漏 Borgis - Post阷y Nauk Medycznych 4/2009, s. 317-318
Komentarz do prac
„Zdrowie to skarb najwi臋kszy, z niego p艂ynie rado艣膰 偶ycia, energia, wiara w siebie, pogoda i zadowolenie. Ono jest broni膮 daj膮c膮 nam mo偶liwo艣膰 owocnej pracy i s艂u偶by dla najbli偶szych dla spo艂ecze艅stwa dla ludzko艣ci”.
Autorem tej – wyczerpuj膮cej, wieloaspektowej, wci膮偶 nowoczesnej, uwzgl臋dniaj膮cej z艂o偶ono艣膰 i wielowymiarowo艣膰 poj臋cia zdrowia – jest wielki polski lekarz, filozof i my艣liciel, wieloletni Profesor i Rektor Warszawskiej Akademii Medycznej Marcin Kacprzak (1888-1968).
My艣li zawarte w tej definicji mo偶na odnale藕膰 we wszystkich definicjach zdrowia, pojawiaj膮cych si臋 p贸藕niej, w tym tak偶e w tej najbardziej znanej – „Pe艂en dobrostan fizyczny, psychiczny i spo艂eczny, a nie tylko brak choroby lub u艂omno艣ci” (Konstytucja WHO, 1948).
Autorzy licznych modyfikacji i opis贸w poj臋cia „zdrowie” maj膮 wsp贸lny cel: wykazanie z艂o偶ono艣ci uwarunkowa艅 tego po偶膮danego stanu. Pojawiaj膮 si臋 aspekty ekonomiczne, prawne, aksjologiczne, duchowe i inne, a lista nadal pozostaje otwarta.
Ogromne znaczenie dla realizacji dzia艂a艅 na rzecz zdrowia ma uznanie i偶 „(...) korzystanie z najwy偶szego osi膮galnego poziomu zdrowia jest jednym z podstawowych praw ka偶dej istoty ludzkiej” (Konstytucja WHO).
Zdrowie, jako prawo ka偶dego z nas, wyznacza jednoznacznie miejsce dzia艂a艅 na jego rzecz w funkcjonowaniu demokratycznego pa艅stwa prawnego.
Zawarte w tym numerze „Post臋p贸w Nauk Medycznych” artyku艂y przedstawiaj膮 wybrane przyk艂ady zagadnie艅 z zakresu zdrowia publicznego, kt贸re s膮 realizowane w Szkole Zdrowia Publicznego CMKP.
W artykule Marii Miller i Janusza Opolskiego przedstawiono charakterystyk臋 zdrowia publicznego jako dziedzin臋 wiedzy, nauki i praktyki; jej zakres a tak偶e zale偶no艣膰 zakresu i kierunk贸w bada艅 od sytuacji zdrowotnej spo艂ecze艅stw. Szczeg贸lnie istotne wydaj膮 si臋 odniesienia do wskaza艅 艢wiatowej Organizacji Zdrowia. Przedstawiono koncepcje podstawowych funkcji zdrowia publicznego, kt贸re – wynikaj膮c z szerokiego kontekstu uwarunkowa艅 zdrowia – sprawiaj膮, i偶 najbardziej charakterystyczn膮 cech膮 zdrowia publicznego jest jego wielosektorowo艣膰 i interdyscyplinarno艣膰. Autorzy uto偶samiaj膮 si臋 z opini膮, 偶e w zdrowiu publicznym strategi膮 dzia艂ania i rozwi膮zywania problem贸w jest promocja zdrowia a podstawowym narz臋dziem – epidemiologia.
W kolejnych opracowaniach autorstwa Marii Miller i Anity G臋bskiej-Kuczerowskiej przedstawiono epidemiologi臋 jako metod臋 pomiaru stanu zdrowia zbiorowo艣ci; a zatem r贸wnie偶 metod臋 umo偶liwiaj膮c膮 decyzje dotycz膮ce wyboru priorytet贸w zdrowotnych. Przedstawiono tak偶e ocen臋 sytuacji epidemiologicznej w Polsce i niekt贸rych krajach w zakresie g艂贸wnych problem贸w zdrowotnych. Dokonano analizy por贸wnawczej poziomu umieralno艣ci w zakresie chor贸b, kt贸re s膮 jej g艂贸wn膮 przyczyn膮 tj. chor贸b uk艂adu kr膮偶enia, chor贸b nowotworowych i tzw. zewn臋trznych przyczyn zgon贸w, uwzgl臋dniaj膮c tak偶e zmienno艣膰 sytuacji demograficznej polskiego spo艂ecze艅stwa, kt贸rej najbardziej charakterystyczn膮 cech膮 jest starzenie si臋.
W wi臋kszo艣ci prezentowanych wska藕nik贸w obserwujemy na przestrzeni kilkunastu lat popraw臋 w zakresie stanu zdrowia populacji Polski. 呕yjemy coraz d艂u偶ej, starzeje si臋 spo艂ecze艅stwo a wraz z tym procesem zmienia si臋 struktura chor贸b przewlek艂ych, zmniejsza si臋 w strukturze umieralno艣ci udzia艂 chor贸b uk艂adu kr膮偶enia, zwi臋ksza si臋 chor贸b nowotworowych. Nie wszystkie z nich s膮 charakterystyczne dla wieku podesz艂ego (rak szyjki macicy, rak piersi, rak p艂uc). Ze zmian膮 struktury wieku i rozpowszechnienia chor贸b przewlek艂ych narasta problem niepe艂nosprawno艣ci; wzrasta liczba os贸b niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Zabezpieczeniu spo艂ecznemu ryzyka choroby i jej nast臋pstw po艣wi臋cony jest artyku艂 Anny Wilmowskiej-Pietruszy艅skiej. Opr贸cz przedstawienia systemu zabezpieczenia ze szczeg贸lnym uwzgl臋dnieniem roli orzecznictwa lekarskiego i rehabilitacji, omawia si臋 r贸wnie偶 efekty reform systemu w latach ubieg艂ych, a tak偶e propozycje kolejnych zmian.
W nast臋pnym artykule Anny Wilmowskiej-Pietruszy艅skiej i Jacka Putza szczeg贸艂owo om贸wiona jest koncepcja ubezpiecze艅 piel臋gnacyjnych jako rozwi膮zania systemowego potrzeb os贸b niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
W sferze zainteresowa艅 zdrowia publicznego znajduj膮 si臋 tak偶e zagadnienia dost臋pu spo艂ecze艅stwa do w艂a艣ciwych, w kategoriach jako艣ci i osi膮galno艣ci, 艣wiadcze艅 zdrowotnych; zorganizowanych w spos贸b skuteczny i efektywny.
W kolejnych artyku艂ach (Alicja Sobczak i Janusz Opolski) omawiane s膮 艣wiadczenia i ubezpieczenia zdrowotne. Praca wkracza w aktywny nurt dyskutowanych dylemat贸w: zdrowie – dobro publiczne czy te偶 prywatne? Z przyj臋cia okre艣lonych podstawowych warto艣ci dotycz膮cych postrzegania zdrowia, wynikaj膮 szerokie konsekwencje dotycz膮ce m.in. systemu ubezpiecze艅 i tzw. koszyka 艣wiadcze艅 medycznych.
Systemy organizacyjne s艂u偶b medycznych w ca艂ym 艣wiecie ulegaj膮 zmianom; obserwuje si臋 ci膮g艂y proces wzajemnego ich przenikania si臋. Pomimo 偶e min臋艂a ju偶 moda na „wzorzec z Sévres”, to nadal poszukuje si臋 rozwi膮za艅 najlepszych w r贸偶nych krajach, mo偶liwych do zastosowania w danym spo艂ecze艅stwie. Procesy te maj膮 charakter ci膮g艂y. Dzi艣 wida膰 tak偶e, 偶e min膮艂 czas rewolucji w systemach zdrowotnych; tak jak ich obiektywn膮 cech膮 jest zmienno艣膰, tak prakseologicznym wskazaniem jest spokojny namys艂 i zmiany ewolucyjne. Dlatego te偶 przedstawiono w pracy Marka Saneckiego i Janusza Opolskiego dwa przyk艂ady system贸w zdrowia: du艅ski i irlandzki. Model du艅ski nie uleg艂 w ci膮gu ostatniego 膰wier膰wiecza powa偶niejszym zmianom, a obywatele Danii wykazuj膮 wysoki poziom zadowolenia z jego funkcjonowania. Natomiast model irlandzki, mo偶e by膰 ciekawy nie tylko z powodu wielkiego zainteresowania Irlandi膮 w Polsce, ale dla wielu os贸b z innego powodu. Bowiem mimo oficjalnie deklarowanych za艂o偶e艅 modelu bud偶etowego, odbiega on zasadniczo od pierwowzoru (tj. rozwi膮za艅 brytyjskich), poprzez trwa艂膮 symbioz臋 system贸w ubezpiecze艅 i opieki zdrowotnej i prywatnej; zaawansowan膮 stratyfikacj膮 podopiecznych a tak偶e rozbudowan膮 wsp贸艂p艂atno艣膰 za 艣wiadczenia zdrowotne.
Ka偶dy system 艣wiadcze艅 zdrowotnych posiada pewne charakterystyczne, wyst臋puj膮ce cz臋sto wy艂膮cznie w danym kraju – rozwi膮zania. Takim rozwi膮zaniem jest np. konstrukcja prawno-organizacyjna: samodzielny publiczny zak艂ad opieki zdrowotnej. Konstrukcja uwa偶ana kiedy艣 za wa偶ny element reformowania, dzi艣 cz臋sto oceniana jako niedostosowana do aktualnych reali贸w spo艂eczno-ekonomicznych. Najcz臋艣ciej uwa偶a si臋, 偶e samodzielne publiczne zak艂ady opieki zdrowotnej s膮 藕le zarz膮dzane, a ich efektywno艣膰 bardzo niska. Analizie wybranych wska藕nik贸w finansowych dla oceny efektywno艣ci gospodarowania samodzielnych publicznych zak艂ad贸w opieki zdrowotnej po艣wi臋cona jest praca Alicji Sobczak. Wykonano badanie 1555 podmiot贸w w oparciu o wyliczenia i analiz臋 wyniku finansowego brutto oraz wska藕nik贸w: zyskowno艣ci netto, zyskowno艣ci dzia艂alno艣ci operacyjnej oraz relacji koszt贸w dzia艂alno艣ci operacyjnej do przychod贸w ze sprzeda偶y. Niespotykana dotychczas tak szeroka analiza por贸wnawcza weryfikuje tez臋 o zr贸偶nicowanej efektywno艣ci finansowej, pokazuj膮c jednocze艣nie szczeg贸艂owe sytuacje w poszczeg贸lnych kategoriach zak艂ad贸w.
Bardzo wa偶nym elementem warunkuj膮cym zdrowie jest bezpiecze艅stwo 偶ywno艣ci, w tym tak偶e 偶ywno艣ci uzyskanej metodami in偶ynierii genetycznej. 呕ywno艣膰 GMO jest obecnie przedmiotem prawdziwej debaty spo艂ecznej, co jest efektem – z jednej strony upowszechnienia si臋 upraw GMO i ich komercjalizacja, a z drugiej obawy o ryzyko, jakie niesie za sob膮 upowszechnianie stosowania technik in偶ynierii genetycznej w tak wra偶liwym dla zdrowia cz艂owieka obszarze. W artykule Iwony Wrze艣niewskiej-Wal om贸wiono prawne aspekty wprowadzania do obrotu 偶ywno艣ci genetycznie zmodyfikowanej w kontek艣cie bezpiecze艅stwa konsument贸w.
Przepisy okre艣laj膮ce kszta艂cenie podyplomowe lekarzy wprowadzi艂y obowi膮zek odbycia kursu specjalizacyjnego w zakresie zdrowia publicznego dla lekarzy specjalizuj膮cych si臋 w dziedzinach klinicznych. W Szkole Zdrowia Publicznego CMKP wsp贸艂tworzono jednolity program tego kursu; w CMKP organizowano pierwsze zaj臋cia; Szko艂a Zdrowia Publicznego jest najwi臋ksz膮 jednostkow膮 baz膮 szkoleniow膮. W artykule Janusza Opolskiego i wsp. przedstawiono dokonan膮 przez s艂uchaczy – lekarzy specjalizuj膮cych si臋 w r贸偶nych dziedzinach medycyny – ocen臋 kursu w zakresie zdrowia publicznego: programu, organizacji i wyk艂adowc贸w.
Od zarania dziej贸w; od czasu zaistnienia w 艣wiadomo艣ci ludzi ogranicze艅 biologicznych ich bytu, liczne czynniki skracaj膮ce 偶ycie, czy nios膮ce cierpienie i zagro偶enie zdrowia, wywo艂ywa艂y namys艂 i refleksj臋 a tak偶e dzia艂ania ukierunkowane na zapobieganie chorobom i utrzymanie zdrowia. Zakres tych dzia艂a艅 wynika艂 z aktualnego stanu wiedzy, sposobu pojmowania i wyja艣nienia 艣rodowiska bytu cz艂owieka a tak偶e r贸偶nych koncepcji organizacji 偶ycia spo艂ecznego.
Miejsce zdrowia publicznego w dzia艂aniach na rzecz zdrowia najlepiej oddaje stwierdzenie dr C. Everetta Koopa: Opieka medyczna ma 偶yciowe znaczenie dla nas wszystkich – od czasu do czasu. Zdrowie publiczne ma takie znaczenie – zawsze.
Dr med. Janusz Opolski,
Prof. dr hab. med. Maria Miller
Post阷y Nauk Medycznych 4/2009
Strona internetowa czasopisma Post阷y Nauk Medycznych