020; 14(9):865-8.
2. Benarba B, Pandiella A. Medicinal plants as sources of active molecules against COVID-19. Front Pharmacol 2020; 11:1189.
3. Bhuiyan FR, Howlader S, Raihan T i wsp. Plants metabolites: possibility of natural therapeutics against the COVID-19 pandemic. Front Med (Lausanne) 2020; 7:444.
4. Levy E, Delvin E, Marcil V i wsp. Can phytotherapy with polyphenols serve as a powerful approach for the prevention and therapy tool of novel coronavirus disease. 2019 (COVID-19)? Am J Physiol Endocrinol Metab 2020; 319(4):E689-E708.
5. Robba C, Battaglini D, Pelosi P i wsp. Multiple organ dysfunction in SARS-CoV-2: MODS-CoV-2. Expert Rev Respir Med 2020; 14(9):865-8.
6. Solnier J, Fladerer JP. Flavonoids: A complementary approach to conventional therapy of COVID-19? Phytochem Rev 2020; 18:1-23.
7. Kumar Singh A, Cabral C, Kumar R i wsp. Beneficial effects of dietary polyphenols on gut microbiota and strategies to improve delivery efficiency. Nutrients 2019; 11(9):2216.
8. Derosa G, Maffioli P, D’Angelo A i wsp. A role for quercetin in coronavirus disease 2019 (COVID-19). Phytother Res 2021; 35(3):1230-6.
9. Colunga Biancatelli RML, Berrill M, Catravas JD i wsp. Quercetin and vitamin C: An experimental, synergistic therapy for the prevention and treatment of SARS-CoV-2 related disease (COVID-19). Front Immunol 2020; 11:1451.
10. Glinsky GV. Tripartite Combination of Candidate Pandemic Mitigation Agents: Vitamin D, Quercetin, and Estradiol Manifest Properties of Medicinal Agents for Targeted Mitigation of the COVID-19 Pandemic Defined by Genomics-Guided Tracing of SARS-CoV-2 Targets in Human Cells. Biomedicines 2020; 8(5):129.
11. Schroeder M, Schaumburg B, Mueller Z i wsp. High estradiol and low testosterone levels are associated with critical illness in male but not in female COVID-19 patients: a retrospective cohort study. Emerg Microbes Infect 2021; 10(1):1807-18.
12. DI Pierro F, Khan A, Bertuccioli A i wsp. Quercetin Phytosome® as a potential candidate for managing COVID-19. Minerva Gastroenterol (Torino) 2021; 67(2):190-5.
13. Riva A, Vitale JA, Belcaro G i wsp. Quercetin phytosome in triathlon athletes: a pilot registry study. Minerva Med 2018; 109(4):285-9.
14. Riva A, Ronchi M, Petrangolini G i wsp. Improved Oral Absorption of Quercetin from Quercetin Phytosome®, a New Delivery System Based on Food Grade Lecithin. Eur J Drug Metab Pharmacokinet 2019; 44(2):169-77.
15. Riva A, Corti A, Belcaro G i wsp. Interaction study between antiplatelet agents, anticoagulants, diabetic therapy and a novel delivery form of quercetin. Minerva Cardioangiol 2019; 67(1):79-83.
16. Cherrak SA, Merzouk H, Mokhtari Soulimane N. Potential bioactive glycosylated flavonoids as SARS-CoV-2 main protease inhibitors: A molecular docking and simulation studies. PLoS ONE 2020; 15(10):e0240653.
17. Haggag Yusuf A. Is hesperidin essential for prophylaxis and treatment of COVID-19 Infection? Med Hypotheses 2020; 144:109957.
18. Liang C, Hui N, Liu Y i wsp. Insights into forsythia honeysuckle (Lianhuaqingwen) capsules: A Chinese herbal medicine repurposed for COVID-19 pandemic. Phytomedicine Plus 2021; 1(2):100027.
19. Alam S, Sarker MMR, Afrin S i wsp. Traditional Herbal Medicines, Bioactive Metabolites, and Plant Products Against COVID-19: Update on Clinical Trials and Mechanism of Actions. Front. Pharmacol 2021; 12:671498.
20. Su HX, Yao S, Zhao WF i wsp. Anti-SARS-CoV-2 activities in vitro of Shuanghuanglian preparations and bioactive ingredients. Acta Pharmacol Sin 2020; 41(9):1167-77.
21. Ni L, Wen Z, Hu X i wsp. Effects of Shuanghuanglian oral liquids on patients with COVID-19: a randomized, open-label, parallel-controlled, multicenter clinical trial. Front. Med 2021; 15(5):704-17.
22. Liskova A, Samec M, Koklesova L i wsp. Flavonoids against the SARS-CoV-2 induced inflammatory storm. Biomed Pharmacother 2021; 138:111430.
23. Karpińska E. Właściwości przeciwzapalne i przeciwnowotworowe Scutellaria baicalensis Georgi. Post Fitoter 2010; (4):215-23.
24. Wang J, Ge W, Peng X i wsp. Investigating the active compounds and mechanism of HuaShi XuanFei formula for prevention and treatment of COVID-19 based on network pharmacology and molecular docking analysis. Mol Divers 2021; 1-16.
25. Ng SL, Khaw KY, Ong YS i wsp. Licorice: A potential herb in overcoming SARS-CoV-2 infections. J Evid Based Integr Med 2021; 26:2515690X21996662.
26. Sinha SK, Prasad SK, Islam MA i wsp. Identification of bioactive compounds from Glycyrrhiza glabra as possible inhibitor of SARS-CoV-2 spike glycoprotein and non-structural protein-15: a pharmacoinformatics study. J Biomol Struct Dyn 2021; 39(13):4686-700.
27. Zhao Z, Xiao Y, Xu L i wsp. Glycyrrhizic acid nanoparticles as antiviral and anti-inflammatory agents for COVID-19 Ttreatment. ACS Appl Mater Interfaces 2021; 13(18):20995-1006.
28. Law S, Leung AW, Xu C. Is the traditional Chinese herb “Artemisia annua” possible to fight against COVID-19? Integr Med Res 2020; 9(3):100474.
29. Zhou Y, Gilmore K, Ramirez S i wsp. In vitro efficacy of artemisinin-based treatments against SARS-CoV-2. Sci Rep 2021; 11:14571.
30. Sohaib A, Shoaib A, Moneeb A i wsp. Honey and Nigella sativa against COVID-19 in Pakistan (HNS-COVID-PK): A multi-center placebo-controlled randomized clinical trial. med. Rxiv 2020; 10.30.20217364. W druku.
31. Yi LX, Tech BP, Terence T i wsp. Medicinal Plants in COVID-19: Potential and limitations front. Pharmacol 2021; 12:611408.
32. Khazdair MR, Ghafari S, Sadeghi M. Possible therapeutic effects of Nigella sativa and its thymoquinone on COVID-19. Pharm Biol 2021; 59(1):696-703.
33. Asif M, Saleem M, Saadullah M i wsp. COVID-19 and therapy with essential oils having antiviral, anti-inflammatory, and immunomodulatory properties. Inflammopharmacology 2020; 28(5):1153-61.
34. Paland N, Pechkovsky A, Aswad M i wsp. The Immunopathology of COVID-19 and the Cannabis Paradigm. Front Immunol 2021; 12:631233.
35. Orio LP, Boschin G, Recca T i wsp. New ACE-Inhibitory Peptides from Hemp Seed (Cannabis sativa L.) Proteins. J Agric Food Chem 2017; 65(48):10482-8.
36. Wang B, Kovalchuk A, Li D i wsp. In search of preventative strategies: novel anti-inflammatory high-CBD Cannabis sativa extracts modulate ACE-2 expression in COVID-19 gateway tissues. Aging 2020; 12(22):22425-44.
37. Anil SM, Shalev N, Vinayaka AC i wsp. Cannabis compounds exhibit anti-inflammatory activity in vitro in COVID-19-related inflammation in lung epithelial cells and pro-inflammatory activity in macrophages. Sci Rep 2021; 11:1462.
38. Bourgonje AR, Abdulle AE, Timens W i wsp. Angiotensin-converting enzyme-2 (ACE2), SARS-CoV-2 and pathophysiology of coronavirus disease 2019 (COVID-19). J Pathol 2020; 251:228-48.
39. Cherkasova M. Addiction in the times of pandemic. Can J Addict 2020; 11:9.
40. Gaiha SM, Cheng J, Halpern-Felsher B. Association between youth smoking, electronic cigarette use, and COVID-19. J Adolesc Heal 2020; 67:519-23.
41. Khodadadi H, Salles ÉL, Jarrahi A i wsp. Cannabidiol modulates cytokine storm in acute respiratory distress syndrome induced by simulated viral infection using synthetic RNA. Cannabis Cannabinoid Res 2020; 5:197-201.
42. Xiong Y, Zhu GH, Wang HN i wsp. Discovery of naturally occurring inhibitors against SARS-CoV-2 3CLpro from Ginkgo biloba leaves via large-scale screening. Fitoter 2021; 152:104909.
43. Ibrahim MA, Ramadan HH, Mohammed RN. Evidence that Ginkgo Biloba could use in the influenza and coronavirus COVID-19 infections. J Basic Clin Physiol Pharmacol 2021; 32(3):131-43.
44. Sarkar K, Das RK. Preliminary identification of Hamamelitannin and Rosmarinic Acid as COVID-19 Inhibitors Based on Molecular Docking. Lett Drug Des Discov 2021; 18(1).
45. Saeed M. Saeed A. Receptor-Based Pharmacophore Modeling in the Search for Natural Products for COVID-19 Mpro. Molecules 2021; 26(6):1549.
46. Wang WX, Zhang YR, Luo SY i wsp. Chlorogenic acid, a natural product as potential inhibitor of COVID-19: virtual screening experiment based on network pharmacology and molecular docking. Nat Prod Res 2021:1-6.
47. Yu JW, Wang L, Bao LD. Exploring the active compounds of traditional Mongolian medicine in intervention of novel coronavirus (COVID-19) based on molecular docking method. J Funct Foods 2020; 71:104016.
48. Giordo R, Zinellu A, Hussein EA i wsp. Therapeutic potential of resveratrol in COVID-19-associated hemostatic disorders. Molecules 2021; 26:856.
49. Nawrot-Hadzik I, Zmudzinski M, Matkowski A i wsp. Renyoutria rhizomes as a natural source of SARS-CoV-2 Mpro Inhibitors–Molecular Docking and in vitro study. Pharmaceuticals 2021; 14(8):742.
50. Rattis BAC, Ramos SG, Celes MRN. Curcumin as a potential treatment for COVID-19. Front Pharmacol 2021; 12:675287.
51. Tahmasebi S, El-Esawi MA, Mahmoud ZH i wsp. Immunomodulatory effects of nanocurcumin on Th17 cell responses in mild and severe COVID-19 patients. J Cell Physiol 2021; 236(7):5325-38.
52. Dourado D, Freire DT, Pereira DT i wsp. Will curcumin nanosystems be the next promising antiviral alternatives in COVID-19 treatment trials? Biomed Pharmacother 2021; 139:111578.
53. Ahmadi R, Salari S. Sharifi MD i wsp. Oral nano-curcumin formulation efficacy in the management of mild to moderate outpatient COVID-19: A randomized triple-blind placebo-controlled clinical trial. Food Sci Nutr 2021; 9:4068-75.
54. Pawar KS, Mastud RN, Pawar SK i wsp. Oral curcumin with piperine as adjuvant therapy for the treatment of COVID-19: A Randomized Clinical Trial. Front Pharmacol 2021; 12:669362.
55. Fakhri S, Piri S, Majnooni MB i wsp. Targeting neurological manifestations of coronaviruses by candidate phytochemicals: A mechanistic approach. Front Pharmacol 2021; 11:621099.
otrzymano: 2021-11-07
zaakceptowano do druku: 2021-11-29

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. n. farm. Irena Matławska
ul. Rodawska 26A, 61-312 Poznań
e-mail: irenamatlawska@poczta.onet.pl

Postępy Fitoterapii 4/2021
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii