Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2015, s. 216-222
*Artur Adamczak, Anna Forycka, Waldemar Buchwald
Skład herbatek owocowych dostępnych na polskim rynku artykułów spożywczych
The composition of fruit teas available on the polish market of foodstuffs
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Grzegorz Spychalski
Summary
Fruit teas are very popular in many European countries (including Poland). Because of the potential health benefits, they provide an interesting alternative to traditional tea. In this paper, the characteristics of fruit teas with a list of the identified plant raw materials were presented. For plant ingredients, their frequency and relative share in the studied blends were determined. The attention was also paid to flavours, acidity regulators and other food additives. In the analyzes, 187 fruit and fruit-herbal teas in bags, widely available in the retail chains in Poland were used. In the names of investigated products, we most frequently recorded raspberry (44 times) as well as cranberry (23), wild rose (20), so--called forest fruits (15), strawberry (14) and blackcurrant (13). There were about 60 different plant raw materials. Hibiscus, apple, rosehip and chokeberry belonged to the most important of them. Most frequently reported hibiscus was noted in 84% of the analyzed samples. Despite the large wealth of ingredients, many plant materials occurred sporadically and in small quantities, and names of teas were not always properly reflected in their composition. Hence, it was the constant presence of flavours (79% of the products). In the investigated fruit and fruit-herbal teas, natural sweeteners: licorice, Chinese (sweet) blackberry (Rubus suavissimus) and vanilla were noted too.
Wstęp
Rodzaj spożywanej żywności jest jednym z ważniejszych czynników wpływających na zdrowie człowieka, co potwierdzają wyniki badań wskazujące na dietozależny charakter wielu chorób. Z tego też względu w ostatnich latach rośnie zainteresowanie zdrowym stylem życia i prozdrowotnymi właściwościami produktów spożywczych. Powoduje to dynamiczny rozwój produktów z grupy tzw. żywności funkcjonalnej, zawierającej składniki prozdrowotne. Nowe produkty wprowadzane na rynek spożywczy mają na celu zaspokojenie rosnących potrzeb współczesnego konsumenta.
Herbaty liściaste należą do najbardziej popularnych i najchętniej spożywanych napojów na świecie, w tym również w Polsce (1-3). Jednak coraz większym zainteresowaniem konsumentów cieszą się herbatki owocowe, ze względu na walory smakowe i aromatyczne, powszechną dostępność, a także z powodu rosnącego zainteresowania fitoterapią (4). O ile dużo uwagi poświęcono badaniom tradycyjnych herbat liściastych (czarnych, zielonych i czerwonych), niewiele danych dotyczy właściwości herbatek produkowanych z suszy owocowych. Analiza herbat owocowych wskazuje natomiast, że kompozycja składników w znaczący sposób warunkuje ich właściwości przeciwutleniające (5, 6). Obecnie na rynku polskim znajduje się bogaty asortyment omawianych produktów.
Cel pracy
W niniejszej pracy podjęto próbę scharakteryzowania herbatek owocowych szeroko dostępnych na polskim rynku artykułów spożywczych. Jej głównym celem było opracowanie wykazu surowców roślinnych wchodzących w skład opisywanych produktów, wraz z określeniem ich częstości oraz względnego udziału w mieszankach.
Materiał i metody
W badaniach wykorzystano 187 ekspresowych herbatek owocowych i owocowo-ziołowych, szeroko dostępnych w sieciach handlowych w Polsce. Z analiz wyłączono produkty będące w sprzedaży jedynie w aptekach i zielarniach. Nie uwzględniono także aromatyzowanych lub owocowo-ziołowych herbat z liści krzewu herbacianego (herbaty czarnej, zielonej, białej itp.), czerwonokrzewu afrykańskiego (rooibos) lub ostrokrzewu paragwajskiego (yerba mate). Wszelkie dane o produkcie, w szczególności dotyczące jego nazwy oraz składu, pochodziły z informacji zawartych na opakowaniu.
Lista komponentów została przedstawiona w postaci dwóch tabel obejmujących surowce roślinne (tab. 1) oraz użyte dodatki poprawiające smak i aromat, regulatory kwasowości i inne (tab. 2). W analizowanych herbatkach określono liczbę składników, a dla poszczególnych komponentów podano częstość występowania w omawianych produktach. Fragmentaryczne i niepełne dane producentów dotyczące udziału procentowego surowców roślinnych w herbatkach nie pozwalały na precyzyjne opisanie ich składu ilościowego. Niemniej jednak informacje pozyskane z etykiet dały możliwość wskazania głównych składników herbatek owocowych. Założono bowiem, że kolejność pojawiania się poszczególnych surowców roślinnych w wykazie składników dość dobrze odzwierciedla ich względny udział ilościowy w danej mieszance, co znajdowało potwierdzenie w analizie zgromadzonych danych. Jako główne (dominujące) składniki charakteryzowanych produktów uznano te surowce, które uzyskiwały najwyższą częstość występowania na pozycji od pierwszej do trzeciej w wykazie składników poszczególnych herbatek (ryc. 1).
Tabela 1. Surowce roślinne oraz częstość ich występowania w herbatkach owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187).
Lp.Nazwa surowca na opakowaniuGatunekCzęstość występowania
liczba procent
1Kwiat hibiskusa, hibiskus (kwiat malwy sudańskiej)ketmia szczawiowa = hibiskus15884
2Owoc jabłka, jabłko, skórka z jabłkajabłoń domowa12567
3Owoc róży, owoc róży dzikiej, owoc dzikiej róży, dzika różaróża dzika i inne gatunki11461
4Owoc aronii, aroniaaronia czarnoowocowa7842
5Owoc maliny, malinamalina właściwa6635
6Liść jeżyny, liść słodkiej jeżyny, liść jeżyny słodkiej (Rubus suavissimus)gatunki jeżyn z sekcji Rubus i odmiany uprawne, jeżyna chińska = jeżyna słodka4725
7Owoc bzu czarnego, owoc czarnego bzu, bez czarnydziki bez czarny = bez czarny4725
8Owoc czarnej porzeczki, owoc porzeczki czarnej, czarna porzeczkaporzeczka czarna4222
9Skórka pomarańczy, skórka pomarańczowapomarańcza słodka, pomarańcza gorzka3619
10Korzeń lukrecji, lukrecjalukrecja gładka3217
11Owoc żurawiny, żurawinażurawina wielkoowocowa, żurawina błotna2614
12Owoc jagody (leśnej), jagoda, czarna jagoda, owoc borówki, owoc borówki czernicyborówka czarna = czarna jagoda = czernica2513
13Skórka cytryny, skórka cytrynowacytryna zwyczajna = cytryna właściwa2111
14Korzeń cykorii, korzeń cykorii podróżnik, prażony korzeń cykorii, cykoriacykoria podróżnik1810
15Owoc głogu, głóggłóg jednoszyjkowy, głóg dwuszyjkowy i inne gatunki1810
16Owoc jeżyny, jeżynagatunki jeżyn z sekcji Rubus i odmiany uprawne179
17Owoc truskawki, truskawkapoziomka ananasowa158
18Cynamoncynamonowiec cejloński, cynamonowiec wonny = cynamonowiec chiński = kasja147
19Ziele palczatki, trawa cytrynowapalczatka cytrynowa116
20Owoc jarzębiny, jarzębinajarząb pospolity = jarzębina95
21Korzeń imbiru, imbirimbir lekarski84
22Liść mięty, mięta, liść mięty pieprzowejmięta pieprzowa i inne gatunki84
23Skórka grejpfrutagrejpfrut74
24Owoc śliwki, śliwkaśliwa domowa = śliwa węgierka74
25Kwiat lipy, kwiatostan lipylipa drobnolistna, lipa szerokolistna63
26Kwiat malwy, kwiat malwy czarnejprawoślaz różowy = malwa czarna = malwa ogrodowa63
27Owoc pigwy, pigwapigwa pospolita63
28Owoc wiśni, wiśniawiśnia pospolita63
29Owoc tarniny, tarninaśliwa tarnina53
30Goździkigoździkowiec korzenny42
31Skórka granatu, granatgranat właściwy = granatowiec właściwy42
32Liść malinymalina właściwa42
33Owoc gruszki, gruszkagrusza domowa32
34Liść czarnej porzeczki, liść porzeczkiporzeczka czarna32
35Owoc agrestuporzeczka agrest = agrest32
36Owoc poziomkipoziomka pospolita32
37Ananasananas jadalny = ananas właściwy21
38Brzoskwiniabrzoskwinia zwyczajna21
39Kwiat rumiankurumianek pospolity21
40Liść truskawkipoziomka ananasowa21
41Mangostanmangostan właściwy = żółciecz smakowita21
42Laska wanilii w proszku, mielona laska waniliiwanilia płaskolistna21
43Owoc porzeczki czerwonejporzeczka zwyczajna = porzeczka czerwona21
44Rabarbarrabarbar zwyczajny = rzewień ogrodowy21
45Skórka limonkilimeta kwaśna = pomarańcza limeta21
46Kwiat bzu czarnegodziki bez czarny = bez czarny1< 1
47Kwiat dziewannydziewanna wielkokwiatowa, dziewanna kutnerowata i inne gatunki1< 1
48Liść karczochakarczoch zwyczajny1< 1
49Liść miłorzębumiłorząb dwuklapowy = miłorząb japoński1< 1
50Liść pokrzywypokrzywa zwyczajna1< 1
51Owoc acerolimalpigia granatolistna = acerola = nagwiazdka granatolistna1< 1
52Owoc figifigowiec pospolity = figa pospolita1< 1
53Owoc śliwy mirabelkiśliwa mirabela1< 1
54Płatki kwiatu bławatkachaber bławatek1< 1
55Płatki kwiatu krokosza barwierskiegokrokosz barwierski1< 1
56Płatki kwiatu słonecznikasłonecznik zwyczajny1< 1
57Płatki różyróża dzika i inne gatunki1< 1
58Ziele melisymelisa lekarska1< 1
59Ziele wierzbownicywierzbówka kiprzyca1< 1
Tabela 2. Częstość występowania dodatków do żywności w składzie herbatek owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187).
Lp.Informacja na opakowaniuLiczba wystąpień
1Aromat, aromaty123
2Aromat naturalny, aromaty naturalne9
3Aromat malinowy3
4Aromat truskawkowy3
5Aromat pomarańczowy3
6Aromat (limonka)1
7Aromat cytrynowy1
8Aromat wiśniowy2
9Aromat czarnej porzeczki2
10Aromat jeżynowy1
11Aromat żurawiny1
12Aromat jabłkowy1
13Aromat gruszkowy1
14Aromat cynamonowy2
15Aromat waniliowy1
16Aromat rumowo-winogronowy1
17Aromat herbatników migdałowych1
18Kwas cytrynowy – regulator kwasowości66
19Kwas jabłkowy – regulator kwasowości9
20Koncentrat soku z aronii22
21Suszony sok, koncentrat soku z czarnej porzeczki4
22Suszony sok z malin3
23Suszony sok, koncentrat soku z owocu acai3
24Koncentrat soku, wyciąg z granatu3
25Koncentrat soku, ekstrakt z owocu aceroli2
26Suszony sok grejpfrutowy1
27Suszony sok z wiśni1
28Koncentrat soku jabłkowego1
29Ekstrakt z nasion winogron1
30Ekstrakt z wanilii1
31Miód, miód w proszku instant2
32Karmel granulowany1
33Aspartam – substancja słodząca1
34Maltodekstryna9
Ryc. 1. Główne składniki herbatek owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187). Obliczenia obejmują liczbę wystąpień surowców na pierwszych trzech miejscach w wykazie składników poszczególnych produktów.
kw. – kwiat, ow. – owoc, li. – liść, sk. – skórka
Ze względu na niejednolity sposób zapisu nazw surowców roślinnych u poszczególnych producentów, w tabeli 1 zamieszczono wykaz stosowanych na opakowaniach synonimów, wraz z pełną nazwą gatunkową rośliny w języku polskim. Każdorazowo zaznaczano także możliwość pozyskiwania danego typu surowca z większej liczby gatunków. Przy identyfikacji taksonomicznej składników mieszanek wykorzystano szereg opracowań encyklopedycznych, podręczników itp. (7-15).
W sytuacji, gdy nazwa danego surowca roślinnego podawana była zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej, w tabeli 1 zamieszczono tylko liczbę pojedynczą. Przywołując w tekście poszczególne surowce roślinne, stosowano utrwalone w literaturze zielarskiej nazwy typu: kwiat hibiskusa, kwiat lipy, owoc maliny, owoc róży itd. (16-18).
Wyniki badań
Przegląd krajowych herbatek owocowych i owocowo-ziołowych wskazuje na duże bogactwo asortymentu. Na polskim rynku artykułów spożywczych można znaleźć przynajmniej 200 tego typu produktów, dostarczanych przez kilkunastu producentów. Niektóre z firm mają w swojej ofercie nawet 20-30 rodzajów herbatek. Prezentowane niżej analizy dotyczą 187 różnych produktów. W większości przypadków (75%) herbatki te opisywane były na opakowaniach jako owocowe, zdecydowanie rzadziej jako owocowo-ziołowe (25%). W ich nazwach (i szacie graficznej) najczęściej pojawiała się malina (44 razy), a następnie żurawina (23), dzika róża (20), tzw. owoce leśne (15), truskawka (14) i czarna porzeczka (13). Uwagę zwracała także obecność na etykietach owoców cytrusowych (23 herbatki), wymienianych jako grupa lub jej poszczególni przedstawiciele: cytryna (10 razy), pomarańcza (8), grejpfrut (4) i limonka (2). Łącznie, w nazwach herbatek owocowych i owocowo-ziołowych znalazło się ponad 40 różnych gatunków roślin, dostarczających surowca do omawianych mieszanek, w tym tak nietypowe dla tego rodzaju produktów, jak miłorząb, głóg, dziewanna, rumianek i wierzbownica.
W badanych herbatkach stwierdzono około 60 różnych surowców roślinnych (tab. 1). Oprócz owoców, na liście składników znajdowano także inne części roślin: kwiaty (11 surowców), liście (10), korzenie i kłącza (3), ziele (3) oraz korę (1). Większość surowców występowała rzadko lub sporadycznie. Do względnie stałych należało około 20 składników, które odnotowano przynajmniej w kilkunastu produktach. Na tym tle zdecydowanie wyróżniały się: kwiat hibiskusa, owoc jabłka i owoc dzikiej róży. Wymienione surowce roślinne występowały w ponad 100 herbatkach owocowych, co stanowiło odpowiednio 84, 67 i 61% analizowanych prób. One też miały największy udział ilościowy w mieszankach, oszacowany na podstawie liczby wystąpień na pierwszych trzech miejscach listy składników (ryc. 1). Z danych producentów (choć niepełnych) wynikało, że zawartość wspomnianych surowców roślinnych w herbatkach wynosiła nawet do 50-80%. Często duży udział procentowy uzyskiwały także owoce maliny (do 40-60%), a w dalszej kolejności – aronii (do 30-70%), czarnej porzeczki (do 30-60%) oraz żurawiny (do 25-30%). W kilku przypadkach stwierdzono bardzo wysoką zawartość owoców głogu, na poziomie 40-60%. Średnia liczba składników w herbatkach wynosiła 7,1 (od 1 do nawet 12), w tym dla surowców roślinnych: 5,5 (1-11), a dla różnego rodzaju dodatków: 1,5 (od 0 do 4) (ryc. 2-4).
Ryc. 2. Zróżnicowanie liczby surowców roślinnych w herbatkach owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187).
Ryc. 3. Zróżnicowanie liczby dodatków do żywności w herbatkach owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187).
Ryc. 4. Zróżnicowanie liczby składników ogółem w herbatkach owocowych i owocowo-ziołowych (n = 187).
Komponenty poprawiające smak i aromat, regulatory kwasowości itp. stanowiły dość liczną i stałą grupę składników herbatek owocowych i owocowo-ziołowych (tab. 2). Występowały one aż w 156 badanych produktach (83%). Najczęściej notowano aromaty (156 razy), łącznie w 148 herbatkach (79%). Niestety, producenci zwykle nie podawali ich rodzaju, zadowalając się lakonicznym sformułowaniem „aromat” (51 herbatek) lub „aromaty” (72 herbatki). W kilku przypadkach znalazła się informacja o obecności tzw. aromatów naturalnych (9 razy). Niekiedy w składzie herbatek wymieniano określone typy aromatów, np. malinowy, jeżynowy, truskawkowy itp. (łącznie 24 razy). Obok aromatów, stałym komponentem mieszanek były regulatory kwasowości – przede wszystkim kwas cytrynowy (66 herbatek) i w mniejszym stopniu kwas jabłkowy (9 herbatek). Do ważnych składników należały koncentraty (suszone soki owocowe), w szczególności koncentrat soku z aronii, stwierdzony w 22 różnych produktach. Uwagę zwracała również obecność maltodekstryny, wymienianej jako odrębny komponent herbatek (9 razy) lub jako składnik suszonych soków: z czarnej porzeczki (3 przypadki) i malin (2 przypadki).
Interesujące jest porównanie deklarowanego na opakowaniach składu z nazwami handlowymi omawianych produktów. Jak już wspomniano, najliczniejszą grupę tworzyły herbatki malinowe (o smaku maliny, z maliną itp.), jednak w 18 z nich (41%) zawartość owoców maliny nie przekraczała 10%, w skrajnych przypadkach osiągając zaledwie 0,1-0,6%. W dużej ilości występowały natomiast: kwiat hibiskusa, owoc jabłka, aronii i dzikiej róży. Pojawiały się także aromaty (w tym malinowy), koncentrat soku z aronii, suszony sok malinowy, maltodekstryna oraz korzeń lukrecji i liść słodkiej jeżyny.
Inną prawidłowość zaobserwowano w przypadku herbatek z jabłkiem i hibiskusem. Wymienione surowce rzadko znajdowały się w nazwach analizowanych produktów (odpowiednio 8 i 7 razy), choć były to ich najczęstsze (tab. 1) i najważniejsze (ryc. 1) składniki. W herbatkach o smaku jabłka, owoce te często występowały w połączeniu z innymi surowcami, współtworzącymi nazwy mieszanek (dziką różą, miętą lub żurawiną). Miały jednak duży udział w składzie, zwykle na poziomie 40-60%, przy wartości minimalnej 20%. Podobna sytuacja miała miejsce w herbatkach z hibiskusem; zawartość tego surowca nie spadała poniżej 20%, choć często pojawiał się on w nazwach produktów dopiero na drugim lub trzecim miejscu. Niekiedy tworzył on herbatki jednoskładnikowe. W porównaniu z owocem jabłka i kwiatem hibiskusa, wyraźnie liczniej reprezentowany w nazwach produktów był innych ważny składnik – owoc róży (tab. 1, ryc. 1). W herbatkach z różą wspomniany surowiec miał najczęściej wysoki udział, rzędu 30-80% (17 mieszanek, tj. 85% przypadków).
Odrębną, interesującą grupę tworzyły herbatki z tzw. owocami leśnymi. Wbrew nazwie, w ich składzie znajdowano surowce gatunków nie tylko dziko rosnących w lasach (owoc borówki czarnej, jarzębiny, czarnej porzeczki), ale także: na porębach, skrajach lasów i w zaroślach śródpolnych (owoc maliny, poziomki, róży, bzu czarnego, tarniny, głogu oraz owoc i liść jeżyny) lub na torfowiskach (owoc żurawiny). We wspomnianych produktach pojawiały się także surowce typowych roślin uprawnych (owoc jabłka, aronii, truskawki, kwiat malwy czarnej, liść mięty, korzeń lukrecji), w tym egzotyczne (kwiat hibiskusa, skórka pomarańczy, liść jeżyny słodkiej). Warto przy tym podkreślić, że to kwiat hibiskusa oraz owoc aronii i jabłka bardzo często były głównymi składnikami omawianych herbatek z tzw. owocami leśnymi.
Dyskusja i wnioski
Rynek detaliczny herbatek owocowych i owocowo-ziołowych w Polsce charakteryzuje się dużym bogactwem asortymentu. Mimo znacznego zróżnicowania nazw handlowych poszczególnych produktów, stosunkowo nieliczna grupa surowców odgrywa istotną rolę w ich składzie. Są to przede wszystkim kwiat hibiskusa oraz w mniejszym stopniu owoc jabłka, róży i aronii (tab. 1, ryc. 1). Ich obecność w mieszankach uwarunkowana jest z jednej strony ceną surowca, z drugiej natomiast właściwościami wpływającymi na smak, aromat i barwę otrzymywanych naparów. Kwiat hibiskusa, oprócz kwaśnego smaku, kształtuje przede wszystkim kolor herbatek (19). Intensywnej barwy dodają także owoce aronii. Z kolei, owoce jabłka i róży zwiększają masę mieszanek, w mniejszym stopniu wpływając na ich właściwości organoleptyczne. Jako surowce, decydujące przede wszystkim o barwie oraz swoistym smaku i aromacie, dość duże znaczenie mają także owoce czarnej porzeczki i bzu czarnego – bogate w związki antocyjanowe (20). Szczególnie wartościowym surowcem, ze względu na preferencje konsumentów oraz walory smakowe i prozdrowotne, są owoce maliny. Ich szerokie stosowanie jest jednak limitowane wysoką ceną surowca.
Jako domieszka, w składzie herbatek pojawia się szereg surowców wpływających na bogactwo smaku i aromatu: trawa cytrynowa, skórki owoców cytrusowych (pomarańczy, cytryny, grejpfruta i limonki), orientalne przyprawy (cynamon, imbir i goździki), kwiat rumianku oraz liść mięty. Są też, wykazujące właściwości słodzące: korzeń lukrecji, liść jeżyny słodkiej oraz laska wanilii. Na szczególną uwagę zasługuje surowiec otrzymywany z gatunku Rubus suavissimus S. Lee, określany przez producentów jako jeżyna słodka lub słodka jeżyna (tab. 1). Opisywana roślina pochodzi z Chin, a jej liście, ze względu na intensywnie słodki smak, są wykorzystywane przez miejscową ludność do przyrządzania herbaty (21). W składzie analizowanych mieszanek liść słodkiej jeżyny pojawiał się kilkanaście razy, co wskazuje na rosnące zainteresowanie przemysłu spożywczego tym surowcem.
Mimo opisywanego wyżej bogactwa składu herbatek owocowych i owocowo-ziołowych, wiele surowców roślinnych występuje sporadycznie i w niewielkich ilościach. Stąd wynika potrzeba stosowania licznych aromatów, które byłyby stałym komponentem analizowanych produktów (tab. 2). Aromaty stanowią także najczęściej spotykane dodatki do herbatek ziołowo-owocowych i są otrzymywane głównie syntetycznie (22). Do niepożądanych mogą należeć także niektóre naturalne składniki herbatek, takie jak korzeń lukrecji czy też kwiat hibiskusa. Lukrecja, spożywana w nadmiarze lub zbyt długo, prowadzi bowiem do rozwoju nadciśnienia tętniczego (23). Natomiast obecne w kwiatach hibiskusa szczawiany (18) są zaliczane do substancji antyżywieniowych i w dużych ilościach mogą powodować kamicę nerkową (24).
Warto dodać, że substancje czynne zawarte w herbatkach owocowych i owocowo-ziołowych mogą modyfikować metabolizm wielu grup leków syntetycznych i dlatego należy stosować je z umiarem. Niemniej jednak omawiane produkty stanowią interesującą alternatywę dla tradycyjnej herbaty, zyskując uznanie konsumentów, szczególnie w okresie jesienno-zimowym.
Piśmiennictwo
1. Rusinek-Prystupa E, Samolińska W. Preferencje konsumenckie dotyczące spożycia herbaty i kawy wśród respondentów zamieszkałych w Lublinie i okolicach – doniesienie wstępne. Probl Hig Epidemiol 2013; 94(3):653-7. 2. Krupa P. Obraz polskiego rynku herbaty. Wiadomości gospodarcze. Redakcja ekonomiczna PAP. http://inwestor.msp.gov.pl/si/polska-gospodarka/wiadomosci-gospodarcze/28509. 3. Dykiel M, Pisarek M, Krochmal-Marczak B i wsp. Preferencje konsumenckie dotyczące spożycia herbaty wśród respondentów zamieszkałych w Krośnie i okolicy. [W:] Karwowska M, Gustaw W (red.). Trendy w żywieniu człowieka. PTTŻ, Kraków 2015; 47-60. 4. Karaś M, Kowalczyk D, Jakubczyk A i wsp. Porównanie właściwości przeciwrodnikowych wybranych herbat owocowych. [W:] Karwowska M, Gustaw W (red.). Trendy w żywieniu człowieka. PTTŻ, Kraków 2015; 81-9. 5. Szlachta M, Małecka M. Właściwości przeciwutleniające herbatek owocowych. Żywn Nauka Technol Jakość 2008; 1(56):92-102. 6. Zujko ME, Witkowska A, Mirończuk-Chodakowska I. Potencjał antyoksydacyjny herbatek owocowych. Bromat Chem Toksykol 2011; 44(3):615-9. 7. Muszyński J. Farmakognozja. Zarys nauki o surowcach leczniczych. PZWL, Warszawa 1957. 8. Borkowski B. Zarys farmakognozji. PZWL, Warszawa 1970. 9. Wichtl M (red.). Teedrogen. Ein Handbuch für Apotheker und Ärzte. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH. Stuttgart 1984. 10. Rutkowski L. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. PWN, Warszawa 1998. 11. Kohlmünzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL. Warszawa 2000. 12. Strzelecka H, Kowalski J (red.). Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Warszawa 2000. 13. Anioł-Kwiatkowska J. Wielojęzyczny słownik florystyczny. Wyd Uniw Wrocławskiego, Wrocław 2003. 14. Podbielkowski Z, Sudnik-Wójcikowska B. Słownik roślin użytkowych. PWRiL, Warszawa 2003. 15. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J (red.). Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Warszawa 2007. 16. Farmakopea Polska III. Pol Tow Farm, Warszawa 1954; 279. 17. Farmakopea Polska IV. Pol Tow Farm, Warszawa 1970; 247-8. 18. Farmakopea Polska IX. Pol Tow Farm, Warszawa 2011; 1:1295-6, 1405. 19. Kozłowski J, Buchwald W, Forycka A i wsp. Rośliny i surowce lecznicze. Podstawowe wiadomości z zakresu zielarstwa. IWNiRZ, Poznań 2009. 20. Broda B, Mowszowicz J. Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych, trujących i użytkowych. PZWL, Warszawa 2000. 21. Chaturveda VSP, Prakash I. Isolation of stigmasterol and β-sitosterol from the dichloromethane extract of Rubus suavissimus. Intern Curr Pharm J 2012; 1(9):239-42. 22. Newerli-Guz J, Śmiechowska M, Piotrzkowska J. Substancje aromatyzujące jako składniki herbatek ziołowo-owocowych. Zesz Nauk Akad Morsk w Gdyni 2009; 61:19-32. 23. Langer D, Stryczyński Ł, Szturo A i wsp. Nadciśnienie tętnicze indukowane przez lukrecję. Arter Hypertens 2014; 18(3):121-6. 24. Jabłońska-Ryś E. Wpływ sposobu parzenia różnych rodzajów herbat na zawartość w nich szczawianów rozpuszczalnych. Żywn Nauka Technol Jakość 2012; 1(80):187-95.
otrzymano: 2015-10-22
zaakceptowano do druku: 2015-11-24

Adres do korespondencji:
*dr Artur Adamczak
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich
ul. Kolejowa 2, 62-064 Plewiska
tel. +48 (61) 651-71-90, fax +48 (61) 651-71-92
e-mail: artur.adamczak@iwnirz.pl

Postępy Fitoterapii 4/2015
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii