Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 9/2010, s. 751-756
*Agata Kulikowska1, Iwona Jarocka1, Piotr Jakubów2, Jerzy Robert Ładny3, 4, Marzena Wojewódzka-Żelezniakowicz3, 4, Sławomir Lech Czaban1, 4
Wybrane czynniki socjodemograficzne i kliniczne jako predyktory prób samobójczych ze szczególnym uwzględnieniem zatruć
Selected sociodemographic and clinical factors as predictors of suicide attempts with particular emphasis on poisoning
1Zakład Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr n. med. Sławomir Lech Czaban
2Zakład Patologii Ogólnej i Doświadczalnej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Małgorzata Maria Winnicka
3Zakład Medycyny Ratunkowej i Katastrof Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Jerzy Robert Ładny
4Szpitalny Oddział Ratunkowy Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku
Kierownik Oddziału: dr n. med. Bogusław Poniatowski
Streszczenie
Skłonności samobójcze występujące u ludzi są wynikiem połączenia różnorodnych czynników obejmujących dziedziny psychopatologii, genetyki, wczesnych doświadczeń życiowych, interakcji rodzinnych i społecznych, stresu, choroby fizycznej i neurobiologii. Dla opracowania metod i modeli wyjaśniających zachowania samobójcze konieczne jest rozważenie tego problemu we wszystkich wyżej wymienionych aspektach. Częstość występowania zgonów z powodu samobójstw we wszystkich krajach świata wskazuje, że jest to dosyć powszechnie występujące, negatywne zjawisko, cechujące współczesną cywilizację. Z danych opublikowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO, World Health Organization) wynika, iż średni współczynnik zgonów z powodu samobójstw na świecie kształtuje się w granicach 14 przypadków na 100 000 mieszkańców. Ogrom problemu w Polsce odzwierciedlają dane pochodzące z Komendy Głównej Policji. W 2005 roku odnotowano 5 625 zamachów samobójczych, z których 4 621 zakończyło się zgonem. W 2008 roku było to 5 237 prób samobójczych – 3 967 zakończonych zejściem śmiertelnym, zaś w roku 2009 zamachów samobójczych zakończonych zgonem było aż 5 913, z czego 4 839 dotyczyło mężczyzn, a 1 074 kobiet. Najczęstszym sposobem popełnienia samobójstwa jest powieszenie (72%), z innych często wybieranych sposobów należy wymienić: rzucenie się z wysokości (6,9%) oraz zatrucia (4,6%). Zachowania autodestrukcyjne od wielu lat są przedmiotem olbrzymiego społecznego zainteresowania i oceny oraz licznych badań dotyczących przyczyn samobójstw. Artykuł ten porusza najczęściej występujące problemy związane z samobójstwami z uwzględnieniem wybranych obciążeń dotyczących szpitalnego oddziału ratunkowego.
Summary
Suicidal tendencies occurring in humans are based on a combination of various factors including the areas of psychopathology, genetics, early life experiences, family and social interactions, stress, physical illness, and neurobiology. To develop methods and models to explain suicidal behavior, it is necessary to consider this problem in all these respects. The incidence of deaths due to suicide in all countries of the world indicates that this is quite commonly occurring adverse phenomenon, characterized modern civilization. According to figures published by the World Health Organization (WHO) that the average rate of deaths due to suicide in the world ranges from 14 cases per 100.000 inhabitants. The vastness of the problem in Poland reflect data from the Police Headquarters. In 2005, there were 5 625 suicide attacks, of which 4.621 resulted in death. In 2008 it was 5.237 suicide attempts – completed 3 967 fatal outcome, while in 2009 the suicide attacks was fatal until 5 913, of which 4.839 involved men and 1,074 women. The most common way to commit suicide is hanging (72%), other popular methods often include: cessation of height (6.9%) and poisoning (4.6%). Self-destructive behaviors for many years are the subject of enormous public interest and evaluation, and numerous studies on the causes of suicide. This article addresses the most common problems associated with suicide, taking into account some burdens on hospital emergency department.
Częstość występowania zgonów z powodu samobójstw na świecie wskazuje, że jest to dosyć powszechne zjawisko (1, 2). Z danych opublikowanych przez światową Organizację Zdrowia (WHO, World Health Organization) wynika, iż średni współczynnik zgonów z powodu samobójstw na świecie kształtuje się w granicach 14 przypadków na 100 000 mieszkańców (1, 3, 4).
Przybliżając ogrom problemu w Polsce posłużono się danymi pochodzącymi z Komendy Głównej Policji. W 2005 roku odnotowano 5 625 zamachów samobójczych, z których 4 621 zakończyło się zgonem. W 2008 roku było 5 237 zamachów samobójczych, z których 3 967 zakończyło się zgonem. Z danych opublikowanych przez Komendę Główną Policji za rok 2009 zamachów samobójczych zakończonych zgonem było aż 5 913, z czego 4 839 dotyczyło mężczyzn, a 1 074 kobiet. (ryc.1 i 2) Najczęstszym sposobem popełnienia samobójstwa jest powieszenie (72%), z innych często wybieranych sposobów należy wymienić: rzucenie się z wysokości (6,9%) oraz zatrucia (4,6%) (2). (tab. 1).
Ryc. 1. Liczba samobójstw zakończonych zgonem w Polsce w latach 1999-2009.
Źródło: Opracowano na podstawie danych Komendy Głównej Policji (26).
Ryc. 3. Wiek osób podejmujących zamachy samobójcze.
Źródło: Opracowano na podstawie danych Komendy Głównej Policji (26).
Tabela 1. Sposoby popełniania samobójstw w Polsce w 2009 roku.
Sposób popełniania zamachuKobietyMężczyźniOgółem
Otrucie gazem83341
Zażycie trucizny102030
Zażycie środków nasennych11584199
Uszkodzenie układu krwionośnego32124156
Inne samookaleczenie55172227
Rzucenie się z wysokości136272408
Utopienie się4662108
Powieszenie się5413 7514 265
Rzucenie się pod pojazd156681
Zastrzelenie się14546
Inny sposób142210352
Źródło: Opracowano na podstawie danych Komendy Głównej Policji (26).
W różnych okresach rozwoju cywilizacji obserwowano wiele różnorodnych postaw wobec samobójstw. W starożytnej Grecji i Rzymie samobójstwo w imię honoru, patriotyzmu czy rozpaczy były zjawiskiem nader częstym i uzasadnionym. Samobójstwo w tym okresie popełnili m.in. Sokrates, Arystoteles, Kleopatra czy Neron (5, 6). Początki chrześcijaństwa to również czas pobłażliwości dla samobójców, uznawano bowiem, że śmierć uwalnia duszę do przyszłego życia, co przyspiesza samobójstwo (7, 8). Dopiero w roku 533 Kościół Katolicki uznał czyn samobójczy za moralnie obrażający i niezgodny z prawem. Wiek XVI i XVII przyniósł nieznaczne złagodzenie społecznego potępienia osób targających się na własne życie, chociaż nadal dominował pogląd, że stanowi ono zagrożenie dla porządku duchowego i świeckiego. Początek XVIII wieku przyniósł nowe poglądy na temat zachowań samobójczych. Zaczęto je rozpatrywać pod kątem wpływu czynników społecznych na powstawanie tego zjawiska a jego badanie przeniosło się ze stref etycznych na obszar medyczny (6).
Zachowania autodestrukcyjne od wielu lat są przedmiotem olbrzymiego społecznego zainteresowania i oceny oraz licznych badań dotyczących przyczyn samobójstw.
Podział samobójstw
Socjolog E. Dürkheim już w 1887 roku wyróżnił, ze względu na siłę więzi interpersonalnych w społeczeństwie, cztery typy samobójstw:
1. altruistyczne – odebranie sobie życia dla dobra innych ludzi czy też całego społeczeństwa,
2. egoistyczne – targnięcie się na własne życie wiąże się z rozluźnieniem więzi społecznych, konfliktami interpersonalnymi, czy wręcz zepchnięciem jednostki na margines społeczeństwa,
3. anomiczne – w wyniku intensywnych zmian społecznych czy gospodarczych, kiedy zaburzona jest stabilizacja,
4. fatalistyczne – z powodu zachwiania emocjonalnego, utraty kontroli nad własnym losem i życiem oraz frustracji związanej z niemożliwością realizowania ambicji i zaspokajania pragnień (7, 9, 10, 11).
Z kolei ksiądz T. Śliwko podjął problematykę prób targnięcia się na własne życie w aspekcie granic wolności dysponowania własnym życiem przedstawiając cztery kategorie działań samobójczych:
– samobójstwa bezpośrednie,
– samobójstwa pośrednie,
– narażenie życia na niechybną śmierć,
– narażenie życia na śmierć prawdopodobną (7, 9).
Ze względu na motywację wyróżnił on samobójstwa z rezygnacji, z poświęcenia, z pietyzmu oraz w celach ekspiacyjnych lub kulturowych.
Przyczyny samobójstw
Przyczyny podejmowania prób samobójczych są liczne i złożone. Jako jedną z nich przyjmuje się sezonowość, literatura opisuje sprzyjające warunki atmosferyczne wpływające na występowanie większej liczby samobójstw (12, 13, 14). Najwięcej zamachów na własne życie odnotowuje się w miesiącu kwietniu, maju i czerwcu oraz wrześniu i październiku (3, 4, 12, 15, 16, 17). Próby targnięcia się na własne życie mają również związek z występowaniem wiatru halnego, w czasie którego dochodzi do wzrostu temperatury powietrza, spadku wilgotności, nagłych zmian ciśnienia atmosferycznego i wzrostu prędkości wiatru (12, 14). Wśród czynników psychosocjalnych najczęściej wymienia się trudne warunki ekonomiczne, brak pracy, patologię życia rodzinnego, przemoc w rodzinie nieadekwatne oczekiwania rodziców wobec dzieci oraz brak autorytetu rodziców (18, 19). Innym czynnikiem zwiększającym ryzyko popełnienia próby samobójczej są zaburzenia psychiczne: depresja, schizofrenia, zaburzenia osobowości (17, 19). Warto także zauważyć, że wśród przyczyn samobójstw często przewija się problem nadużywania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. Uważa się, że nadużywanie w nadmiarze tych substancji wywołuje negatywny wpływ na relacje międzyludzkie, konflikty z bliskimi czy utratę pracy co jest czynnikiem predysponującym do targnięcia się na własne życie. Ponadto intensywne picie alkoholu w krótkim odstępie czasu przed popełnieniem samobójstwa ułatwia podjęcie takiej decyzji (7). Należy również wspomnieć, że w wielu wypadkach samobójstw alkohol jest spożywany razem ze środkami toksycznymi powodując potencjalizację działań niepożądanych. Przykładem jest zażycie paracetamolu razem z alkoholem u chorych z niewydolnością wątroby. W wyniku potencjalnego przedawkowania powstaje silnie reaktywny metabolit N-acetylo-p-benzochinoimina nieodwracalnie uszkadzający hepatocyty. Jest to przykład często niekorzystnego synergizmu addycyjnego, w którym działania niepożądane przewyższają spodziewane. Istnieją sugestie specjalistów zajmujących się problemami toksykologii dotyczące zmniejszenia ilości leku w opakowaniu dostępnym w handlu (20).
Na powstawanie skłonności samobójczych wpływa również wiele innych aspektów życia. Daniel Philips, socjolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego, twierdzi, że próby targnięcia się na własne życie powstają w wyniku koncepcji naśladownictwa (efekt powielania). Już w 1974 roku opisał on zjawisko wzrostu liczby samobójstw po opublikowaniu w mass mediach informacji o samobójczej śmierci znanej osobistości. Osobliwość tą nazwał on efektem Wertera. Gdy Goethe opublikował „Cierpienia młodego Wertera” przez Europę przeszła fala samobójstw. Było to zjawisko na tyle niebezpieczne, że niektóre państwa zakazały publikacji tego dzieła. Philips analizując statystyki dotyczące skłonności samobójczych z lat 1947-1968 wykazał, że w ciągu dwóch miesięcy po opisanym na pierwszych stronach gazet samobójstwie liczba prób pozbawienia się życia gwałtownie wzrosła (10, 21). Współczesnym, modelowym przykładem, efektu Wertera była śmierć Kurta Cobeina. Jego samobójcza śmierć znalazła naśladowców na całym świecie.
Innym zjawiskiem społecznym mającym wpływ na zachowania związane z zamachem na własne życie są pakty samobójcze, czyli zgromadzenia ludzi, którzy z różnych pobudek pragną popełnić próbę destrukcji. Czynnikami sprzyjającymi powstawaniu takich paktów jest z jednej strony lojalność wobec partnera paktu, z drugiej zaś może to być splot podobnych okoliczności i przyczyn popełniania czynu samobójczego (22).
Ocena ryzyka samobójstwa
Aby ocenić ryzyko samobójstwa należy przede wszystkim zidentyfikować czynniki, które mają wpływ na zwiększenie lub zmniejszenie ryzyka autodestrukcji. Wiąże się to z zebraniem informacji pozwalającym na: identyfikację czynników mogących zwiększać lub zmniejszać ryzyko autoagresji, określeniem miejsca terapii, najbardziej adekwatnego do stanu psychicznego i możliwości oraz postawienie diagnozy, będącej podstawą do dalszej terapii (4). Amerykański zespół ekspertów U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF) opracował zestaw pytań przesiewowych ukierunkowanych na poszukiwanie czynników ryzyka samobójstwa przez lekarza pierwszego kontaktu.
Organizacja ta w roku 2004 opublikowała na łamach Annals of Internal Medicine wyniki badań, z których wynika, że rutynowe badania przesiewowe nie są skuteczną metodą prewencji samobójstw. Mimo to zalecają czujność w stosunku do pacjentów z grup zwiększonego ryzyka wystąpienia próby samobójczej takich, jak: depresja, nadużywanie substancji psychoaktywnych, inne zaburzenia psychiczne, próba samobójcza w wywiadzie, również w wywiadzie rodzinnym (23).
Czynniki demograficzne wpływające na próbę samobójczą
Płeć to jeden z najbardziej istotnych czynników demograficznych wpływających na próby samobójcze. Niewątpliwie pomiędzy kobietą a mężczyzną istnieją zasadnicze różnice w psychice i biologii. Różnice te dotyczą również ich uwarunkowań społeczno – kulturowych (5, 18). W Polsce w 2008 roku próby targnięcia się na własne życie podjęło 1 030 kobiet i 4 207 mężczyzn, z czego zgonem zakończyło się 631 (62%) prób kobiet i 3 333 (80%) mężczyzn (2). W Polsce obserwuje się u kobiet tendencje wzrostowe prób targnięcia się na własne życie. Wśród czynników demograficznych wpływających na ilość samobójstw wymienia się także wiek. Próby targnięcia się na własne życie podejmowane są najczęściej przez ludzi w wieku 45-60 lat. Zatrważające jest to, iż zjawisko targnięcia się na własne życie w ostatnich latach rozpowszechnia się również wśród młodzieży i dzieci (2, 10, 17). (ryc. 3).
Ryc. 2. Liczba osób podejmująca próby samobójcze w Polsce w latach 1999-2009.
Źródło: Opracowano na podstawie danych Komendy Głównej Policji (26).
Zachowania autodestrukcyjne można również zróżnicować pod względem miejsca zamieszkania. Na świecie w większości dotyczą one mieszkańców miast. Tak też było w Polsce do roku 1978. Od tego czasu bardziej skłaniającym do targnięcia się na własne życie jest środowisko wiejskie. Maria Jarosz twierdzi, że zjawisko to ma to związek ze zmianami społecznymi zachodzącymi wśród mieszkańców wsi, a mianowicie z osłabieniem więzi rodzinnych, sąsiedzkich i związane z tym osamotnienie oraz zanik tradycyjnych wartości (21, 24).
Sposoby popełniania samobójstw
Wśród sposobów popełniania samobójstw największą grupę stanowią, niezmiennie od kilkunastu lat, zarówno wśród kobiet jak i mężczyzn, samobójstwa przez powieszenie (2). (tab. 1). Zatrucie, które do lat osiemdziesiątych, było preferowanym przez kobiety sposobem odbierania sobie życia obecnie spadło na miejsce trzecie.Pewnym wytłumaczeniem tego może być fakt, że obecnie powszechnie stosuje się leki nowej generacji, które są bezpieczniejsze i o większym zakresie tolerancji toksycznej. Jednocześnie powstanie Szpitalnych Oddziałów Ratunkowych wyposażonych w nowoczesny sprzęt i rozwój ratownictwa medycznego spowodował zwiększenie skuteczności działań w ratowaniu ludzi, którzy ulegli zatruciu (2, 17).
Kobiety częściej niż mężczyźni wybierają mniej agresywne, mniej bolesne lub nie wymagające specjalnych przygotowań i środków sposoby pozbawienia się życia. Przykładem takiego sposobu jest zatrucie środkami nasennymi, które wybierają 2 razy częściej niż mężczyźni. Może mieć to związek z faktem, iż zazwyczaj cel realizowany poprzez zachowania samobójcze jest inny dla kobiet niż mężczyzn. W przypadku mężczyzn jest to przejaw realizacji pełnej autodestrukcji, dla kobiet często jest wołaniem o pomoc (5, 25).
Niektórzy autorzy skłaniają się do określania próbami samobójczymi wypadków komunikacyjnych, odnotowywanych przez policję jako niewyjaśnione zdarzenia na drogach. Obserwuje się również samobójstwa rozszerzone, w których jednostka popełnia morderstwo, a wkrótce potem – samobójstwo. Nie ma jednak w Polsce bazy danych dokumentujących ten rodzaj śmierci, w związku z tym niezwykle trudno określić jest skalę tego zjawiska. Ponieważ samobójstwo rozszerzone jest wzbudzającym grozę aktem, który wywołuje duże emocje sprawy tego typu są zazwyczaj publikowane w prasie ogólnokrajowej i na tych doniesieniach możemy opierać ich ilość (26).
Próby samobójcze a samobójstwa dokonane
Statystycznie wśród kobiet jest duża tendencja do wybierania takich metod samounicestwienia, które wiążą się z możliwością przeżycia. Dane epidemiologiczne wskazują, że kobiety częściej podejmują próby samobójcze, jednak statystycznie częściej to mężczyźni giną w wyniku samobójstw (18, 26, 27). Niski odsetek samobójstw wśród kobiet może mieć związek z ich naturą. Kobiety częściej zgłaszają się po pomoc do specjalisty, mają łatwość dzielenia się swoimi problemami z innymi. Może mieć to związek z posiadanym przez nie potomstwem, którego nie chcą osierocić (16).
Próby autodestrukcji podejmowane przez dzieci i młodzież są aktem zawsze zaskakującym i przerażającym. W sytuacjach kryzysowych młodzi ludzie nie zawsze potrafią znaleźć sposoby rozwiązania problemu i targnięcie się na własne życie to efekt wołania o pomoc. Wśród dzieci i młodzieży, podobnie jak w grupie osób dorosłych, próby samobójcze częściej podejmują dziewczęta, lecz z powodu samobójstw częściej giną chłopcy (28).
Obciążenie samobójstwami Szpitalnego Oddziału Ratunkowego
Wysoka liczba osób po próbach samobójczych świadczy o rosnącym problemie społecznym, a jednocześnie wskazuje na codzienne wyzwania i ogrom pracy zespołów ratownictwa medycznego i Szpitalnych Oddziałów Ratunkowych. Zwiększona skuteczność leczenia niedoszłych samobójców wiąże się z większą przeżywalnością osób, które targnęły się na własne życie. Jednocześnie krótki czas hospitalizacji często nie pozwala na dogłębną analizę psychologiczną i psychiatryczną tych chorych, a wzrostowe tendencje ilości prób samobójczych wiążą się z tym, iż w konsekwencji uratowany człowiek żyje wciąż z problemem, z powodu którego targnął się na własne życie. Niestety część chorych, mimo stosowania prób prewencji i poddania dalszemu leczeniu, podejmie kolejną próbę pozbawienia się życia. Ta grupa chorych stanowi duże obciążenie systemu ratownictwa medycznego, także pod względem ekonomicznym (27). W Szpitalnym Oddziale Ratunkowym Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku średni czas pobytu pacjentów po próbie samobójczej w 2008 roku wynosił 65,06 godzin, a średni koszt pobytu to nieco ponad 7 000 zł. Szacunkowe roczne koszty SOR związane z leczeniem chorych po próbach samobójczych w 2008 roku wyniosły prawie 390 000 zł (17).
Podsumowanie
Wysoka liczba prób pozbawienia się życia świadczy o ogromnym problemie społecznym. W Polsce, mimo niekorzystnej sytuacji epidemiologicznej, dotychczas nie opracowano programu zapobiegawczego. Cenną inicjatywą Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego było przetłumaczenie, opracowanie i opublikowanie w latach 2003-2004 broszur WHO na temat zapobiegania samobójstwom. Dotychczas nie udało się stworzyć w pełni skutecznej metody prognozowania ryzyka samobójstw ani w teorii ani w praktyce. Mimo ogromu wiedzy na temat czynników ryzyka prób samobójczych wciąż dużym wyzwaniem jest prewencja samobójstw.
Doniesienia wielu autorów wskazują, że zwiększenie liczby osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, wpływa na zwiększenie częstości prób pozbawienia się życia, szczególnie na wzrost liczby zamachów skutecznych. W prewencji samobójstw zaleca się szczególną czujność w stosunku do pacjentów z grup zwiększonego ryzyka takich, jak depresja, czy nadużywanie substancji psychoaktywnych.
Zachodzi dalsza potrzeba opracowania danych dotyczących poszczególnych rodzajów samobójstw w jednostkach służby zdrowia. Dane uzyskane w ten sposób powinny stanowić podstawę opracowania bardziej skutecznych działań profilaktycznych w celu zmniejszenia częstości zamachów samobójczych.
Piśmiennictwo
1. World Health Organization 2009. http://www.who.int/en/.
2. Statystyki Komenda Główna Policji 2008. http://www.policja.pl.
3. Niemcunowicz-Janica M, Rydzewska-Dudek M, Załuski J et al.: Analiza samobójstw w materiale sekcyjnym Zakładu Medycyny Sądowej AMB w latach 1990-2003. Arch Med Sąd Krym 2005; 55: 120-124.
4. Młodożeniec A: Ocena klinicznych czynników ryzyka samobójstwa. Suicydologia 2008; 4, 1: 20-28.
5. Bolechała F, Polewka A, Trela F et al.: Samobójstwa kobiet i mężczyzn w materiale krakowskiego Zakładu Medycyny Sądowej – analiza porównawcza. Arch Med Sąd Krym 2003; 53, 2: 117-128.
6. Gross A: Samobójstwa słynnych ludzi – mitologia, starożytność i Biblia. Arch Med Sąd Krym 2000; 34, 5: 773-781.
7. Mochnacka I: Samobójstwo – teorie etiologiczne, ocena ryzyka, zasady postępowania i prewencji. Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2005; 1, 5: 51-57.
8. O'Connor, Sheehy N: Zrozumieć samobójcę. GWP, Gdańsk 2002.
9. Makara – Studzińska M: Wybrane zagadnienia z problematyki suicydologii. Annales Universitatis Mariae Curie – Skłodowska Lublin 2001; 26, 17: 219-231.
10. Cekiera SDS MC: Psychologiczne i aksjologiczne aspekty samobójstw. Suicydologia 2005; 1, 1: 21-32.
11. Dürkheim E: Le suicie. Paris 1976.
12. Trepińska J, Piotrowicz K, Bąkowski R, Bolechała F: Pogoda a samobójstwa. Balneologia Polska 1006; 1: 51-55.
13. Hołyst B: Samobójstwo. Przypadek czy konieczność. PWN, Warszawa 1983; 99.
14. Schiffer Z: Wiatr halny a samobójstwa i bójki. [In:] Wojtusiak R J.editors. Biometeorologia a organizm ludzi i zwierząt, PWN, Warszawa – Kraków 1986.
15. Bloch-Bogusławska E, Sygit B, Pufal E, Sygit E: Analiza porównawcza samobójstw na terenie województwa kujawsko – pomorskiego w latach 1977-1991 oraz 1991-2006. Arch Med Sąd Krym 2008; LVIII: 140-144.
16. Stępniewski W, Rydzewska-Dudek M, Janica J et al.: Analiza samobójstw w materiale sekcyjnym Zakładu Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Białymstoku w latach 2004-2006. Annales Academiae Medicae Stetinensis Szczecin 2007; 53, 2: 55-59.
17. Bauer K, Czaban SL, Kulikowska A et al.: Samobójstwa jako istotny problem medycyny ratunkowej – doświadczenia własne. [W:] Krajewska – Kułak E., Łukaszuk C. ed. W drodze do brzegu życia, tom VI. Białystok 2009; 521-530.
18. Merecz D, Rosa K, Sobala W: Myśli i próby samobójcze. Modelowanie zależności pomiędzy czynnikami ryzyka. Suicydologia 2,1: 76-87.
19. Sawicka J, Kobus G, Snarska K et al.: Czynniki ryzyka samobójstwa wśród osób z zaburzeniami psychicznymi. [In:] Krajewska-Kułak E, Łukaszuk C: editors. W drodze do brzegu życia, Białystok 2009; 549-561.
20. Hawkins LC, Edwards JN, Dargan PI: Impact of restricting paracetamol pack sizes on paracetamol poisoning in the United Kingdom: a review of the literature. Drug Saf 2007; 30: 465-79.
21. Brodniak AW: Kontrowersje wokół socjologicznych koncepcji samobójstw. Suicydologia 1, 1: 14-20.
22. Czabański A: Zachowania samobójcze „zaraźliwe” i pakty samobójcze wśród młodzieży [W:] B. Hołyst, M. Staniszek, M. Binczycka-Anholcer: Samobójstwo. Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, Warszawa 2002; 196-206.
23. Gaynes B et al.: Screening for suicie risk In adults: a summary of the evidence for the U.S. preventive services task force. Ann Intern Med 2004; 140: 822.
24. Jarosz M: Samobójstwa w III Rzeczpospolitej w perspektywie światowej. Analiza socjologiczna. Suicydologia 2005; 1, 1: 1-13.
25. Jakubowicz-Klecha A, Lewandowska-Stanek H, Kalinowski P: Zatrucia samobójcze w aspekcie zaburzeń psychicznych – na podstawie danych z Regionalnego Ośrodka Toksykologii Klinicznej w Lublinie. Probl Hig Epidemiol 2007; 88 (4): 451-454
26. Araszkiewicz A, Pilecka EP: Samobójstwa rozszerzone na tle ogólnej liczby samobójstw w Polsce w latach 1991-2005. Suicydologia 2, 1: 69-75.
27. Beautrais AL: Suicide and serious suicie attempts In youth: a multiple – group comparison study. Am J Psychiatry 2003; 160: 1093.
28. Kubicka K, Kawalec W: editors.: Pediatria. PZWL, Warszawa 2006.
otrzymano: 2010-07-21
zaakceptowano do druku: 2010-09-01

Adres do korespondencji:
*Agata Kulikowska
Zakład Anestezjologii i Intensywnej Terapii UMB
ul. M. Skłodowskiej-Curie 24A, 15-274 Białystok
tel.: (85) 746-87-85
e-mail: zpa@umb.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 9/2010
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych