漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 3-4/2005, s. 98-102
Magdalena Wegiera, Danuta H. Smolarz
W艂a艣ciwo艣ci lecznicze szczawi (Rumex. sp. L.)
Therapeutic properties of docks (Rumex sp. L.)
Katedra i Zak艂ad Botaniki Farmaceutycznej Akademii Medycznej w Lublinie
Kierownik Katedry i Zak艂adu: prof. dr hab. n. farm. Tadeusz Krzaczek
Summary
Therapeutic properties of plants from Rumex L. genus were already known in antiquity – they were consumed as vegetables, used in medicine, some of them were grown. At the present time, docks are used in traditional therapy as antidiarrhoeas, cholagogue and antispasmatic materials, whereas externally, in different skin diseases. Interestingly, as the latest coverages note, they demonstrate antiinflamatory, antibacterial, antifungial and anticancer effects, too.
Rodzaj Rumex L. obejmuje ponad 200 gatunk贸w ro艣lin rocznych, dwuletnich i bylin (1). W Polsce reprezentowany jest przez 25 gatunk贸w (2).
Lecznicze w艂a艣ciwo艣ci ro艣lin z rodzaju Rumex L. znane by艂y ju偶 od dawna: w staro偶ytno艣ci u偶ywano ich jako jarzyn, niekt贸re z nich by艂y nawet uprawiane (3-5). Wykorzystywane s膮 tak偶e do chwili obecnej, zw艂aszcza w medycynie ludowej kraj贸w Azji, Dalekiego Wschodu i innych kontynent贸w (5).
W staro偶ytno艣ci stosowano g艂贸wnie szczaw k臋dzierzawy ( Rumex crispus L.). Lekarz grecki w s艂u偶bie rzymskiej Pedanios Dioskurides (I wiek) zaleca艂 wyci膮gi z owoc贸w tego szczawiu na winie lub wodzie w biegunkach i r贸偶nych chorobach przewodu pokarmowego, a nawet w uk膮szeniach skorpion贸w. Natomiast korzenie szczawiu gotowane w wodzie lub surowe stosowane by艂y w chorobach sk贸rnych, za艣 gotowane w winie jako p艂yn do p艂ukania ust w b贸lu z臋b贸w i chorobach uszu. Przyrodnik polski ksi膮dz Krzysztof Kluk w „Dykcyonarzu ro艣linnym” zapisa艂, i偶 odwar z korzeni szczawiu k臋dzierzawego stosowano w XVIII wieku w biegunce, chorobach sk贸rnych i 偶贸艂taczce, a zewn臋trznie do obmywania w chorobach sk贸rnych u zwierz膮t (4).
Szczaw lancetowaty ( Rumex hydrolapathum Huds.) w staro偶ytno艣ci uzyska艂 miano skutecznego ziela przeciwko szkorbutowi. Gatunek ten nazywany jest (wg Pliny´ego) „Herba Britannica”. Nazwa ta nie oznacza bynajmniej wy艂膮cznie angielskiego pochodzenia ro艣liny, ale powsta艂a od trzech teutonicznych s艂贸w: „brit”- napina膰, „tan”- z臋by oraz „ica”- lu藕ne. W pe艂ni odzwierciedla wi臋c si艂臋 szczawiu lancetowatego w od偶ywianiu i leczeniu rozchwianych z臋b贸w oraz g膮bczastych dzi膮se艂, b臋d膮cych skutkiem niedoboru witaminy C w organizmie (6).
Z kolei szczaw polny ( Rumex acetosa L.) jest sk艂adnikiem mieszanki zio艂owej „Esiak”, kt贸ra oparta jest na przepisie pochodz膮cym od Indian ze szczepu Ojibwa i stosowana by艂a przez wiele wiek贸w z du偶ym skutkiem w leczeniu przewlek艂ych schorze艅. Proporcje u偶ytych sk艂adnik贸w stanowi膮 tajemnic臋 producenta. Preparat oddzia艂uje g艂贸wnie poprzez wzmocnienie si艂 obronnych kom贸rek zaatakowanych przez bakterie, grzyby, wirusy, alergeny (py艂ki ro艣lin, py艂 domowy, py艂 zwierz臋cy, produkty spo偶ywcze lub leki). Hamuje rozrost kom贸rek rakowych, zatrzymuje krwawienia oraz dzia艂a krwiotw贸rczo. Odtruwa organizm oraz ochrania m贸zg przed dzia艂aniem substancji toksycznych. Mieszanka ta stosowana jest jako 艣rodek profilaktyczno-leczniczy do leczenia chor贸b nowotworowych, hipoglikemii, cukrzycy, 艂uszczycy, stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona, artretyzmu, zespo艂u chronicznego zm臋czenia, wrzod贸w trawiennych, chor贸b tarczycy, hemoroid贸w, prostaty, impotencji, w zaburzeniach kr膮偶enia p艂yn贸w ustrojowych (7).
Pierwsze pisemne wzmianki o leczniczym dzia艂aniu szczawiu t臋polistnego ( Rumex obtusifolius L.) pochodz膮 z zapisk贸w o ro艣linach leczniczych sporz膮dzonych przez 艣w. Hildegard臋 na prze艂omie XI-XII wieku.
Wielcy botanicy i lekarze doby odrodzenia, jak Hieronim Bock-Tragus, Piotr A. Matthiolus i Adam Lonicerus, znali z kolei i stosowali tylko szczaw zwyczajny ( Rumex acetosa L.). Zalecali oni stosowanie korzeni tej ro艣liny zewn臋trznie w leczeniu liszaj贸w i ropni, a wyci膮g z korzeni wewn臋trznie, jako 艣rodek 艂agodnie rozwalniaj膮cy, w膮trobowy, 偶贸艂ciop臋dny, skuteczny r贸wnie偶 w kamicy oraz 艂agodz膮cy b贸le z臋b贸w i uszu. Owoce natomiast s艂u偶y艂y jako lek zapieraj膮cy (4).
Lecznicze w艂a艣ciwo艣ci ro艣lin z rodzaju Rumex L. jak i ca艂ej rodziny Polygonaceae L. wynikaj膮 z obecno艣ci g艂贸wnych cia艂 biologicznie aktywnych: antrachinon贸w, garbnik贸w i innych polifenoli. W zale偶no艣ci od ilo艣ci i proporcji w jakich wyst臋puj膮, dany surowiec przejawia odpowiedni profil dzia艂ania.
Ze wzgl臋du na zawarto艣膰 garbnik贸w szczawie stosowane s膮 ch臋tnie w pediatrii, jako 艣rodek przeciwbiegunkowy – zmniejszaj膮 nasilenie biegunki lub zatrzymuj膮 j膮, dzia艂aj膮c 艣ci膮gaj膮co na b艂on臋 艣luzow膮 jelita grubego ( adstringens) (4, 8, 9). Pomimo du偶ej zawarto艣ci garbnik贸w (w surowcu ich ilo艣膰 dochodzi nawet do 30%), dzia艂aj膮 艂agodnie zapieraj膮co w biegunkach, gdy偶 znajduj膮ce si臋 w nich ma艂e ilo艣ci antrazwi膮zk贸w pobudzaj膮 perystaltyk臋 jelita grubego i zmniejszaj膮 w pewnym stopniu skutek wywierany przez garbniki (4, 9-11). Te ostatnie tworz膮 z bia艂kami nierozpuszczalne kompleksy, opieraj膮ce si臋 dzia艂aniu enzym贸w bakteryjnych. Ponadto hamuj膮 rozw贸j drobnoustroj贸w patogennych, m.in. antybiotykoopornych ( antisepticum), zmniejszaj膮 stan zapalny ( antiphlogisticum) i drobne krwawienia b艂ony 艣luzowej jelit ( haemostaticum) oraz unieczynniaj膮 toksyny bakteryjne i inne szkodliwe produkty przemiany materii ( depurativum) (4, 9, 10, 12).
Jedynie korze艅 szczawiu alpejskiego, ze wzgl臋du na wy偶sz膮 od pozosta艂ych gatunk贸w zawarto艣膰 zwi膮zk贸w antranoidowych, stosowany by艂 jako namiastka korzenia rzewienia (rabarbaru) o dzia艂aniu przeczyszczaj膮cym (4, 13).
Warto艣膰 lecznicz膮 szczawiu lancetowatego podwy偶sza obecno艣膰 kompleksu bia艂ko-偶elazo, 艂atwo rozpuszczalnego w wodzie i 艂atwo przyswajalnego, sprzyjaj膮cego uchwytnemu zwi臋kszeniu poziomu erytrocyt贸w i hemoglobiny ( tonicum, antianaemicum) (3, 8, 12). Stosowany jest dlatego w niedokrwisto艣ci z niedoboru 偶elaza, blednicy u dzieci, utracie krwi wskutek krwawie艅 wewn臋trznych, obfitego miesi膮czkowania lub powa偶nych zranie艅, r贸wnie偶 u rekonwalescent贸w po zabiegach operacyjnych (3, 8-10). Warto doda膰, i偶 dzia艂anie przeciwanemiczne maj膮 jedynie wodne wyci膮gi z surowca, gdy偶 w alkoholu kompleks bia艂ka z 偶elazem nie jest rozpuszczalny (10).
Li艣cie form dzikich, jak i uprawnych szczawiu zwyczajnego, do dzi艣 znajduj膮 zastosowanie jako 艣rodek spo偶ywczy wykorzystywany w kuchni (4, 10, 11, 14). Maj膮 te偶 pewne znaczenie dietetyczne, ze wzgl臋du na wysok膮 zawarto艣膰 艂atwo przyswajalnego 偶elaza, obecno艣膰 karotenu i witaminy C (10). Spo偶ywane na surowo, b膮d藕 po ugotowaniu, zalecane s膮 w chorobach w膮troby, kamicy 偶贸艂ciowej, 偶贸艂taczce, pomocniczo w uporczywych zaparciach, a tak偶e jako 艣rodek moczop臋dny (11, 14).
W medycynie ludowej podczas wiosennych kuracji ssano li艣cie szczawiu zwyczajnego, jako 艣rodek czyszcz膮cy krew (15).
R贸wnie偶 szczaw k臋dzierzawy od偶ywia organizm i oczyszcza krew z obecnych w niej r贸偶nych substancji toksycznych (16-18). Spo偶ywanie go, zw艂aszcza w okresie wiosenno-zimowym, dostarcza organizmowi ludzkiemu cennych substancji od偶ywczych, takich chocia偶by jak witamina C, t艂uszcze, bia艂ka, du偶e ilo艣ci azotu, wapnia, fosforu, 偶elaza, sodu i manganu (19).
Korzenie szczawiu k臋dzierzawego mog膮 by膰 u偶ywane w r贸偶nych schorzeniach, takich na przyk艂ad jak choroby reumatyczne, dolegliwo艣ci ze strony przewodu pokarmowego; jako 艣rodek 艣ci膮gaj膮cy w hemoroidach, a nawet w krwawieniach z p艂uc. W du偶ej mierze stosowany bywa艂 w chorobach krwi oraz w szkorbucie. U偶yteczny te偶 by艂 cz臋sto w 偶贸艂taczce i jako 艣rodek tonizuj膮cy, zar贸wno dla 偶o艂膮dka, jak i ca艂ego organizmu. Ponadto przynosi艂 on pozytywne efekty w hamowaniu destrukcji wywo艂anej procesem nowotworowym w ludzkim organizmie – u偶ywany jako alternatywny, tonizuj膮cy 艣rodek w os艂abieniu spowodowanym nekroz膮 tkanek, zmianami w narz膮dach wewn臋trznych, itp. Bywa艂 r贸wnie偶 stosowany w b艂onicy (6, 16).
Niezwykle skuteczny jest napar z nasion i li艣ci szczawiu w ostrym zaka偶eniu bakteryjnym – czerwonce, wywo艂ywanym przez kilka gatunk贸w pa艂eczek z rodzaju Shigella (20).
Pomimo, i偶 szczawie s膮 naturalnymi 艣rodkami, mog膮 by膰 niebezpieczne, zw艂aszcza dla dzieci, os贸b w wieku powy偶ej 55 lat oraz stosuj膮cych dawki wi臋ksze ni偶 zalecane przez d艂u偶szy czas. Wyst膮pi膰 wtedy mog膮 biegunki, nudno艣ci lub wymioty, wykwity sk贸rne oraz uszkodzenie nerek charakteryzuj膮ce si臋 nast臋puj膮cymi objawami: krew w moczu, sk膮pomocz, obrz臋k d艂oni i st贸p (21). Wynika to g艂贸wnie z powodu wyst臋powania w nich szczawian贸w i kwasu szczawiowego. Zwi膮zki te wi膮偶膮 w organizmie wap艅, co prowadzi do zaburze艅 r贸wnowagi mineralnej, poza tym szczawian wapnia odk艂ada si臋 w nerkach w postaci kamieni nerkowych lub piasku. W艂a艣ciwo艣ci toksyczne szczawiu polnego utrzymuj膮 si臋 tak偶e po jego wysuszeniu, lecz w mniejszym stopniu. Najcz臋stszym objawem zatrucia jest os艂abienie akcji serca, kt贸remu towarzyszy obni偶enie ci艣nienia, wspomniane ju偶 wcze艣niej zmiany w nerkach oraz zmniejszona krzepliwo艣膰 krwi (22, 23).
W wymienionych surowcach wyst臋puj膮 poza tym wolne aglikony antrachinon贸w. Maj膮 one charakter lipofilny, mog膮 si臋 wch艂ania膰 ju偶 z g贸rnych odcink贸w przewodu pokarmowego, podra偶niaj膮c zar贸wno jego 艣luz贸wk臋, jak r贸wnie偶 narz膮dy mi膮偶szowe, do kt贸rych trafiaj膮 z krwi膮. W pi艣miennictwie mo偶na ponadto znale藕膰 doniesienia o ich mutagennych w艂a艣ciwo艣ciach (24).
Opr贸cz zastosowania szczawi do u偶ytku wewn臋trznego, wykorzystywane s膮 one r贸wnie偶 w r贸偶nych schorzeniach sk贸rnych.
Zewn臋trznie, 艣wie偶e, zmia偶d偶one li艣cie szczawiu zwyczajnego mo偶na przyk艂ada膰 na st艂uczenia i obrz臋ki sk贸ry (14). Odwar ze szczawiu lancetowatego mo偶e s艂u偶y膰 do ok艂ad贸w, przemywa艅 i p艂uka艅 sk贸ry – na owrzodzenia, oparzenia I i II stopnia, trudno goj膮ce si臋 rany oraz do irygacji w up艂awach i zapaleniu pochwy (3, 8, 10). Przy odparzeniach cia艂a, najcz臋艣ciej spotykanych u niemowl膮t, stosowano w lecznictwie ludowym ok艂ady z odwaru z li艣ci szczawiu k臋dzierzawego (10%) (6). Znalaz艂 on r贸wnie偶 zastosowanie w r贸偶nego rodzaju sk贸rnych dolegliwo艣ciach. Ma艣膰 przyrz膮dzano przez gotowanie korzeni szczawiu k臋dzierzawego w rozcie艅czonym kwasie octowym (occie) do momentu zmi臋kczenia w艂贸kien celulozowych, a nast臋pnie roztarcie otrzymanej papki ze smalcem 艣wi艅skim na jednolit膮 mas臋 (6, 16). Szczaw ten zaliczany jest do grupy surowc贸w wykorzystywanych (m.in. jako 藕r贸d艂o cynku i witaminy A) w leczeniu chor贸b sk贸rnych, objawiaj膮cych si臋 zaczerwienieniem oraz zmianami wypryskowymi (25). Stosowany bywa tak偶e wspomagaj膮co w leczeniu 艂uszczycy (17).
艢wie偶e korzenie szczawiu zwyczajnego, zebrane w czerwcu, wykorzystane zosta艂y do sporz膮dzenia homeopatycznego leku „Rumex acetosa”– stosowanego w r贸偶nych schorzeniach sk贸rnych oraz skurczach mi臋艣ni.
Z zebranych jesieni膮, 艣wie偶ych korzeni szczawiu t臋polistnego, wykonywany jest inny homeopatyczny lek pod nazw膮 „Lapathum acutum”– stosowany w b贸lach g艂owy oraz r贸偶nych dolegliwo艣ciach podbrzusza (15, 26).
Homeopatyczna nalewka „Rumex crispus”, uzyskana z ro艣lin przed okresem kwitnienia, u偶ywana bywa w uporczywym kaszlu, silnie podra偶niaj膮cym oskrzela oraz krta艅 i gard艂o (16, 26-28). Do g艂贸wnych wskaza艅 klinicznych innego homeopatycznego leku „Rumex 5 CH” nale偶膮: ostry nie偶yt krtani – chrypka, ostre lub przewlek艂e zapalenie oskrzeli, kt贸remu towarzyszy kaszel spowodowany zimnem; kaszel i biegunka wyst臋puj膮ca u os贸b chorych na gru藕lic臋. We wskazaniach dominuje jednak przede wszystkim nadwra偶liwo艣膰 na zimno (27).
Ziele szczawiu k臋dzierzawego wchodzi r贸wnie偶 w sk艂ad powszechnie stosowanego, zw艂aszcza u najm艂odszych pacjent贸w, homeopatycznego syropu przeciwkaszlowego „Stodal”.
Z uwagi na zbli偶one efekty dzia艂ania cz臋艣ci podziemnych szczawi, wynikaj膮ce z podobnego sk艂adu chemicznego 5 gatunk贸w, dostarczaj膮 one surowca pod nazw膮 „korze艅 kobylaka” – Radix Lapathi (syn. Radix Hydrolapathi), uj臋tego w Polskiej Normie (20). W sk艂ad korzenia kobylaka mog膮 wchodzi膰 nast臋puj膮ce gatunki: Rumex alpinus L. (szczaw alpejski), Rumex crispus L. (szczaw k臋dzierzawy), Rumex hydrolapathum Huds. (szczaw lancetowaty), Rumex obtusifolius L. (szczaw t臋polistny) oraz Rumex patientia L. (szczaw 偶贸艂ty) (24).
Niekt贸re z przedstawionych wy偶ej kierunk贸w dzia艂ania leczniczego szczawi s膮 ju偶 potwierdzone w badaniach na wyodr臋bnionych z nich sk艂adnikach, frakcjach lub ekstraktach.
W szczawiu zwyczajnym, t臋polistnym oraz k臋dzierzawym wykazano obecno艣膰 pochodnych antracenu: nepodyny, emodyny, chryzofanolu, fiscjonu, o wyra藕nych w艂a艣ciwo艣ciach przeciwgrzybiczych (29).
Eterowe wyci膮gi z li艣ci i nasion, jak r贸wnie偶 etanolowe wyci膮gi z li艣ci szczawiu k臋dzierzawego, wykazuj膮 przeciwbakteryjne dzia艂anie wobec Staphylococcus aureus i Bacillus subtilis (30). Sk艂adniki fenolowe wyizolowane ze szczawiu polnego hamuj膮 wzrost patogennego czynnika – Chlamydia pneumoniae (31).
Silne przeciwzapalne dzia艂anie wykazuj膮 wyci膮gi wodne z korzeni szczawiu 偶贸艂tego (32) oraz monomeryczne leukoantycyjanidyny wyizolowane z korzeni szczawiu omszonego (33, 34). Dzia艂ania takiego pozbawione s膮 wodne ekstrakty otrzymywane z nasion i li艣ci szczawiu k臋dzierzawego, wykazuj膮 one z kolei silne w艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮ce. Zawieraj膮 ponadto znaczne ilo艣ci zwi膮zk贸w fenolowych oraz charakteryzuj膮 si臋 wyst臋powaniem du偶ej aktywno艣ci przeciwutleniaj膮cej wobec 2,2-difenylo-1-pikrylhydrazydu (DPPH). Przeciwutleniaj膮ce dzia艂anie etanolowego ekstraktu z nasion odpowiada oko艂o 40% aktywno艣ci kwasu askorbinowego (30).
Szczeg贸lnie interesuj膮ce s膮 badania wykazuj膮ce dzia艂anie przeciwnowotworowe wyodr臋bnionych ze szczawi polisacharyd贸w i leukoantocyjanidyn.
Wyizolowane z ziela szczawiu zwyczajnego polisacharydy o masie cz膮steczkowej wi臋kszej od 10 000 wykazuj膮 w艂a艣ciwo艣ci przeciwnowotworowe. Zwi膮zki te, w ilo艣ci 200 mg/kg mc., podawane doustnie przez 10 dni chorym na raka myszom, w ci膮gu 5-tygodniowej kuracji hamowa艂y proces nowotworzenia w 90% (35, 36).
Przeciwnowotworowe dzia艂anie wykazuj膮 tak偶e monomeryczne leukoantocyjanidyny wyizolowane z korzeni szczawiu omszonego ( Rumex confertus Willd.), bowiem w 50,4% hamuj膮 one wzrost mi臋saka Plissa tkanki limfatycznej (33, 34).
Wykazano, i偶 wodne wyci膮gi z korzeni szczawiu 偶贸艂tego ( Rumex patientia L.) maj膮 w艂a艣ciwo艣ci przeciwwrzodowe oraz ochronne wobec b艂ony 艣luzowej 偶o艂膮dka, por贸wnywalne do si艂y dzia艂ania niesteroidowych lek贸w przeciwzapalnych (37).
Metanolowy wyci膮g z korzeni Rumex nepalensis wykazuje wp艂yw na liczne wa偶ne psychofizyczne zachowania, takie jak czujno艣膰, 艣wiadomo艣膰, spontaniczno艣膰 reakcji oraz wra偶enia dotyku, b贸lu i d藕wi臋ku. Bardzo prawdopodobne r贸wnie偶, i偶 wykazuje w艂a艣ciwo艣ci farmakologiczne charakterystyczne dla wa偶niejszych 艣rodk贸w psychodysleptycznych (38). Zaobserwowano poza tym wp艂yw emodyno-8-0-b-D-glukozydu, uzyskanego z ziela szczawiu 偶贸艂tego, na aktywno艣膰 acetylocholinoesterazy, uszkodzone kom贸rki neuron贸w, proces uczenia i pami臋膰. Otrzymane wyniki wskazuj膮, i偶 zwi膮zek ten mo偶e by膰 u偶ywany jako lek w terapii demencji starczej, jak r贸wnie偶 jako profilaktyczny 艣rodek poprawiaj膮cy pami臋膰 (39).
Wykazano, 偶e ekstrakty z rodzimych ro艣lin preriowych z rodzaju Rumex s膮 wysoce efektywne jako inhibitory tyrozynazy (40).
Proponuje si臋 u偶ycie ziela szczawi do wytwarzania zdrowej 偶ywno艣ci. 艁uskane ziarna ry偶u spryskane roztworem pozyskanym z aloesu, szczawiu, owocu i li艣cia morwy zawieraj膮 dodatkowe ilo艣ci bia艂ka, aminokwas贸w, witamin i pierwiastk贸w 艣ladowych (41). Rozwa偶a si臋 r贸wnie偶 mo偶liwo艣膰 u偶ycia hybryd K-1 Rumex acetosa jako nowego warzywa o wysokiej zawarto艣ci bia艂ka oraz du偶ych ilo艣ci r贸偶norodnych sk艂adnik贸w od偶ywczych, do przygotowywania smacznych posi艂k贸w. Hybrydy, w por贸wnaniu z normaln膮 ro艣lin膮, maj膮 wi臋ksz膮 zawarto艣膰 bia艂ka i celulozy, 艣redni膮 zawarto艣膰 witaminy C i b-karotenu oraz du偶o sk艂adnik贸w mineralnych i najwa偶niejsze aminokwasy niezb臋dne dla ludzkiego organizmu (42). Stwierdzono r贸wnie偶, i偶 dostarczaj膮 one 5 razy wi臋cej bia艂ka ni偶 soja (43).
Z kolei ziele, uzyskane z hybrydy Lemeikesi rumex, zmieszane z pra偶onym tytoniem w proporcjach 80:20, proponowane jest do wytwarzania papieros贸w. Hybryda zawiera du偶膮 ilo艣膰 zwi膮zk贸w mineralnych, aminokwas贸w i bia艂ek, ale nie zawiera nikotyny (44).
Wielokierunkowe wykorzystanie szczawi w lecznictwie ludowym od stuleci, obecno艣膰 zwi膮zk贸w biologicznie aktywnych i najnowsze badania farmakologiczne, zach臋caj膮 do g艂臋bszego poznania sk艂adu chemicznego poszczeg贸lnych gatunk贸w, jak r贸wnie偶 do bada艅 potwierdzaj膮cych i poszerzaj膮cych ich przydatno艣膰 w fitoterapii.
Pi艣miennictwo
1. Bown D.: Wielka encyklopedia zi贸艂. Muza S.A., Warszawa 1999.2. Jasiewicz A.: Flora Polski. Ro艣liny naczyniowe. T. III. PAN, Krak贸w 1992, 133.3. Miko艂ajczyk K., Wierzbicki A.: Poznajemy zio艂a. PWiWPChiL Chemil, Warszawa 1989.4. Jaroniewski W.: Szczaw lancetowaty - warto艣ciowa ro艣lina lecznicza. Wiad. Ziel. 1992, 6, 12.5. Kaczmarek F., Urszulak I.: Badanie kolekcji rodzaju Rumex na zawarto艣膰 antrapochodnych. Biul. Inst. Przem. Ziel. 1964, 10, 106.6. http: // www.health-angel.com. 7. http: // www.gdf.8. O偶arowski A.: Zio艂olecznictwo. PZWL Warszawa 1983, 234, 283.9. Samochowiec L.: Kompendium zio艂olecznictwa. Urban & Partner, Wroc艂aw 2002.10. Olechnowicz-St臋pie艅 W., Lamer-Zarawska E.: Ro艣liny lecznicze stosowane u dzieci. PZWL, Warszawa 1986, 127.11. Cybulska H., i wsp.: Uprawa i zbi贸r zi贸艂. PZWRiL, Warszawa 1953, 303, 328.12.Wawrzyniak E.: Leczenie zio艂ami. Inst. Wyd. Zw. Zaw., Warszawa 1992, 482.13. Strzelecka H., Kowalski J.: Historia zielarstwa i zio艂olecznictwa. PWN, Warszawa 2000, 31, 228, 541.14. Sarwa A.J.: Tajemnice czterystu zi贸艂. Karat, Tarn贸w 1995, 410.15. Hoppe H.A.: Drogenkunde. Walter de Gruyter, Berlin-New York 1975, 947.16. http://www.botanical.com.16. Ody P.: Wielki zielnik medyczny. Debit, Bielsko-Bia艂a 1993, 146, 182.17. Leyel C.F.: Herbal Delights. Faber & Faber Limited, London 1937, 87.18. Alan R., Padem H.: Research on the composition of Rumex crispus L., Atriplex patula L., Polygonum aviculare L., Prangos uechtritzii Boiss. and Tragopogon reticulatus Boiss. used in human nutrition in Erzurum, Turkey. Turk. Tarim Ormancilik Derg. 1990, 14, 48; wg Chem. Abstr. 1990, 113, 210424.19. Paluch A.: 艢wiat ro艣lin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wyd. Uniw. Wroc艂., Wroc艂aw 1988, 182, 186, 189.20. Griffith H.W.: Wielki leksykon witamin, zi贸艂, sk艂adnik贸w mineralnych i suplement贸w. Wyd. Amber, Warszawa 2002.21. Kossak S.: Z apteczki dzikich zwierz膮t. Wiad. Ziel. 1985, 5, 29.22. Mowszowicz J.: Ro艣liny truj膮ce. Wyd. Szkol. i Ped., Warszawa 1976, 26.23. Mi艂kowska K., i wsp.: Korze艅 kobylaka ( Radix Lapathi) jako surowiec leczniczy Herba Polon. 1997, 11, 26.24. Murad H.: Pharmaceutical compositions containing a Zinc compound or Vit. A for treating acne. USA, US. 5, 962, 517; wg Chem. Abstr. 1999, 131, 276962.25. Janicki S., i wsp.: Leki homeopatyczne. PZWL, Warszawa 2000, 129, 167, 174.26. Jouanny J.: Materia medica. Daimonion, Lublin 1994, 349.27. Strasburger E., i wsp.: Botanika. PWRiL, Warszawa 1967, 865.28. He L.Y., et al.: Survey, identification and constituent analysis of Chinese herbal medicines from the genus Rumex. Yao Hsueh Pao 1981, 16, 289; wg Chem. Abstr. 1981, 95, 175626.29. Yildirim A., et al.: Determination of antioxidant and antimicrobial activities of Rumex crispus extracts. J. Agr. Food Chem. 2001, 49, 4083.30. Vuorela H., et al.: Plant-derived and synthetic phenolic compounds and plant extracts, effective in the treatment and prevention of chlamydial infections. Patent PCT Int. Appl. WO 2002014464 A2 21 Feb 2002, 38 pp.; wg Chem. Abstr. 2002, 136, 177954.31. Demirezer L.O., et al.: The structures of antioxidant and cytotoxic agents from natural source: anthraquinones and tannins from roots of Rumex patientia. Phytochemistry 2001, 58, 1213. 32. Dzhumagalieva F.D., Seidakhanova T.A.: Various aspects of the pharmacological action of preparations of polyphenol compounds. Tr. Inst. Fiziol. 1971, 16, 3333. Chumbalov T.K., Fadeeva O.V.: Antineoplastic preparations from some plants of Kazakhstan, Tezisy Dokl.-Vses. Konf. Khimioter. Zlokach. Opukholei 1974, 58; wg Chem. Abstr. 1977, 86, 136339.34. Ito H., Hidaka H.: Antitumor agents from R. acetosa. Jpn. Kokai Tokkyo Koho 80, 157, 516; wg Chem. Abstr. 1981, 94, 71478.35. Ito H.: Effects of the antitumor agents from various natural sources on drug - metabolizing system, phagocytic activity and complement system in sarcoma 180-bearing mice. Jpn. J. Pharmacol. 1986, 40, 435.36. Suleyman H., et al.: Gastroprotective and antiulcerogenic effects of Rumex patientia L. extract. Pharmazie 2002, 57, 204.37. Ghosh L., et al.: Studies on the psychopharmacological activities of Rumex nepalensis Spreng. Root extract in rats and mice. Phytomedicine 2002, 9, 202.38. Chen W., et al.: Application of emodin-8-O-beta-D-glucoside. Patent CN 1302610 A 11 Jul 2001, 10 pp.; wg Chem. Abstr. 2001, 135, 298801. 39. Simonot D., et al.: Tyrosinase inhibitors: Activity of a Rumex extract in combination with kojic acid and arbutin. Cosmetics & Toiletries 2002, 117, 51, 56.40. Lin S.: Green beautifying health rice and its production process. Patent CN 1322486 A 21 Nov 2001, 5 pp.; wg Chem. Abstr. 2002, 137, 93063.41. Xiong J.: Use of K-1 hybrid Rumex acetosa for vegetable. Patent PCT Int. Appl. WO 2001001795 A1 11 Jan 2001, 20 pp.; wg Chem. Abstr. 2001, 134, 85334.43. Zhou R., et al.: Processing and use of Rumex leaf protein. Zhengzhou Liangshi Xueyuan Xuebao 1999, 20, 5, 16; wg Chem. Abstr. 2000, 133, 63946.44. Xiong J.: Preparation of Lemeikesi hybrid rumex cigaret. Patent CN 1, 219, 377, 16 Jun 1999, 4 pp.; wg Chem. Abstr. 2000, 133, 28548.
Post阷y Fitoterapii 3-4/2005
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii