Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2017, s. 178-182 | DOI: 10.25121/PF.2017.18.3.178
*Anna Kędzia1, Andrzej W. Kędzia2
Aktywność olejku bergamotowego (Oleum Bergamottae) wobec grzybów drożdżopodobnych
The activity of bergamot oil (Oleum Bergamottae) against yeastlike fungi
1Emerytowany profesor Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
2 Katedra Auksologii Klinicznej i Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Katedry: dr hab. n. med. Andrzej W. Kędzia, prof. nadzw.
Streszczenie
Wstęp. Citrus bergamia należy do rodziny Rutaceae. Wytwarza owoce kształtu perły. Roślina ma duże zielone liście i białe kwiaty. Skórka owocu jest gładka, cienka i ma aromatyczny zapach. Miąższ owoców jest barwy bladozielonej i ma kwaśnogorzki smak. Roślina hodowana jest we Włoszech, Wschodniej Afryce, Argentynie, Brazylii i Turcji. Owoce i ich aromatyczne skórki są wykorzystywane do produkcji olejku eterycznego. Wytwarzany olejek bergamotowy znalazł szerokie zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym, kosmetyce, rolnictwie, przy produkcji żywności i cukierków. Olejek eteryczny otrzymywany ze skórki i owoców ma zielono-żółtą barwę i zawiera 93-96% substancji lotnych, tj. limonen, linalol, octan linalolu, bergapten, bergamotynę, cytropten, α- i β-pinen, γ-terpinen oraz 4-7% składników nielotnych. W piśmiennictwie niewiele jest informacji na temat przeciwdrobnoustrojowego działania olejku bergamotowego (Oleum Bergamottae).
Cel pracy. Celem pracy była ocena aktywności olejku bergamotowego wobec grzybów drożdżopodobnych wyizolowanych z jamy ustnej.
Materiał i metody. Szczepy grzybów drożdżopodobnych pochodziły z jamy ustnej pacjentów z kandydozą. Ogółem zbadano 66 szczepów grzybów wyizolowanych od pacjentów i 5 szczepów wzorcowych. Doświadczeniem objęto szczepy: Candida albicans (26 szczepów), C. glabrata (7), C. guilliermondii (3), C. humicola (1), C. kefyr (4), C. krusei (5), C. lusitaniae (3), C. parapsilosis (6), C. tropicalis (9), C. utilis (2), a także 5 szczepów wzorcowych z gatunku C. albicans ATCC 90028, C. glabrata ATCC 66032, C. kefyr ATCC 4130, C. parapsilosis ATCC 22019 i C. tropicalis ATCC 750. W badaniach wykorzystano olejek bergamotowy (ETJA, Elbląg). Wrażliwość (MIC) grzybów drożdżopodobnych na olejek bergamotowy oznaczono metodą seryjnych rozcieńczeń w agarze Sabourauda. Inokulum zawierające 105 CFU na kroplę nanoszono aparatem Steersa na powierzchnię podłoża z dodatkiem olejku lub bez niego (kontrola wzrostu szczepów). Inkubację płytek prowadzono w warunkach tlenowych, w 37°C przez 24 godz. Za MIC uznawano takie najniższe rozcieńczenie olejku, które całkowicie hamowało wzrost grzybów na podłożu.
Wyniki. Wyniki badań wskazują, że badany olejek bergamotowy był bardzo aktywny wobec grzybów drożdżopodobnych. Najbardziej wrażliwe były szczepy należące do gatunku C. guilliermondii (MIC = 0,5-2,0 mg/ml) i C. utilis (MIC = 1,0 mg/ml). Wysoką wrażliwość na olejek wykazały też szczepy C. humicola (MIC = 2,0 mg/ml). Natomiast wzrost szczepów z gatunku C. albicans, C. glabrata i C. tropicalis był hamowany przez stężenia olejku bergamotowego w zakresie 0,5-≥ 2,0 mg/ml.
Wnioski. Największą aktywność wykazał olejek bergamotowy wobec szczepów z gatunku C. guilliermondii i C. utilis. Szczepy C. albicans, C. glabrata i C. tropicalis także były wysoce wrażliwe na olejek. Badany olejek bergamotowy wykazał dużą aktywność wobec wszystkich testowanych grzybów drożdżopodobnych z rodzaju Candida.
Summary
Introduction. The Citrus bergamia is a number of the Rutaceae family. Bergamot orange is a pearl-sharped citrus fruit. The plant produced big green leaves and white flowers. The peel of the fruit is smooth, thin and aromatic. Pulp is slightly green-yellow with an acidic-bitter taste. The plants are cultivation in Italy, East Africa, Argentina, Brazil and Turkey. The fruits and its aromatic peels are used to produce an essential oil. The bergamot oil is widely used in the pharmaceutical, cosmetic, agricultural, food industries and candy making. The essential oil is a yellow-green liquid, obtained from peels of the fruit and consists of 93-96% volatile, e.g. limonene, linalool, linalyl acetate, also bergapten, bergamottin, citropten, α- and β-pinene, γ-terpinene and 4-7% a non-volatile fraction. Is very little scientific information on the antimicrobial properties of the essential oil of bergamot (Oleum Bergamottae).
Aim. The aim of this work was to determine the activity of bergamot oil against yeastlike fungi isolated from oral cavity.
Material and methods. The strains of yeastlike fungi, were isolated from oral cavity patients with candidosis. A total 66 strains of fungi isolated from patients and 5 reference strains were tested. The study included strains of Candida albicans (26 strains), C. glabrata (7), C. guilliermondii (3), C. humicola (1), C. kefyr (4), C. krusei (5), C. lusitaniae (3), C. parapsilosis (6), C. tropicalis (9), C. utilis (2), and 5 reference strains such as C. albicans ATCC 90028, C. glabrata ATCC 66032, C. kefyr ATCC 4130, C. parapsilosis ATCC 22019 and C. tropicalis ATCC 750. The bergamot oil (ETJA, Elbląg) was used in theses dates. The susceptibility (MIC) yeastlike fungi to essential oil was determined by means of plate dilution technique in Sabouraud’s medium. The inoculum contained
105 CFU per spot was seeded with Steers replicator upon the surface of medium containing various oil concentrations and oil-free plates (the strains growth control). Incubation on the plates was conducted in aerobic conditions, in at 37°C for 24 hrs. The MIC were determined as the lowest concentrations of oil that inhibiting the visible growth of fungi on the agar plate.
Results. The results indicated, that studied bergamot oil was very active against the all yeastlike fungi. The most susceptible to the tested oil were the strains belonging to the genus of C. guilliermondii (MIC 0.5-2.0 mg/ml), and C. utilis (MIC = 1.0 mg/ml). The strains C. humicola also were good sensitive to bergamot oil (MIC = 2.0 mg/ml). The strains from genus of C. albicans, C. glabrata and C. tropicalis was inhibited on the range of concentrations 0.5-≥ 2.0 mg/ml.
Conclusions. The bergamot oil was more active against strains yeastlike fungi from genus of C. guilliermondii and C utilis. The strains of C. albicans, C. glabrata and C. tropicalis were also good sensitive to oil. The tested bergamot oil showed high antifungal activity vs. the Candida strains.
Wstęp
Olejek eteryczny wytwarzany przez drzewa Citrus bergamia (rodzina Rutaceae) jest otrzymywany ze skórek i owoców tej rośliny i ma przyjemny cytrusowy zapach. W XIX wieku jego właściwościami przeciwzapalnymi zainteresował się lekarz Francesco Calabro, mieszkający w południowych Włoszech. Drzewo cytrusowca wytwarza białe kwiaty i okrągłe żółte owoce, o gładkiej, cienkiej skórce, miąższu bladozielonożółtym i kwaskowatogorzkawym smaku.
Drzewo bergamotowe hodowane jest w regionie Kalabrii w południowych Włoszech, a także na niewielkich plantacjach w Turcji, Argentynie, Brazylii i w Afryce Wschodniej. Olejek eteryczny ma cytrusowy zapach i gorzkawy smak. Kolor olejku waha się od ciemnożółtego do zielonego i zależy od sezonu, w którym jest on otrzymywany. Jego skład ustalono dopiero w latach 90. ubiegłego wieku (1). Olejek bergamotowy zawiera głównie 93-96% substancji lotnych, wśród których są wymieniane: limonen (40%), linalol (8%), octan linalolu (28%), a także: bergapten, bergamotyna, cytropten, α- i β-pinen, γ-terpinen oraz 4-7% składników nielotnych (1-5). Może też zawierać furanokumaryny (6). Skład olejku zależy od miejsca pochodzenia owoców (1-8).
Olejek bergamotowy ma szereg właściwości leczniczych, dzięki którym znalazł zastosowanie w terapii jako środek przeciwdrobnoustrojowy w przypadku zapaleń gardła, migdałków, w grypie i jako środek przeciwkaszlowy (1, 2, 7-14). Badania wykazały też korzystne działanie na system nerwowy, sercowo-naczyniowy i wątrobę (1, 2). Olejek ma też właściwości przeciwutleniające (7-15). Może być stosowany do masażu (14). Ze względu na przyjemny zapach olejek wykorzystywany jest w przemyśle spożywczym (herbata Earl Grey, cukierki), do produkcji kosmetyków oraz w rolnictwie (2, 5, 15-19).
Olejek bergamotowy działa na bakterie, grzyby, dermatofity i wirusy (1, 2, 7, 9-15, 20-28). Wykorzystując do badań wrażliwości metodę krążkowo-dyfuzyjną, aktywność olejku wobec szeregu bakterii wykazali Kirbaslar i wsp. (15), Brenes i Roura (24), Chao i wsp. (22, 29) oraz Maruzzella i Sicurella (21). Strefy zahamowania wzrostu występowały w przypadku drobnoustrojów, tj. Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Bacillus cereus, Micrococcus luteus, Proteus vulgaris, Listeria monocytogenes i Mycobacterium smegmatis. Uzyskane strefy wynosiły od 11 do 76 mm. Chao i wsp. (29) także wykazali znaczną aktywność olejku bergamotowego wobec szczepów z gatunku Bacillus cereus, Micrococcus luteus, Staphylococcus aureus i Enterococcus faecalis oraz Gram-ujemnych pałeczek, tj. Escherichia coli, Enterobacter cloacae i Alcaligenes faecalis. Natomiast brak działania wykazano wobec pałeczek Pseudomonas aeruginosa. Chao i wsp. (22) także stwierdzili brak aktywności olejku w przypadku szczepu Staphylococcus aureus MRSA (rozcieńczenia 30:1), a Maruzzella i Sicurella (21) wobec Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Enterococcus faecalis, Salmonella typhosa ser. 2 oraz wysoką wrażliwość szczepu Mycobacterium avium.
Badając oddziaływanie olejku bergamotowego na różne drobnoustroje metodą rozcieńczeń seryjnych w podłożu płynnym (MIC), Hammer i wsp. (23) udowodnili aktywność wobec takich bakterii, jak: Acinetobacter baumannii, Aeromonas sobria, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhimurium, Serratia marcescens i Staphylococcus aureus. Mandalari i wsp. (8) oceniali wrażliwość bakterii na kilka frakcji olejku bergamotowego i stwierdzili działanie w przypadku Escherichia coli K-12, Salmonella enterica ser. typhimurium LT 2 oraz Pseudomonas aeruginosa ATCC 795. Na inne badane drobnoustroje, tj. Bacillus subtilis ATCC 6633 (poza jedną frakcją), Listeria monocytogenes ATCC 33090, Lactobacillus lactis MG 1614 i Staphylococcus aureus F 110139, olejek nie wykazał działania. W nielicznych publikacjach opisano także działanie tego olejku na grzyby drożdżopodobne.
Cel pracy
Celem pracy było oznaczenie aktywności olejku bergamotowego wobec grzybów drożdżopodobnych wyizolowanych z jamy ustnej.
Materiał i metody
Grzyby drożdżopodobne zostały wyhodowane z materiałów pobranych z jamy ustnej od pacjentów, u których stwierdzono kandydozę. Pobrane jałowo wymazy posiewano na podłoże Sabourauda. Hodowlę prowadzono w temp. 37°C przez 24-48 godz. w warunkach tlenowych. Identyfikację wyizolowanych szczepów przeprowadzono z uwzględnieniem cech morfologicznych komórek, wyglądu kolonii, wzrostu na podłożu CHROMagar Candida (BioRad) oraz cech biochemicznych określonych testem API 20 C AUX (bioMèrieux) i zdolności do wytwarzania chlamydospor. Badaniu wrażliwości poddano łącznie 71 szczepów, w tym 66 szczepów grzybów wyizolowanych od pacjentów, które należały do następujących gatunków: Candida albicans (26 szczepów), C. glabrata (7), C. guilliermondii (3), C. humicola (1), C. kefyr (4), C. krusei (5), C. lusitaniae (3), C. parapsilosis (6), C. tropicalis (9), C. utilis (2), a także 5 szczepów wzorcowych z gatunku C. albicans ATCC 90028, C. glabrata ATCC 66032, C. kefyr ATCC 4130, C. parapsilosis ATCC 22019 i C. tropicalis ATCC 750.
Wrażliwość oceniano metodą seryjnych rozcieńczeń (MIC) w agarze Sabourauda. Olejek bergamotowy (ETJA, Elbląg) najpierw rozpuszczano w DMSO (Serva), a następnie w jałowej wodzie destylowanej, uzyskując rozcieńczenia w zakresie: 2,0, 1,0, 0,5, 0,25, 0,12 i 0,6 mg/ml. Zawiesinę, zawierającą 105 jednostek tworzących kolonie grzybów (jtk) na kroplę, nanoszono aparatem Steersa na powierzchnię podłoża zawierającego odpowiednie rozcieńczenie olejku lub bez niego (kontrola wzrostu szczepów). Posiewy hodowano przez 24 godz. w 37°C w warunkach tlenowych. Za najmniejsze stężenie hamujące (MIC) przyjmowano takie, przy którym następowało całkowite zahamowanie wzrostu testowanych szczepów grzybów drożdżopodobnych.
Wyniki i ich omówienie
Wyniki badań wrażliwości na olejek bergamotowy różnych gatunków grzybów drożdżopodobnych, należących do rodzaju Candida, zamieszczono w tabeli 1, a szczepów wzorcowych w tabeli 2.
Tab. 1. Wrażliwość grzybów drożdżopodobnych wyizolowanych z jamy ustnej na olejek bergamotowy
Grzyby drożdżopodobneLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące (MIC)
(mg/ml)
≥ 2,02,01,00,50,250,120,06
Candida albicans269125    
Candida glabrata73211   
Candida guilliermondii3 111   
Candida humicola1 1     
Candida kefyr4211    
Candida krusei5311    
Candida lusitaniae321     
Candida parapsilosis642     
Candida tropicalis9423    
Candida utilis2  2    
Rodzaj Candida ogółem662723142000
Tab. 2. Wrażliwość szczepów wzorcowych grzybów drożdżopodobnych na olejek bergamotowy
Grzyby drożdżopodobneLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące MIC
(mg/ml)
2,02,01,00,50,250,120,06
Candida albicans ATCC 900281 1     
Candida glabrata ATCC 660321 1     
Candida kefyr ATCC 413011      
Candida parapsilosis ATCC 220191  1    
Candida tropicalis ATCC 7501  10000
Uzyskane wyniki wskazują, że 59% badanych szczepów wykazało wrażliwość na niskie stężenia olejku w zakresie 0,5-2,0 mg/ml. Wśród nich były najliczniej reprezentowane grzyby z gatunku C. albicans, z których 17 (65%) szczepów wymagało do zahamowania wzrostu stężeń wynoszących 1,0-2,0 mg/ml. Wśród grzybów najwyższą wrażliwością charakteryzowały się szczepy gatunku C. guilliermondii (MIC = 0,5-2,0 mg/ml). Ponadto dużą aktywność wykazał olejek bergamotowy wobec szczepów z gatunku C. utilis. Ich wzrost hamowało stężenie wynoszące 1,0 mg/ml. Jednak 27 (41%) spośród wszystkich badanych szczepów wymagało do zahamowania wzrostu użycia wyższych stężeń (> 2,0 mg/ml). Niskie stężenia w zakresie 0,5-2,0 mg/ml także były aktywne wobec 57% szczepów z gatunku C. glabrata. W przypadku badanych kolejnych 3 gatunków, w tym C. krusei, C. tropicalis i C. kefyr, wartości MIC dla 40-56% szczepów wynosiły od 1,0 do 2,0 mg/ml.
Przeprowadzone przez innych autorów badania wskazują, że aktywność olejku bergamotowego wobec grzybów drożdżopodobnych jest zróżnicowana. W doświadczeniach Hammera i wsp. (23) szczep C. albicans wykazał wrażliwość na 10,0 mg/ml olejku bergamotowego. Kolejni badacze, Romano i wsp. (11), wskazują na niższą aktywność olejku. Oceniane szczepy z gatunku C. albicans okazały się wrażliwe w zakresie 2,5-10,0 mg/ml, C. glabrata – 0,62-10,0 mg/ml, C. krusei – 2,5-5,0 mg/ml, C. tropicalis – 5,0 mg/ml i C. parapsilosis w stężeniu 1,25 mg/ml. Poza szczepami C. parapsilosis i pojedynczymi szczepami z gatunku C. glabrata uzyskane przez autorów wartości MIC były wyższe od uzyskanych przez nas stężeń olejku. Ci sami badacze wykorzystali także do doświadczeń ekstrakt z rośliny Citrus bergamia otrzymany drogą destylacji i sprawdzili jego działanie na te same gatunki grzybów drożdżopodobnych. Okazało się, że ten wyciąg jest znacznie bardziej aktywny i testowane szczepy są bardziej wrażliwe niż na olejek eteryczny. W przypadku gatunku C. albicans wartości MIC mieściły się w granicach 0,62-2,5 mg/ml, C. glabrata – 0,31-1,25 mg/ml, C. krusei – 0,62-1,2 mg/ml, C. tropicalis – 0,62-1,25 mg/ml i C. parapsilosis w stężeniu 0,62 mg/ml.
Kirbaslar i wsp. (15) oceniali wrażliwość różnych grzybów na olejek bergamotowy metodą krążkowo-dyfuzyjną. Dla szczepów C. albicans strefa zahamowania wzrostu wynosiła 13 mm, dla Rhodotorula rubra (obecnie R. mucilaginosa) 15 mm, Hanseniaspora guilliermondii – 12 mm i Debaryomyces hansenii – 15 mm. Natomiast Mandalari i wsp. (8) wykazali wrażliwość szczepu Saccharomyces cerevisiae na olejek bergamotowy. Wartość MIC była wyższa od 1,0 mg/ml. Z kolei olejek nie był aktywny wobec ocenianych szczepów dermatofitów. Poza tym brak działania olejku bergamotowego wobec szczepów Malassezia furfur i Malassezia pachydermatis opisali Lee i wsp. (27, 28). Także Inouye i wsp. (26) wykazali niewrażliwość szczepu Trichophyton mentagrophytes na ten olejek. Natomiast badana przez Sanguinetti i wsp. (9) esencja bergamotowa działała w niskich stężeniach na dermatofity. Dla szczepów Trichophyton mentagrophytes zakres MIC wynosił 0,15-1,25 mg/ml, Trichophyton rubrum – 0,15-0,62 mg/ml, Trichophyton interdigitale – 0,31-1,25 mg/ml, Trichophyton tonsurans – 2,5 mg/ml, Microsporum canis – 0,15-0,62 mg/ml, Microsporum gypseum – 2,5 mg/ml, a dla Epidermophyton floccosum – 0,15-0,31 mg/ml.
Powyższe wyniki badań wskazują, że olejek bergamotowy obejmuje działaniem szereg gatunków grzybów chorobotwórczych, w tym z rodzaju Candida, oraz niektóre dermatofity.
Wnioski
1. Oceniany olejek bergamotowy wykazał dużą aktywność wobec testowanych grzybów drożdżopodobnych wyizolowanych z jamy ustnej.
2. Największą wrażliwością na olejek charakteryzowały się szczepy z gatunku C. guilliermondii i C. utilis. Poza tym olejek wykazał wysoką aktywność wobec szczepów C. albicans, C. glabrata i C. tropicalis.
3. Najmniej wrażliwe na olejek bergamotowy okazały się szczepy z gatunku C. lusitaniae i C. parapsilosis.
Piśmiennictwo
1. Costa R, Dugo P, Navarra M i wsp. Study on the chemical composition variability of some processed bergamot oil (Citrus bergamia) essential oils. Flavour Fragr J 2010; 25:4-20.
2. Karaca M, Ilhan F, Altan H i wsp. Evaluation of hepatoprotective activity of Bergamot Orange in rats. Eastern J Med 2005; 10:1-4.
3. Moufilda S, Marsouk B. Biochemical characterization of blood orange, sweet orange, lemon, bergamot and bitter orange. Phytochem 2003; 62:1283-9.
4. Svoboda K, Greenway RI. Lemon scented plants. J Aromater 2003; 13:23-32.
5. Sanchez-Gonzales L, Pastor C, Vargas M i wsp. Effect of hydroxypropylmethylcellulose, and chitosan coating with an without bergamot essential oil on quality and safety of cold-stored grapes. Postharvest Biol Technol 2011; 60:57-63.
6. Gardana C, Natalin F, Simoneti P. Evaluation of flavonoids and furocoumarins from Citrus bergamia (Bergamot) juice and identification of new compounds. Molecules 2008; 13:220-8.
7. Statti G, Conforti F, Sacchetti G i wsp. Chemical and biological diversity of Bergamot (Citrus Bergamia) in relation to environmental factors. Fitoterapia 2004; 75:212-6.
8. Mandalari G, Benett RN, Bisignano G i wsp. Antimicrobial activity of flavonoids extracted from bergamot (Citrus bergamia Risso) peel, a by-produced of the essential oil industry. J Appl Microbiol 2007; 103:2056-64.
9. Sanguinetti M, Posteraro B, Romano L i wsp. In vitro activity of Citrus bergamia (bergamot) oil against clinical isolates of dermatophytes. J Antimicrob Chemother 2007; 59:305-8.
10. Fischer K, Phillips C. Potential antimicrobial used of essential oil in food: is citrus the answer? Trends Food Sci Technol 2008; 19:156-64.
11. Romano L, Battaglia F, Masucci L i wsp. In vitro activity of bergamot natural essence and furocumarin-free and destilled extracts, and their associations with boric acid against clinical yeast isolates. J Antimicrob Chemother 2005; 55:110-4.
12. Fisher K, Phillips CA. The effect of lemon, orange and bergamot essential oils and their components on the survival of Campylobacter jejuni, Escherichia coli 0157, Listeria monocytogenes, Bacillus cereus and Staphylococcus aureus and in food system. J Appl Microbiol 2006; 101:1232-40.
13. Pizzimenti FC, Mondello MR, Giampa M i wsp. In vivo morphological and antifungal study of the activity of a bergamot essential oil by-product. Flavour Fragr J 2006; 21:585-91.
14. Mansley F, Kerr KG. Microbiological safety of essential oils used in complementary therapies and the activity of these compounds against bacterial and fungal pathogens. Support Care Cancer 1999; 7:100-2.
15. Kirbaslar TG, Tavman A, Dulger B i wsp. Antimicrobial activity of Turkish citrus peel oils. Pak J Bot 2009; 41(6):3206-12.
16. Cum G, Kunkar C, Kunkar A. Supercritical CO2 extraction of Citrus bergamia Risso oil. Proceedings of the 9th Symposium on Plant Original Crude Drugs. 16-19 May, 1991. Eskisehir, Turkey.
17. Benavente-Garcia O, Castillo J, Martin FR i wsp. Uses and properties of citrus flavonoids. J Agric Food Chem 1997; 45:4505-15.
18. Benavente-Garcia O, Castillo J, Martin FR i wsp. Uses and properties of citrus flavonoids and Pine bark phenolic for health related effects. J Agric Food Chem 2005; 53:5922-31.
19. Verzera A, Trozzi A, Gazea F i wsp. Effects of rootstock on the composition on the of bergamot (Citrus bergamia Risso et Poitean) essential oil. J Agric Food Chem 2003; 51:206-10.
20. Kalemba D, Kunicka A. Antibacterial and antifungal properties of essential oils. Curr Med Chem 2003; 10:813-29.
21. Maruzzella JC, Sicurella NA. Antibacterial activity of essential oil vapors. J Am Pharm Assoc 1960; 49:692-4.
22. Chao S, Young G, Oberg C i wsp. Inhibition of methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) by essential oils. Flavour Fragr J 2008; 23:444-9.
23. Hammer KA, Carson FC, Riley TV. Antimicrobial activity of essential oils and other plant extracts. J Appl Microbiol 1999; 86(6):985-90.
24. Brenes A, Roura E. Essential oils in poultry nutrition: Main effects and modes of action. Animal Feed Sci Technol 2010; 158:1-14.
25. Gunasekar M, Geemon K, Marwiwala ST. Health benefits of bioactive molecules from spices and aromatic plants. J Spices Arom Crops 2012; 21(2):87-101.
26. Inouye S, Uchida K, Abe S. Vapor activity of essential oils against a Trichophyton mentagrophytes. J Infect Chem 2006; 12:210-16.
27. Lee J-H, Lee J-S. Chemical composition and antifungal activity of plant essential oils against Malassezia furfur. Kor J Microbiol Biotechnol 2010; 38:315-21.
28. Lee J-H, Lee J-S. Inhibitory effect of plant essential oils on Malassezia pachydermatis. Am Appl Biol Chem 2010; 53(3):184-8.
29. Chao SC, Young DC, Oberg CJ. Screening for inhibitory activity of essential oils on selected bacteria, fungi and viruses. J Essent Oil Res 2000; 12:639-49.
otrzymano: 2017-06-13
zaakceptowano do druku: 2017-07-20

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. n. med. Anna Kędzia
ul. Małchowskiego 5/5
80-262 Gdańsk Wrzeszcz
e-mail: anak@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 3/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii