Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 4/2009, s. 310-316
*Iwona Wrześniewska-Wal
Prawne aspekty wprowadzania do obrotu żywności genetycznie zmodyfikowanej
Legal ramifications of marketing genetically modified food
Zakład Ekonomiki, Prawa i Zarządzania Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego
Kierownik Zakładu i Dyrektor Szkoły: dr med. Janusz Opolski
Streszczenie
Organizmy genetycznie modyfikowane (GMO) z jednej strony budzą entuzjazm i duże nadzieje na rozwiązanie wielu problemów: w medycynie, rolnictwie, czy ochronie środowiska, a z drugiej strony, istnieje wiele zastrzeżeń i obaw społeczeństwa, czy GMO są bezpieczne, czy ich tworzenie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia człowieka i otaczającej nas przyrody.
Unijne regulacje dotyczące wprowadzania do obrotu i znakowania żywności GMO, mają zapewnić należytą ochronę przed potencjalnym zagrożeniami dla człowieka, jakie mogą wiązać się z rozwojem biotechnologii. Powyższe regulacje i postrzegane w pewnych obszarach niespójności zostaną przedstawione w tym artykule.
Summary
At one side GMO is well aclaimed by the scientist and rise hope as the solution for many problems from the following areas: medicine, agriculture and environment protection. On the other side there are many reservations and concerns for GMO safety, whether its development is threat for the human safety and environment.
European regulation on marketing realise and labelling GMO food should provide proper protection against potential threats connected with development of biotechnology.
Above mentioned regulations and incoherents in some areas will be presented in this article.
W Polsce w ostatnich latach wyraźnie spadła akceptacja społeczna dla produktów transgenicznych (1). Jedną z przyczyn tego zjawiska jest brak rzeczowej informacji o korzyściach płynących z biotechnologii. Niewystarczająca jest również popularyzacja wiedzy o ewentualnych zagrożeniach związanych z użyciem organizmów genetycznie zmodyfikowanych oraz środkach bezpieczeństwa, jakie są podejmowane przy wprowadzaniu do obrotu produktów GMO (2). Konsekwencje ingerencji w mechanizmy genetyki są tak poważne, że nie mogą pozostać jedynie problemem naukowców (3). Z tego względu na poziomie Wspólnoty, jak i w poszczególnych państwach członkowskich UE, m.in. w Polsce wprowadzono regulacje prawne odnoszące się do wykorzystania przez człowieka organizmów genetycznie zmodyfikowanych. Regulacje te zostaną przedstawione w niniejszym opracowaniu.
Modyfikacje genetyczne
Rośliny i zwierzęta wykorzystywane przez człowieka uległy przez stulecia modyfikacjom. W wyniku selekcji powstały odmiany charakteryzujące się cechami korzystnymi z punktu widzenia hodowców. Do niedawna organizmy użytkowane przez człowieka były modyfikowane na drodze selekcji, bądź ulegały zmianom w wyniku mutacji. Rola człowieka polegała na tworzeniu warunków sprzyjających powstawaniu zmienności i wyborze odpowiednich form. Sam proces powstawania tej zmienności i mechanizmy przekazywania informacji genetycznej pozostawały poza możliwościami ingerencji lub była ona możliwa tylko w znikomym stopniu (4).
Dzięki poznaniu budowy DNA i sposobu kodowania informacji genetycznej stało się możliwe konstruowanie nowych zmienionych organizmów z pominięciem tradycyjnych procesów selekcji i mechanizmów rozmnażania. Obecnie w warunkach laboratoryjnych część DNA jednego organizmu zostaje wprowadzona do DNA drugiego organizmu (transgeneza), a następnie przez tradycyjną hodowlę powstaje nowy organizm o zmienionych cechach. Ta część DNA, którą wprowadzamy, ma na celu modyfikację – czyli poprawę pewnych cech gatunkowych. Tak powstałe nowe organizmy nazywane są organizmami zmodyfikowanymi genetycznie (GMO – genetically modified organisms) lub transgenicznymi ( transgenic).
Wykorzystanie organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO)
Wykorzystanie organizmów genetycznie zmodyfikowanych stwarza wiele możliwości i niesie ogromną liczbę potencjalnych korzyści. Spotykane są jednak głosy przeciwne, sugerujące szkodliwość GMO względem środowiska naturalnego oraz konsumentów. Kwestionuje się też korzyści ekonomiczne (1). Większą akceptację społeczną zyskuje wykorzystanie GMO w oczyszczaniu środowiska naturalnego oraz w produkcji leków i szczepionek. Sceptycznie natomiast postrzegane jest wykorzystanie GMO w produkcji żywności (1, 2).
Zmodyfikowane mikroorganizmy używane są w przemyśle, medycynie i w ochronie środowiska do wytwarzania nowych produktów lub w procesach przetwórczych. Zastosowanie znajdują do wytwarzania biomateriałów (biodegradowalne plastiki) i biopaliw z odnawialnych surowców; także w bioremediacji (tj. technologii usuwania zanieczyszczeń, głównie substancji ropopochodnych z gleby i wód podziemnych) (5).
Zmodyfikowane drożdże używane są do produkcji piekarniczej, mleczarskiej, farmaceutycznej, browarniczej. Mikroorganizmy GMO używane są również do wytwarzania antybiotyków, witamin, białek i wielocukrów na użytek medycyny. Jednym z wielocukrów produkowanym przez wyselekcjonowany szczep bakterii jest celuloza, która ma wiele cennych zastosowań w lecznictwie (6).
W przeciwieństwie do mikroorganizmów wykorzystanie zmodyfikowanych zwierząt nie jest tak rozpowszechnione. Związane jest to z trudnościami w samym procesie modyfikacji zwierząt, który jest długi, skomplikowany i kosztowny. Obecnie zwierzęta GMO znajdują zastosowanie głównie jako żywe bioreaktory. Modyfikowane w tym celu krowy, kozy, owce, wytwarzają w gruczołach mlecznych i wydzielają z mlekiem wykorzystywane w medycynie białka. Przykładem jest produkcja interleukiny-2, hormonu wzrostu (królik), antytrombiny (koza), laktoferyny (bydło).
Zwierzęta GMO są również używane jako organizmy modelowe służące do testowania nowych metod leczenia niektórych chorób, m.in: otyłości, karłowatości, cukrzycy, przyspieszonego starzenia, chorób układu krążenia czy nowotworów (7). Poznanie i opisanie w 2002 r. pełnego genomu myszy udowodniło, że większość ich genów ma swoje odpowiedniki w genomie ludzi. W doświadczeniach typu nokaut genetycznie zmodyfikowane myszy są „znokautowane” – czyli pozbawione wybranego przez naukowców genu, co pozwala na badanie ich funkcji. Dzięki tej metodzie uzyskano zwierzęce modele pozwalające lepiej zrozumieć mechanizmy powstawania nowotworów (8, 9, 10).
Aktualnie prowadzone są również prace nad stworzeniem genetycznie zmodyfikowanych organów zwierzęcych nadających się na przeszczepy. Polskim akcentem w tych pracach jest transgeniczny knurek TG 1154, stworzony w ramach projektu „Wykorzystanie genetycznie zmodyfikowanych świń dla pozyskiwania organów do transplantacji u człowieka” (11).
Obecnie największe znaczenie gospodarcze mają rośliny GMO. Są to odmiany charakteryzujące się odpornością na czynniki biotyczne i abiotyczne, korzystniejszym zestawem składników odżywczych oraz przedłużoną trwałością.
Pierwszymi roślinami GMO uzyskanymi w latach 80 XX w. były tytoń i petunia. Kolejną datą w historii roślin transgenicznych był rok 1994, kiedy to na rynek USA wprowadzono pomidory FlavrSavr.Pomidory te charakteryzowały się zarówno wolniejszym dojrzewaniem, jak i wolniejszym mięknięciem owoców. Tym samym dłużej zachowywały świeżość oraz łatwiej można było je transportować.
Zmodyfikowano już większość roślin, które mają użytkowe znaczenia dla człowieka, np. kukurydza, ryż, soja czy bawełna. Modyfikuje się także rośliny ozdobne, które dzięki temu są trwalsze i mają intensywniejszy kolor. Duże nadzieje w zapobieganiu chorobom wiąże się ze szczepionkami roślinnymi przeciw takim chorobom jak: zapalenie wątroby typu B, choroba wrzodowa wywoływana przez Helicobacter, wścieklizna.
Pojęcie żywności
Termin żywność nie jest pojęciem jednorodnym. W języku potocznym żywność jest rozumiana jako produkty spożywcze przeznaczone do jedzenia. Z tego punktu widzenia żywność można podzielić na dwa rodzaje: żywność nieprzetworzona – przeznaczona do bezpośredniego spożycia w postaci naturalnej (np. warzywa, owoce) oraz żywność przetworzona – w postaci nienaturalnej (np. konserwy, przetwory).
Próba zdefiniowania żywności pojawiła się w dokumentach Komisji Kodeksu Żywnościowego, powołanej przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa ( Food and Agriculture Organization – FAO) oraz Światową Organizację Zdrowia ( World Health Organization – WHO) dla opracowania międzynarodowych norm żywnościowych (13). Zgodnie z tą definicją żywność jest to substancja przetworzona, pół przetworzona, lub surowa przeznaczona do spożycia przez człowieka. W tym mieszczą się także napoje, guma do żucia oraz substancje używane w procesie produkcji i w przygotowaniu lub obróbce żywności. Z wyłączeniem jednakże kosmetyków, produktów tytoniowych oraz substancji stosowanych wyłącznie jako lekarstwa (13).
Zbliżoną definicję żywności przyjęło prawo wspólnotowe. Rozporządzenie nr 178/2002 ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego (12) w art. 2 definiuje „żywność” jako substancje lub produkty przetworzone, częściowo przetworzone lub nieprzetworzone, przeznaczone do spożycia przez ludzi lub takie, co do których istnieje przypuszczenie, że może być spożyty przez ludzi. Do żywności zalicza się także wodę, świadomie dodaną do żywności podczas jej wytwarzania, przygotowania lub obróbki.
Zgodnie z tą definicją do żywności nie zalicza się m.in.:
a) pasz,
b) zwierząt żywych, chyba że mają być one wprowadzone na rynek do spożycia przez ludzi,
c) roślin przed dokonaniem zbiorów.
Z definicji tej wyłączone są również substancje posiadające odrębne regulacje, tj.: produkty lecznicze, kosmetyki, wyroby tytoniowe, narkotyki i substancje psychotropowe oraz zanieczyszczenia.
Inaczej niż Unia Europejska pojęcie żywności traktuje amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków ( Food and Drug Administration – FDA). Zgodnie z jej wymogami przez żywność rozumie wszystko to, co podlega konsumpcji, nie tylko przez ludzi, ale i przez zwierzęta.
Bezpieczeństwo żywności
Specyfika żywności, a przede wszystkim jej wpływ na zdrowie i życie człowieka spowodowała, iż Wspólnota ustanowiła szczegółowe przepisy dotyczące bezpieczeństwa. Zostały one zawarte zarówno w rozporządzeniach, które obowiązują we wszystkich państwach członkowskich (funkcja unifikacyjna prawa), jak i w przepisach harmonizujących prawo czyli dyrektywach.
Celem tych regulacji jest zapewnienie w całej Wspólnocie swobodnego przepływu bezpiecznej i zdrowej żywności. W przypadku żywności zasadę swobodnego przepływu towarów tłumaczy się jako możliwość swobodnego obrotu, a więc eksportu, jak i importu na danym obszarze. Nie ma kontroli granicznych, nie ma ograniczeń ilościowych ani jakościowych w przepływie żywności. Oznacza to również, że towar który legalnie został wprowadzony na terytorium jakiegoś państwa członkowskiego może być zbywany na terenie każdego z innych państw członkowskich.
Podstawowym aktem w obszarze bezpieczeństwa żywności jest wspomniane już rozporządzenie nr 178/2002 ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego; powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz określające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (12).
Rozporządzenie to ma podwójny cel zapewnienia swobodnego przepływu żywności i wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów, które nie zawsze są ze sobą zbieżne. Między polityką służącą ułatwieniom handlowym we Wspólnocie, a ochroną zdrowia publicznego niejednokrotnie występują pewne niespójności. Sytuacja taka powoduje, że obecnie coraz częściej przesuwa się akcenty w definiowaniu swobodnego przepływu żywności z jej ekonomicznej dostępności na sprawy zdrowotne związane z zapewnieniem bezpieczeństwa.
Prawna definicja żywności GMO
Prawna definicja żywności GMO znajduje się w rozporządzeniu nr 1829/2003 w sprawie żywności GMO (14). Zgodnie z nim pojęcie żywności GMO obejmuje:
 żywność, która sama jest GMO (np. pomidory, ziemniaki),
 żywność, która zawiera lub składa się z GMO (np. koncentraty),
 żywność wyprodukowana z zastosowaniem GMO lub zawierająca składniki wyprodukowane z GMO.
Żywność wyprodukowana z GMO oznacza, że jest ona w całości lub w części uzyskana z GMO, ale produkt końcowy, który kupuje konsument nie zawiera GMO (15). Oznacza to, że są to produkty żywnościowe, które pochodzą z roślin GMO, lecz nie zawierają komponentów transgenicznych (np. olej rzepakowy otrzymany z rzepaku GMO). Inaczej jest w przypadku żywności zawierającej lub składającej się z GMO, ponieważ zgodnie z regulacjami prawa żywnościowego składnik jest to substancja używana do produkcji żywności i obecna w końcowym produkcie, aczkolwiek w zmienionej formie (16).
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że omawiane rozporządzenie obejmuje żywność wyprodukowaną „z” GMO. Kryterium decydującym jest ustalenie, czy materiał uzyskany z genetycznie zmodyfikowanego materiału źródłowego występuje lub nie występuje w żywności. W tym przypadku genetycznie zmodyfikowane środki wspomagające przetwarzanie, które są stosowane tylko w procesie produkcji żywności nie są objęte definicją żywności GMO, tym samym nie są traktowane jako żywność GMO. Podobnie produkty uzyskane ze zwierząt żywionych genetycznie zmodyfikowanymi paszami lub paszami przetwarzanymi za pomocą genetycznie zmodyfikowanych produktów leczniczych. Takie zwierzęta nie podlegają przepisom dotyczącym żywności GMO.
Wprowadzenie żywności GMO do obrotu w Unii Europejskiej
Wprowadzanie do obrotu żywności GMO bezpośrednio wiąże się z jego uwolnieniem do środowiska naturalnego. Skutki takiego uwolnienia mogą być nieodwracalne, gdyż obecny stan nauki pozostawia dużą dozę niepewności a w pewnych obszarach nawet niewiedzę, co do zdarzeń z tym związanych (17). Istnieje, więc konieczność kontroli ewentualnego ryzyka czemu służą wymagania o bezpieczeństwa zawarte w dyrektywie nr 2001/18 (18).
Zgodnie z jej wymogami w przypadku genetycznie zmodyfikowanego organizmu oceniane są właściwości biologiczne organizmu macierzystego, źródła i cechy genów stosowanych do modyfikacji, produkty ekspresji tych genów i nowe właściwości transgenicznych organizmów. W tym kontekście analizowany jest efekt danego organizmu GMO na środowisko, do którego będzie wprowadzony. Na przykład: potencjalnie toksyczne cechy GMO badane są w relacji do innych żywych organizmów w danym ekosystemie, badany jest również ich wpływ na bioróżnorodność (19).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2008-12-19
zaakceptowano do druku: 2009-03-05

Adres do korespondencji:
*Iwona Wrześniewska-Wal
Zakład Ekonomiki, Prawa i Zarządzania, Szkoła Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego
ul. Kleczewska 61/63, 01-826 Warszawa
tel.: (0-22) 560-11-43
e-mail: idrwal@yahoo.com

Postępy Nauk Medycznych 4/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych