Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2007, s. 13-19
*Katarzyna Mikzińska, Irena Matławska
Znaczenie ziół w zaburzeniach seksualnych
Importance of plants in sexual dysfunctions
Katedra i Zakład Farmakognozji Uniwersytetu Medycznego im K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. UM dr hab. Irena Matławska
Summary
Sexual dysfunctions in men are related to reduced libido and erectile dysfunction, in women they are disorders related to sexual desire, arousal, orgasm. Some drugs are capable of inhibiting sexual desire and performance. Impairment of libido and erection may result from the use of barbiturates, narcotics, tranquilizers, and other depressant drugs. Alcohol in moderation may help free sexual desire by lessening inhibitions, but in excess it depresses the central nervous system, hence sexual performance. Many plants have been reported to be effective in sexual disfunction. Some may have a specific action, but most act through vasodilatation, by enhancing nitric oxide synthesis in the endothelium of many organs, including the corpora cavernosa or antioxidant properties and as general tonics.
Już w starożytności ludzie szukali środków, które byłyby pomocne w leczeniu zaburzeń seksualnych, a także urozmaicały ich życie intymne.
Popularnie nazwano je afrodyzjakami. Są to substancje pochodzenia najczęściej roślinnego, rzadziej zwierzęcego lub mineralnego, zwiększające libido (pragnienie seksualne), potencję oraz przyjemność seksualną (1). Działają one różnokierunkowo na organizm człowieka, w tym przez powodowanie skojarzeń wzrokowych, zapachowych czy smakowych. Niektóre wyciągi roślinne stosowane zewnętrznie, powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych i ułatwiony dopływ krwi do narządów płciowych. Inne działają pobudzająco, ogólnie wzmacniająco, i chociaż nie zawierają hormonów płciowych, wpływają na ich poziom. Inne zwiększają syntezę tlenku azotu, czynnika relaksującego mięśnie gładkie naczyń krwionośnych, wpływając tym samym na zwiększenie dopływu krwi do ciał jamistych, przeciwdziałając zaburzeniom erekcji u mężczyzn i ułatwiając odczuwanie pełnej satysfakcji seksualnej u kobiet. Korzystny jest też efekt antyoksydacyjny, wywierany przez liczne składniki roślin, którego efektem jest zapobieganie uszkodzeniom w obrębie narządów płciowych. Działanie uspokajające surowców roślinnych jest również pomocne w osłabianiu napięć i stresów, związanych z obawami i niepewnością w odniesieniu do partnera.
Za środek pobudzający, również erotycznie, uważa się alkohol etylowy, czy surowce roślinne o działaniu halucynogennym. Małe dawki alkoholu zwiększają pewność siebie, odblokowują hamulce psychiczne, ułatwiają nawiązywanie kontaktów, ale w większych dawkach obniżają sprawność seksualną, uszkadzają komórki w obrębie gruczołów płciowych (jajniki, jądra), a nawet mogą prowadzić do impotencji. Alkohol hamuje też katabolizm testosteronu w wątrobie i jego transformację do estrogenów, hamuje też sprzężenie podwzgórze (przysadka) – gruczoły płciowe (HPG). Niekorzystny wpływ wywierają środki halucynogenne: opiaty hamują HPG, zwiększają poziom prolaktyny, co interferuje z odpowiedzią seksualną kobiet i mężczyzn. Kokaina początkowo działa stymulująco, ze względu na jej właściwości dopaminergiczne, jednak przewlekłe stosowanie prowadzi do dysfunkcji seksualnych, np. zaburzeń erekcji, ze względu na hyperprolaktynemię. Marihuana i haszysz, szczególnie w wysokich dawkach, hamują HPG; wpływają też na obniżenie płodności.
Zaburzenia seksualne dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn. U mężczyzn dysfunkcje seksualne związane są z obniżonym libido, zaburzeniami erekcji i wytrysku. Z kolei u kobiet są to przede wszystkim zaburzenia pożądania, pobudliwości, zdolności do osiągnięcia orgazmu oraz dolegliwości bólowe podczas stosunku płciowego (2).
Przyczyną zaburzeń seksualnych mogą być czynniki psychogenne i organiczne. Do czynników psychogennych można zaliczyć zespoły lękowe i nerwicowe. Przyczyną zaburzeń seksualnych, zwłaszcza u młodych osób, może być także lęk przed ciążą oraz obawa przed sprostaniem wymaganiom partnera. Na życie seksualne wpływ mają również zaburzenia hormonalne (hyperprolaktynemia, spadek poziomu estrogenów i testosteronu), neurologiczne (uszkodzenie rdzenia kręgowego), choroby układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, miażdżyca), przyjmowane leki, a także wiele innych czynników (3).
Spośród substancji pochodzenia roślinnego, chlorowodorek johimbiny, alkaloid kory Pausinystalia yohimbe, stosowany jest rzadko, a dostępne preparaty (APHRODYNE, YOCON), zalecane są w impotencji neurastenicznej u mężczyzn, a nieraz u kobiet w celu wywołania przekrwienia narządów miednicy mniejszej (4). Na bazie surowca, dostępny jest preparat homeopatyczny: YOHIMBINUM D-4 (PPH Kosmed II, Głubczyce) w formie kropli; zaleca się stosowanie 5-15 kropli 1-3 razy dziennie.
Zioła to najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana grupa afrodyzjaków. Ich mechanizm działania często jest wielokierunkowy i mało poznany. Można jednak uszeregować je w pewne grupy takie, jak zioła zwiększające syntezę tlenku azotu: korzeń żeń-szenia ( Ginseng radix, Panax ginseng), kora johimby ( Yohimbe cortex, Pausinystalia yohimbe), korzeń maki ( Lepidium radix, Lepidium meyenii); zioła zwiększające przepływ krwi w narządach płciowych: liście miłorzębu ( Ginkgo bilobae folium, Ginkgo biloba); zioła wpływające na poziom hormonów płciowych ( Tribulus terrestris, Avena sativa, Lycium barbarum, Epimedium grandiflorum, Pfaffia paniculata); zioła pobudzające OUN ( Turnera diffusa, Ptychopetalum olacoides); zioła ogólnie wzmacniające organizm ( Eleutherococcus senticosus, Smilax officinalis) oraz działające uspokajająco ( Passiflora incarnata, Cananga odorata). Często ten sam surowiec może działać poprzez różne mechanizmy. Badania ziół, mające na celu stwierdzenie ich skuteczności w leczeniu różnych zaburzeń seksualnych, są niezbyt liczne, a stosowanie wynika głównie ze wskazań medycyny ludowej.
Korzeń Żeń-szenia – Ginseng radix, Panax ginseng Żeń-szeń prawdziwy
Głównymi związkami czynnymi surowca są saponozydy typu dammaranu (wyłącznie ginsenosyd G0 jest pochodną kwasu oleanolowego), określane jako ginsenozydy (5). Wpływają one na czynność wszystkich organów wewnętrznych, w tym również gruczołów wydzielających hormony (kora nadnerczy, gruczoł tarczowy, przysadka mózgowa). Pobudzają przemianę węglowodanową i lipidową, obniżają poziom cukru we krwi, działają ochronnie na wątrobę, a także hamują agregację płytek krwi i tworzenie tromboksanu. Korzeń żeń-szenia działa także przeciwzapalnie i cytotoksycznie. Pobudza OUN oraz wpływa na stężenie amin biogennych w mózgu, tzn. zwiększa ilość dopaminy i noradrenaliny, zmniejsza ilość serotoniny w pniu mózgu, ale zwiększa jej poziom w korze mózgowej (6).
Przeprowadzono badania uzasadniające zastosowanie korzenia żeń-szenia w celu podwyższenia sprawności seksualnej. W grupie pacjentów leczonych za pomocą Ginseng radix,odnotowano wzrost libido, znacznie większą sztywność prącia, dłuższy czas trwania erekcji oraz zwiększenie satysfakcji seksualnej w porównaniu z grupą kontrolną, otrzymującą placebo. Nie zaobserwowano natomiast zmian poziomu testosteronu w surowicy krwi (7).
Mechanizm działania wyciągów z korzenia żeń-szenia, polega na zwiększeniu syntezy tlenku azotu w śródbłonku licznych organów, włączając ciała jamiste, i w konsekwencji rozszerzeniu naczyń krwionośnych. Rozluźnienie mięśni gładkich, następuje poprzez pobudzanie aktywności cyklazy guanylowej i wzrost stężenia cyklicznego GMP, co u mężczyzn prowadzi do erekcji (8). Ginsenozydy zawarte w surowcu, zwiększają również relaksację, indukowaną acetylocholiną i aktywowaną stymulacją nerwów śródściennych, związaną ze wzrostem poziomu tkankowego cyklicznego monofosforanu guanozyny (1).
Preparaty zawierające wyciąg z surowca stosowane są głównie w stanach wyczerpania fizycznego i psychicznego, w rekonwalescencji oraz geriatrii, ale również mogą być skuteczne w zaburzeniach seksualnych, jako środki zwiększające potencję. Zaleca się przyjmowanie preparatów, zawierających korzeń żeń-szenia, do 3 miesięcy, z możliwością ponowienia stosowania po przerwie (9).
Należy także wspomnieć, że u kobiet zwiększenie poziomu NO w mięśniach gładkich naczyń pochwy i łechtaczki powoduje swobodniejszy dopływ krwi do narządów płciowych, lepsze ich nawilżenie, a to umożliwia odczuwanie pełnej satysfakcji ze współżycia seksualnego. Należy jednak wziąć pod uwagę możliwość wystąpienia działań niepożądanych, takich jak podwyższenie ciśnienia tętniczego, czy nadmierne pobudzenie nerwowe. Związane jest to głównie z długotrwałym podawaniem preparatów z korzenia żeń-szenia w dużych dawkach. Spośród licznych na rynku preparatów, zawierających korzeń żeń-szenia w zaburzeniach seksualnych zaleca się: tabletki i tonik BODYMAX ŻEŃ-SZEŃ (czerwony) (Amis Medica Sp. z.o.o., Warszawa), a także preparat złożony w formie kapsułek EROHERB (IBP Sp. z.o.o., Częstochowa), dostępny w sprzedaży wysyłkowej. Korzeń żeń-szenia jest też składnikiem dostępnej zarówno w aptekach, jak i w sklepach ogólnospożywczych, mieszanki ziołowej VIA´GREEN (Bio-Active, Warszawa).
Korzeń maki – Lepidii meyeni radix, Lepidium meyenii Maka
Surowcem jest korzeń, który zawiera argininę, będącą prekursorem tlenku azotu, a także znaczne ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych, sterole, witaminy i sole mineralne, spośród których cynk jest niezbędnym mikroelementem dla prawidłowych funkcji seksualnych (10).
Maka zwiększa popęd płciowy u mężczyzn i ułatwia erekcję. Wpływa także na proces spermatogenezy, zwiększa produkcję spermy i ruchliwość plemników, wywierając wpływ na płodność (11). Popularność maki wzrasta ze względu na jej działanie wzmacniające, energizujące oraz poprawiające funkcje umysłowe. Korzeń maki może być także stosowany wspomagająco w zaburzeniach miesiączkowych i hormonalnych u kobiet, włącznie z dolegliwościami okresu menopauzy. Obecność steroli uzasadnia stosowanie surowca i preparatów na ich bazie w celu zwiększania masy mięśniowej, np. u sportowców (12).
Przeprowadzone badania kliniczne wykazały, że korzeń maki zwiększa libido, zarówno u kobiet jak i mężczyzn, nie wpływając jednak na poziom hormonów płciowych w surowicy krwi (13). Dostępne na rynku preparaty: kapsułki zawierające sproszkowany korzeń: FEMI-MACHO (Herbapol S.A., Poznań), MACA (A-Z Medica Sp.z.o.o., Gdańsk).
Liść miłorzębu – Ginkgo folium, Ginkgo biloba Miłorząb japoński
Działanie farmakologiczne surowca ( Ginkgo folium) i otrzymywanego z niego wyciągu (GBE), uwarunkowane jest przede wszystkim obecnością flawonoidów, związków terpenowych i proantocyjanidyn. Związki czynne usprawniają przepływ krwi na skutek zmniejszenia agregacji trombocytów i erytrocytów oraz ich adhezji do ścian naczyń, obniżenia lepkości krwi. Zmniejszają one również przepuszczalność naczyń krwionośnych oraz zwiększają ich elastyczność i uwalnianie w komórkach śródbłonka czynnika rozszerzającego naczynia (6).
U mężczyzn przyjmujących preparaty z liści miłorzębu w celu poprawy pamięci, zaobserwowano korzystny wpływ na erekcję. Fakt ten można tłumaczyć tym, że wyciąg z liści miłorzębu, poprzez usprawnienie krążenia obwodowego i aktywność przeciw agregacyjną powoduje zwiększenie przepływu krwi w narządach płciowych, co może poprawić funkcje seksualne (zaburzenia popędu płciowego, erekcji, orgazmu) (14).
Ostatnie badania sugerują, że Ginkgo folium może być skuteczne w leczeniu zaburzeń seksualnych, włącznie z impotencją, powstałą w wyniku stosowania leków antydepresyjnych. Działanie tych leków polega częściowo na zwiększeniu poziomu serotoniny w OUN, a konsekwencją jest zahamowanie erekcji. Przeprowadzone badania wykazały, że Ginkgo folium może przypuszczalnie łagodzić negatywny wpływ inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny na życie seksualne, poprzez zwiększenie dostępności NO, odpowiadającego za prawidłową odpowiedź seksualną (15). Po podawaniu kobietom, uskarżającym się na zmniejszony popęd seksualny, mieszanki ziołowej zawierającej korę z muira-puama oraz liście miłorzębu, 65% z nich, po miesiącu stosowania, stwierdziło zwiększenie częstości stosunków płciowych, częstsze orgazmy, a także ogólną poprawę jakości życia seksualnego (16). W zaburzeniach seksualnych mogą być stosowane ogólnie dostępne preparaty roślinne, zawierające wyciągi z liści miłorzębu. Dostępne są też tabletki POWER SEX PLUS (Bio-Active, Warszawa), a w sprzedaży wysyłkowej, dietetyczny środek spożywczy w formie tabletek ZIOŁA OJCA A. Cz. KLIMUSZKO DLA PANÓW (PPH Eldex-Medical), których jednym ze składników jest wyciąg z liści miłorzębu.
Ziele i owoc buzdyganka ziemnego – Tribulus terrestris – Buzdyganek ziemny
W nadziemnych częściach rośliny występują furostanolowe saponozydy steroidowe (protodioscyna i protogracillina) (17). Protodioscyna w organizmie ulega przemianie do DHEA (dehydroepiandrosteron), który może mieć wpływ na zwiększenie erekcji oraz spotęgowanie doznań seksualnych (15), stąd głównym kierunkiem działania ziela, a także owoców Tribulus terrestris, jest ich wpływ na aktywność płciową u mężczyzn.
Przeprowadzone badania potwierdziły dodatni wpływ wyciągów z surowca na poziom testosteronu oraz na proces spermatogenezy (18). Obserwowano wzrost liczby spermatogoniów, a także spermatocytów i spermatyd, a dodatkowo zwiększenie żywotności plemników (17).
Poprawa erekcji wskutek stosowania wyciągu z ziela buzdyganka, może być wynikiem zwiększonego uwalniania tlenku azotu z śródbłonka naczyń krwionośnych oraz z zakończeń nerwowych (19).
Dostępne są preparaty: POWER SEX (Bio-Active, Warszawa) – tabletki, zawierające ekstrakt z buzdyganka ziemnego oraz L-argininę, kapsułki NATURSTERON (Chance, Czosnów), a także preparat złożony: M6 CONCENTRATE- PHYTO LOVE (Medicura AG, Niemcy).
Wskazaniami do stosowania preparatów z buzdyganka u mężczyzn mogą być wszystkie przypadki zaburzeń erekcji, natomiast u kobiet: oziębłość płciowa, łagodzenie objawów klimakterium, a także niektóre przypadki niepłodności. Ponadto preparaty te stosowane są przez mężczyzn w kulturystyce i sportach siłowych (17).
Korzeń sumy, Pfaffia paniculata Suma, „żeń-szeń brazylijski”.
Podobnie jak Ginseng radix, wykazuje właściwości immunomodulujące, wzmacniające oraz adaptogenne. Obecne w korzeniu ß-sitosterol i stigmasterol, obniżają poziom cholesterolu w surowicy krwi, a także zwiększają wytwarzanie 17ß-estradiolu i progesteronu, co wykazano w badaniach na zwierzętach. Saponiny sterydowe, zwiększają poziom testosteronu we krwi, a także zwiększają syntezę białka co sprzyja powiększaniu się masy mięśni (20).
Korzeń sumy może być pomocny w zaburzeniach hormonalnych, impotencji, oziębłości płciowej, nieregularnych miesiączkach, a także w łagodzeniu dolegliwości okresu menopauzy. Wyciąg z sumy jest składnikiem preparatu: M6 CONCENTRATE-PHYTO LOVE (Medicura AG, Niemcy).
Ziele damiany – Turnera diffusa Damiana
Ziele damiany zawiera sterole, flawonoidy, a także olejek eteryczny (21). Wyciągi z ziela stosowane są w celu wzmocnienia i pobudzenia w stanach przeciążenia umysłowego i fizycznego, osłabienia nerwowego oraz w celu zwiększenia i zachowania sprawności umysłowej i fizycznej, a także jako środek pobudzający popęd płciowy, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, również w innych zaburzeniach seksualnych. Z powodu braku udokumentowania skuteczności w podanych zakresach, stosowanie w celach leczniczych przetworów z damiany nie jest jednak zalecane przez Komisję E (4).
Dostępne są preparaty homeopatyczne zawierające damianę: CEFADISIAC (Cefak KG, Niemcy) w postaci tabletek i kropli, a także tabletki firmy Lehning Laboratoires, Francja: AMPHOSCA A L´ORCHITINE dla mężczyzn i AMPHOSCA A L´OVARINE dla kobiet. Dość dużą popularnością cieszą się także dietetyczne środki spożywcze zawierające ziele damiany: kapsułki AMORECAPS (Herbapol, Kraków) oraz kapsułki zwiększające aktywność seksualną u kobiet LIBIDO FEM (Apollon, Łódź).
Korzeń, kora Muira-puama Ptychopetalum olacoides – Muira-puama
Surowce mają długą tradycję stosowania w południowo-amerykańskiej medycynie ludowej. Wykazano, że zawierają głównie nienasycone kwasy tłuszczowe, sterole roślinne (b-sitosterol) oraz olejek eteryczny (21). W piśmiennictwie cytowane są dane na temat prób klinicznych, obejmujących mężczyzn i kobiety z zaburzeniami seksualnymi, a które potwierdziły skuteczność ekstraktów z surowców w przypadku obniżonego libido (16) i zaburzeń erekcji.
Dostępne preparaty, zawierające wyciągi z surowców to: kapsułki PENIGRA (Hasco-Lek S.A., Wrocław), EROHERB (IBP Sp. z.o.o., Częstochowa), tabletki MURAMAX (Vita Care, Dania).
Kłącze pochrzynu – Dioscoreae rhizoma, Dioscorea villosa Pochrzyn włochaty
Kłącze zawiera saponiny sterydowe, strukturalnie podobne do progesteronu (diosgenina, dioskoreina), olejek eteryczny oraz b-karoten (11).
Ze względu na zdolność rozkurczania mięśni gładkich, wyciąg łagodzi bóle menstruacyjne, a także inne bóle kurczowe. W medycynie hinduskiej kłącze pochrzynu wykorzystywane jest w zaburzeniach hormonalnych (11). Surowiec jest składnikiem preparatów złożonych: CEEDRA (VitaVartis, Włochy) i M6 CONCENTRATE-PHYTO LOVE (Medicura AG, Niemcy).
Korzeń sarsaparilli – Sarsaparillae radix, Smilax officinalis Kolcorośl lekarski (Sarsaparilla)
Korzeń sarsaparilli zawiera sterole roślinne (sarsasapogenina, parillina, smilagenina, b-sitosterol, stigmasterol, pollinastanol), saponiny steroidowe (sarsaponina, smilasaponina, sarsaparillozyd), a także witaminy (A, B, C, D), związki mineralne (Fe, Mn, Na, K, Ca, Mg, Si, Cu, Zn, I) (11). Zakres działania surowca porównywany jest do korzenia żeń-szenia, zwłaszcza z uwagi na działanie wzmacniające i immunomodulujące (selektywnie redukuje nadmiernie aktywne komórki). Działa przeciwutleniająco, hipoglikemicznie i hipotensyjnie, wzmacnia odporność, a także sprzyja opóźnianiu procesów starzenia (11). Surowiec może być pomocny w demencji starczej, chorobie Alzheimera, zaburzeniach pamięci i zapamiętywania. Stymuluje i reguluje również gospodarkę hormonalną oraz wiąże cholesterol w jelitach. Działanie wzmacniające potencję może być wywołane przez anabolicznie działające steroidy (22).
Związki czynne surowca działają też bakteriobójczo i grzybobójczo. Korzeń sarsaparilli uważa się za środek „czyszczący” krew i odtruwający, pomocny w łuszczycy, trądziku, dermatozach i innych dolegliwościach skórnych, a także w reumatyzmie i artretyzmie (22).
Ziele owsa – Avenae sativae herba, Avena sativa Owies zwyczajny
Ziele oraz ziarniaki owsa wykazują zróżnicowany skład chemiczny, zawierają: saponozydy steroidowe (awenakozydy A i B pochodne epoksyfurostendiolu), flawony (pochodne apigeniny i luteoliny), oligo- i polisacharydy, sterole (b-sitosterol, awenasterol), substancje białkowe, peptydy (a-awenotionina, b-awenotionina), witaminy (B1, B2, B12, A, E, K, PP), aminokwasy, krzem (55-70%) i krzemionkę (2%) oraz związki mineralne (Fe, Mn, Zn) (23).
W medycynie ludowej ziele owsa stosowane jest jako środek uspokajający w wyczerpaniu nerwowym oraz bezsenności, a napary ze świeżego ziela owsa mogą być skuteczne w ułatwieniu rzucenia palenia papierosów. Brakuje jednak naukowych badań potwierdzających, które składniki czynne odpowiadają za to działanie (23).
Przetwory z owsa pozytywnie wpływają też na funkcje seksualne, stymulując uwalnianie testosteronu, który pobudza centra erotyczne zlokalizowane w mózgu. Zaleca się stosowanie dobowo 300 mg suchego wyciągu z ziela owsa dla mężczyzn, natomiast 600 mg dla kobiet (23).
Wyciąg z ziela owsa jest składnikiem preparatu złożonego: M6 CONCENTRATE- PHYTO LOVE (Medicura AG, Niemcy).
Guarana Paullinia cupana Cierniopląt
Surowiec stanowi pasta, uzyskana przez zmieszanie z wodą wyprażonych i rozdrobnionych nasion guarany, którą poddaje się formowaniu i wysuszeniu. Zawiera ona kofeinę (4-6%), teobrominę, garbniki, saponiny, związki mineralne (24). Kofeina działa pobudzająco w stanach zmęczenia, znużenia, wyczerpania fizycznego i psychicznego (25). Jeżeli problemy seksualne, takie jak obniżone libido, wynikają właśnie z przemęczenia, wówczas surowce zawierające kofeinę mogą okazać się pomocne. Wyciąg z surowca jest składnikiem kapsułek: PENIGRA (Hasco-Lek S.A., Wrocław), EROHERB (IBP Sp. z.o.o., Częstochowa), M6 CONCENTRATE-PHYTO LOVE (Medicura AG, Niemcy).
Surowce roślinne, zawierające olejek eteryczny, stanowiący substancję czynną, niekiedy są składnikami preparatów „afrodyzyjnych”, np. korzeń lubczyka, a otrzymywane olejki eteryczne, wykorzystywane są w celu urozmaicenia sfery seksualnej. Wymienić w tej grupie można: olejek eteryczny z kwiatów jagodlinu wonnego, kory cynamonowca, kłącza imbiru, owoców wanilii, pączków goździkowca, nasienia muszkatołowca i innych.
Kwiaty jagodlinu wonnego – Cananga odorata Ylang-ylang, Jagodlin wonny
Kwiaty jagodlinu wonnego służą do otrzymywania olejku eterycznego o zróżnicowanym składzie chemicznym. Posiada on intensywny, słodko-korzenny zapach, ceniony w przemyśle perfumeryjnym. Uważany jest za środek o działaniu uspokajającym, pomaga opanować napięcie, spowodowane stresem (26). Olejek eteryczny jest składnikiem kremu pielęgnacyjno-podniecającego dla mężczyzn HERKULES CREAM (P.P.H. Kosmed II, Głubczyce).
Korzeń lubczyka Levistici radix, Levisticum officinale Lubczyk ogrodowy
Korzeń lubczyka, dzięki obecności olejku eterycznego, działa słabo moczopędnie, rozkurczająco na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg moczowych, żółciowych, ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy, przeciwdziała wzdęciom, a także łagodzi stany skurczowe podczas miesiączki. Przetwory z lubczyka stosuje się głównie w lekkich zaburzeniach czynności nerek oraz zmniejszonym wydalaniu składników mineralnych i szkodliwych produktów przemiany materii, a także w stanach zapalnych nerek i pęcherza moczowego oraz przy wzdęciach, bólach brzucha, niestrawności, osłabieniu czynności wątroby i niedostatecznym wydzielaniu żółci. W medycynie ludowej lubczyk stosuje się w celu zwiększenia popędu płciowego (27).
Dostępne preparaty, których jednym ze składników jest korzeń lubczyka: dietetyczny środek spożywczy w formie tabletek ZIOŁA OJCA A. Cz. KLIMUSZKO DLA PANÓW (PPH Eldex-Medical), oraz kapsułki AMORECAPS (Herbapol, Kraków).
Kora cynamonowca – Cinnamomi cortex, Cinnamomum zeylanicum Cynamonowiec cejloński
Surowiec zawiera olejek eteryczny, którego głównym składnikiem jest aldehyd cynamonowy, a ponadto eugenol (4-10%) oraz felandren, linalol, b-kariofylen, a- i b-pinen, a także garbniki (25). Kora cynamonowca, popularnie nazywana cynamonem, jest jednym z najstarszych roślinnych środków leczniczych i przyprawowych. Łagodnie pobudza wydzielanie soków trawiennych, nieznacznie zwiększa perystaltykę przewodu pokarmowego oraz działa wiatropędnie. Eugenol, składnik olejku eterycznego, oraz garbniki, działają antyseptycznie i ściągająco na błonę śluzową przewodu pokarmowego (28).
Olejek cynamonowy działa miejscowo drażniąco, wywołuje przekrwienie i uczucie ciepła (9). Surowiec stosowany jest głównie jako aromatyczna przyprawa spożywcza. Wyciągi z kory stosowane są w dolegliwościach trawiennych, przy braku łaknienia, wzdęciach i stanach skurczowych (29). Olejek cynamonowy jest składnikiem kremu, ułatwiającego osiągnięcie orgazmu u kobiet CLITORIS CREAM (P.P.H. Kosmed II, Głubczyce) oraz wchodzi w skład preparatu złożonego CEEDRA (VitaVartis, Włochy).
Pączki goździkowca – Caryophylli flos, Syzygium aromaticum Goździkowiec korzenny
Pączki goździkowca zawierają olejek eteryczny, w którym dominuje eugenol (ponad 80%), o silnych właściwościach antyseptycznych (30). Poprzez stymulację układu nerwowego, a także dzięki obecnym w surowcu sterolom, surowiec może mieć wpływ na funkcje seksualne (31).
W badaniach na myszach wykazano, że podawanie wyciągu z pączków goździkowca w dawce 500 mg/kg, znacznie wpływało na zachowania seksualne, słabiej jednak niż po zastosowaniu cytrynianu sildenafilu w grupie kontrolnej (31).
Uważa się, że pączki goździkowca i gałka muszkatołowa należą do surowców stymulujących układ nerwowy i dlatego mogą wpływać na funkcje seksualne u ludzi (32).
Olejek z pączków goździkowca jest składnikiem kremu pielęgnacyjno-wzmacniającego orgazm u kobiet HAPPY NIGHT CREAM (P.P.H. Kosmed II, Głubczyce).
Nasienie muszkatołowca – Myristicae semen, Myristica fragrans Muszkatołowiec
Gałka muszkatołowa zawiera olejek eteryczny, w skład którego wchodzą: mirystycyna (do 12%), liczne składniki terpenowe i fenylopropanoidy (kamfen, dipenten, eugenol, linalol, geraniol, terpineol, borneol, a- i b-pinen); olej tłusty (30-40%), a także związki o charakterze fenoli oraz lignany i neolignany.
Olejek eteryczny gałki muszkatołowej wzmaga wydzielanie soku żołądkowego, działa wiatropędnie. Działa także stymulująco na układ nerwowy i dlatego może wpływać na funkcje seksualne u ludzi (32).
Składniki gałki muszkatołowej, oprócz działania przeciwzapalnego, warunkują aktywność antyagregacyjną, porównywalną z indometacyną. Mirystycyna zawarta w surowcu uważana jest za substancję toksyczną o działaniu halucynogennym (22). Surowiec stosowany jest głównie jako przyprawa. W celach leczniczych olejek może być stosowany zewnętrznie, jako składnik preparatów łagodzących bóle reumatyczne, stawów oraz ścięgien (22).
Gałka muszkatołowa stosowana jest jako środek wzmacniający, stymulujący układ nerwowy, wiatropędny, a także jako afrodyzjak oraz pomocniczo w stomatologii (32).
Główny składnik surowca, mirystycyna, stanowi substancję wyjściową przy produkcji „tabletek miłosnych” – MDA (metylenodioksymetamfetamina). Początkowo MDA uchodziła, podobnie jak amfetamina, za środek zmniejszający apetyt. Dopiero w latach 50-tych XX wieku poznano wpływ MDA na funkcje seksualne u ludzi (26).
Liść rozmarynu – Rosmarini folium, Rosmarinus officinalis Rozmaryn lekarski
Surowiec zawiera olejek eteryczny (1,0-2,5%), w którym dominują: 1,8-cyneol (15-30%), borneol (10-20%), ponadto octan borneolu, linalol, kamfora, kamfen, a- i b-pinen; kwasy fenolowe (głównie rozmarynowy 0,2-0,3%), gorzkie diterpeny (karnozol = pikrosalwina, kwas karnozolowy, rosmanol i rosmadial), triterpeny: kwas ursolowy, a- i b-amyryna oraz ich pochodne, flawonoidy (luteolina, genkwanina, diosmetyna i ich glikozydy) (5).
Ekstrakt z surowca zmniejsza napięcie mięśni gładkich tchawicy, jelit, pobudza wydzielanie żółci oraz działa ochronnie na wątrobę. Kwasy fenolowe, a w szczególności kwas rozmarynowy, wykazują działanie przeciwutleniające. Uważa się też, że surowiec może zwiększać ruchliwość plemników (33).
Napary z liści rozmarynu zalecane są przy skurczach jelit, dróg żółciowych i moczowych oraz zaburzeniach trawienia. Zewnętrznie alkoholowe wyciągi stosowane są w bólach mięśniowych, nerwów obwodowych oraz niektórych chorobach na tle bakteryjnym (9).
W medycynie ludowej napary z liści rozmarynu używane były jako środek poronny. Poza właściwościami leczniczymi, liście rozmarynu mają cenne walory przyprawowe i są popularnie stosowane w kuchniach krajów śródziemnomorskich.
Olejek rozmarynowy jako afrodyzjak stosowany jest głównie zewnętrznie, np. jako dodatek do kąpieli, gdyż zwiększa ukrwienie skóry i wrażliwość (26).
Podsumowanie
Zainteresowanie wykorzystaniem surowców roślinnych w zaburzeniach seksualnych wzrosło po wprowadzeniu na rynek sildenafilu (VIAGRA) oraz innych inhibitorów fosfodiesterazy cGMP typu 5 (wardenafil LEVITRA, tadalafil CIALIS). W aptekach i sklepach zielarskich zaczęły pojawiać się liczne specyfiki, będące suplementami diety, ukierunkowane na stosowanie ich w obniżonym libido, licznych dysfunkcjach seksualnych, a nawet w impotencji. Niektóre z nich zalecane są w celu urozmaicenia i zwiększenia doznań seksualnych.
Przedstawione surowce roślinne i preparaty na ich bazie nie wyczerpują szerokiego asortymentu tego typu środków, ostatnio coraz częściej dostępnych w sprzedaży internetowej.
Piśmiennictwo
1. Sandroni P.: Aphrodisiacs past and present: a historical review. Clin. Auton. Res. 2001, 11, 303. 2. Dutkiewicz S.: Zaburzenia seksualne u kobiet. Lek w Polsce 2005, Nr 2, 33. 3. Lew-Starowicz Z.: Leczenie zaburzeń seksualnych. PZWL. Warszawa 1997. 4. Borkowski B., Lutomski J., Skrzydlewska E., Zygmunt B.: Rośliny lecznicze w fitoterapii. Kompendium roślin leczniczych uszeregowanych według stosowania na podstawie monografii opracowanych przez Komisję E Federalnego Urzędu Zdrowia RFN. Poznań 1994. 5. ESCOP monographs: The scientific foundation for herbal medicinal products. UK 2003. 6. Samochowiec L.: Kompendium fitoterapii dla lekarzy i farmaceutów oraz studentów medycyny. Wyd. Volumed. Wrocław 1995. 7. Hong B., Ji Y.H., Hong J.H. i wsp.: A double-blind crossover study evaluating the efficacy of Korean red ginseng in patients with erectile dysfunction: a preliminary report. J. Urol. 2002, 168, 2070. 8. Gillis C.N.: Panax ginseng pharmacology: a nitric oxide link? Biochem. Pharmacol. 1997, Nr 1, 1. 9. Majchrzak E., Glinka R.: Afrodyzjaki - mity a rzeczywistość. MA Oficyna Wydawnicza. Łódź 2000. 10. Rybiński G.: Maca - siła wigoru. Vilcacora 2002, 10, 14. 11. Lutomski J.: Wpływ środków ziołowych na witalność organizmu. Postępy Fitoterapii 2002, Nr 8, 6. 12. Wright T. (tłum. Pawlak D.): More over Viagra - zamiast Viagry. Korespondencja z Londynu - Maca. Vilcacora 2002, 11, 29. 13. Gonzales G.F., Cordova A., Vega K. i wsp.: Effect of Lepidium meyenii (Maca), a root with aphrodisiac and fertility-enhancing properties, on serum reproductive hormone levels in adult healthy men. J. Endocrinol. 2003, 176, 163. 14. Klaudel L.: Miłorząb japoński. Panacea 2005, Nr 11, 16. 15. MacKay D.: Nutrients and botanicals for erectile dysfunction: examining the evidence. Alter. Med. Rev. 2004, Nr 1, 4. 16. Waynberg J., Brewer S.: Effects of Herbal vX on libido and sexual activity in premenopausal and postmenopausal women. Adv. Ther. 2000, 17, 255. 17. Janeczko Z., Sobolewska D.: W poszukiwaniu roślinnej Viagry. Czasopismo aptekarskie 2003, 8-9, 46. 18. Gauthaman K., Ganesan A.P., Prasad R.N.: Sexual effects of puncturevine ( Tribulus terrestris) extract (protodioscin): an evaluation using a rat model. J. Altern. Complement. Med. 2003, 9, 257. 19. Adaikan P.G., Gauthaman K., Prasad R.N., Ng S.C.: Proerectile pharmacological effects of Tribulus terrestris extract on the rabbit corpus cavernosum. Ann. Acad. Med. Singapore 2000, Nr 1, 22. 20. Oshima M., Gu Y.: Pffafia paniculata -induced changes in plasma estradiol 17-b progesterone and testosterone levels in mice. J. Reprod. Dev. 2003, 49, 175. 21. PDR for herbal medicines (praca zbiorowa). Medical Economics Company. Montvale, New Jersey 2000. 22. Fronczak J.: Lecznicze dary natury. Reader´s Digest. Warszawa 2003. 23. Janeczko Z.: Zastosowanie owsa zwyczajnego ( Avena sativa L.) w terapii i kosmetyce. Farmacja Polska 2003, 59, 846. 24. Hänsel R., Sticher O., Steinegger E.: Pharmakognosie - Phytopharmazie. Auflage Springer - Verlag. Berlin, Heidelberg, New York 1999. 25. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. Lek. PZWL. Warszawa 2003. 26. Rätsch Ch.: Rośliny miłości.: Afrodyzjaki wczoraj i dziś. Wydawnictwo GAMMA. Warszawa 1992. 27. Ożarowski A., Jaroniewski W.: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ. Warszawa 1987. 28. Samochowiec L.: Kompendium ziołolecznictwa. Urban & Partner. Wrocław 2002. 29. Strzelecka H., Kowalski J.: Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wyd. Nauk. PWN. Warszawa 2000. 30. Sarwa A.: Wielki leksykon roślin leczniczych. Książka i Wiedza. Warszawa 2001. 31. Tajuddin, Ahmad S., Latif A., Qasmi IA.: Effect of 50% ethanolic extract of Syzygium aromaticum (L.) Merr. & Perry. (clove) on sexual behaviour of normal male rats. BMC Complement. Altern. Med. 2004, Nr 4,17. 32. Tajuddin, Ahmad S., Latif A., Qasmi IA.: Aphrodisiac activity of 50% ethanolic extracts of Myristica fragrans Houtt. (nutmeg) and Syzygium aromaticum (L) Merr. & Perry. (clove) in male mice: a comparative study. BMC Complement. Altern. Med. 2003, Nr 3, 6. 33. Al-Sereiti M.R., Abu-Amer K.M., Sen P.: Pharmacology of rosemary ( Rosmarinus officinalis Linn.) and its therapeutic potentials. Indian J. Exp. Biol. 1999, Nr 2, 124.
otrzymano: 2007-03-01
zaakceptowano do druku: 2007-03-15

Adres do korespondencji:
*Katarzyna Mikzińska
Katedra i Zakład Farmakognozji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
ul. Święcickiego 4, 61-771 Poznań
tel. (0-61) 854-67-01,
fax: (0-61) 854-67-01,
e-mail: irenamatlawska@poczta.onet.pl

Postępy Fitoterapii 1/2007
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii