Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 1/2019, s. 3-7 | DOI: 10.25121/NS.2019.24.1.3
Anita Śmiech1, *Joanna Szczepańska2
Aspekty stomatologiczne występowania niedosłuchu u dzieci – etiologia, klasyfikacje, programy diagnostyczne, rehabilitacja. Przegląd piśmiennictwa
Dental aspects of hearing impairment in children – aetiology, classifications, diagnostic programmes, rehabilitation. A literature review
1Doktorantka w Zakładzie Stomatologii Wieku Rozwojowego, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
2Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Joanna Szczepańska
Streszczenie
Na podstawie piśmiennictwa w pracy przedstawiono epidemiologię wad słuchu na świecie i w Polsce. Przeanalizowano prenatalne i postnatalne czynniki ryzyka. Praca zawiera stosowane obecnie klasyfikacje wad słuchu biorące pod uwagę różne czynniki, opisano metodę przesiewowych badań słuchu wśród noworodków w Polsce. Przedstawiono metody diagnostyki, leczenia i rehabilitacji chorych z niedosłuchem. Opisano stan narządu żucia dzieci głuchych i słabosłyszących zarówno w Polsce, jak i na świecie, jak też implikacje obecności wady słuchu na narząd żucia. U dzieci z niedosłuchem gorsza higiena jest znaczącym problemem, przyczynia się do wyższej frekwencji próchnicy i stanów zapalnych dziąseł. Wrodzone braki zębów lub ich deformacje, a także współistniejące wady zgryzu u dzieci niedosłyszących stanowią wyzwanie dla lekarza dentysty. W pracy zwrócono także uwagę na aspekt psychologiczny w rozwoju dzieci z dysfunkcją słuchu. Podkreślono barierę komunikacyjną podczas wizyty dziecka z niedosłuchem w gabinecie stomatologicznym i konieczność odpowiedniego przygotowania personelu medycznego, co mogłoby mieć wpływ na poprawę stanu jamy ustnej.
Summary
A literature review was performed to present the epidemiology of hearing impairment both worldwide and in Poland. Pre-and postnatal risk factors were assessed. The paper presents classifications of hearing impairment considering different factors, as well as the method of neonatal hearing screening in Poland. Diagnostic, therapeutic and rehabilitation methods for patients with hearing loss were described. The paper further describes oral health in deaf and hardly hearing children in Poland and worldwide, as well as implications of hearing impairment on the masticatory organ. Several factors, such as insufficient hygiene, contribute to high caries frequency and gingivitis in children with hearing impairment. Missing or malformed teeth and malocclusions pose a great challenge for dentists. Furthermore, the work draws attention to the psychological aspect of the development of children with hearing impairment. The communication barrier during a dental visit attended by a hearing-impaired child, as well as the need for appropriate training for medical personnel, which could contribute to improved oral health, are emphasised.
Słowa kluczowe: epidemiologia, rehabilitacja,
0 ***
Niedosłuch jest najczęściej występującym rodzajem niepełnosprawności u dzieci. Utrudniona komunikacja stanowi barierę podczas wizyty w gabinecie stomatologicznym, a gorsze zrozumienie informacji udzielanych przez personel medyczny skutkuje brakiem poprawy stanu uzębienia. Odpowiednie przeszkolenie i modyfikacja stosowanych metod edukacyjnych przyczyniłyby się do uzyskania lepszych wyników.
Celem pracy jest przedstawienie aspektów stomatologicznych u pacjentów z niedosłuchem, a także zwrócenie uwagi na gorszy stan jamy ustnej u tych osób w porównaniu do osób zdrowych.
Analizie poddano bazy danych PubMed oraz Researchgate z lat 2004-2017. Źródłem analizy problemu były również strony internetowe związane z tematyką niedosłuchu.
Epidemiologia
Problem niedosłuchu dotyczy około 10-15% całej populacji świata, co stanowi ok. 500 mln osób. Ocenia się, że ok. 440 mln dzieci na świecie posiada ubytek słuchu wyższy niż 85 decybeli (1). Niedosłuch jest najczęściej występującą wadą wrodzoną w Polsce. Na podstawie badań przesiewowych przeprowadzonych wśród 96,3% noworodków polskich z lat 2003-2006 u 0,18% stwierdzono różnego stopnia niedosłuch, u 0,02% – głęboki niedosłuch, zaś u 0,11% ciężki niedosłuch typu odbiorczego (2). Badanie wykonane na przełomie lat 2003-2013 wskazało już wyższy odsetek dzieci z niedosłuchem – 0,3% (3). U 0,1% dzieci polskich występuje głuchota, u 1% głęboki niedosłuch (4). Ponad 15% dzieci w wieku szkolnym ma problemy ze słuchem, których najczęstszą przyczyną są powikłania infekcji górnych dróg oddechowych. W Polsce 80% osób niedosłyszących nie nosi aparatów słuchowych (5-9), pomimo że niejednokrotnie podkreśla się, iż zastosowanie nowoczesnych rozwiązań w rehabilitacji dysfunkcji słuchu znacznie podnosi komfort życia chorych (4, 10).
W roku 2011 Polska była pierwszym z 9 krajów na świecie, w którym przeprowadzono Program Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków (PPPBSuM), stworzony jako dzieło fundacji Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy (WOŚP) z pomocą Polskiego Towarzystwa Otolaryngologów Chirurgów Głowy i Szyi oraz Polskiego Towarzystwa Neonatologów. Obecnie koordynacją programu zajmuje się Pracownia Badań Przesiewowych działająca przy Klinice Laryngologii i Onkologii Laryngologicznej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, a Koordynatorem Medycznym jest prof. dr hab. n. med. Witold Szyfner (11).
Badanie I poziomu dyskwalifikuje pod kątem obecności niedosłuchu około 91% noworodków. Według analizy retrospektywnej czynników ryzyka wśród dzieci z II poziomu referencyjności czynniki ryzyka stwierdzono u 86,61% dzieci z pozytywnym wynikiem I stopnia referencyjności (3). Program dostarcza jednoznacznych wyników, które pozwalają na wyciągnięcie wniosków epidemiologicznych oraz są wskazówką przy planowaniu wydatków na opiekę zdrowotną (3, 12, 13). Około 8,5% zbadanych dzieci wymaga dalszej diagnostyki, z których do kolejnych badań zgłasza się około 55,8% (3).
Czynniki ryzyka
W tabeli 1 przedstawiono zebrane z piśmiennictwa najczęstsze czynniki ryzyka wystąpienia niedosłuchu. U około 40-50% głuchych nie udaje się ustalić przyczyny choroby (13).
Tab. 1. Czynniki ryzyka uszkodzenia słuchu (14-20)
uwarunkowania genetyczne: 50-60% przypadków mutacji w obrębie genu GJB2
choroby zakaźne: toksoplazmoza, różyczka, opryszczka, cytomegalia
przebieg ciąży: współistnienie chorób ogólnych, warunki życia, wykształcenie, używki, stres
czynniki okołoporodowe: hiperbilirubinemia (71,51%), wcześniactwo (63,25%)
leki ototoksyczne (62,11%), niewielka liczba w skali Apgar, niska masa urodzeniowa
nawrotowe zaburzenia w układzie przewodzącym dźwięku
przewlekłe wysiękowe zapalenie ucha środkowego
urazy
inne czynniki (8%)
Obserwuje się korelację między wystąpieniem niedosłuchu głębokiego a obecnością co najmniej dwóch czynników ryzyka (21).
Klasyfikacja
W zależności od czynników najczęstsze podziały wad słuchu obejmują różne kryteria:
– czas ujawnienia się choroby (niedosłuch prelingwalny, perilingwalny, postlingwalny),
– lokalizację patologii (obwodowy, mieszany, centralny),
– etiologię (wrodzony, nabyty),
– głębokość i zakres ubytku.
Ubytek słuchu określa się w zależności od głębokości i według klasyfikacji BIAP (Międzynarodowego Biura Audiofonologii) i dzieli się na lekki (21-40 dB), średni (41-70 dB) i głęboki (powyżej 91 dB) (22).
Diagnostyka i leczenie
W diagnostyce stosuje się metodę rejestracji słuchowych potencjałów wywołanych pnia mózgu oraz rejestrację emisji otoakustycznej (OEA). Wyniki tych badań są podstawą do stwierdzenia występowania zaburzeń słuchu (22, 24). Audiometria tonalna (PTA) służy do oceny progu słyszenia, umożliwia określenie rodzaju i głębokości niedosłuchu. Audiometria impedacyjna wychwytuje drgania błony bębenkowej wywołane poprzez wpadający dźwięk (4).
Wszczepy ślimakowe stosuje się w przypadkach, gdzie aparaty słuchowe nie dają dostatecznych rezultatów. Korzystanie przez dziecko z systemu FM ma wpływ na rozwój mowy i poprawę zdrowia psychicznego (4, 12, 13).
Zauważa się korelację między występowaniem zaburzeń psychicznych u dzieci a dysfunkcją słuchu (13). Obecnie około 3-10% dzieci jest dotkniętych opóźnieniem rozwoju mowy, u 1/3 dzieci z nich jako podłoże wskazuje się różnego stopnia niedosłuch (25) oraz niedostateczny zasięg pomocy psychologicznej skierowanej do słyszących rodziców głuchych dzieci (26).
W Polsce obecnie znajdują się 32 ośrodki przeprowadzające kształcenie dzieci głuchych i niedosłyszących. Niedostateczny system wczesnej interwencji w Polsce, a jedynie medyczne wsparcie oraz brak odpowiedniego systemu wspierającego rodzinę, implikuje trudności w adaptacji w środowisku (4, 5).
Aspekt stomatologiczny
Pacjent z upośledzeniem słuchu w gabinecie stomatologicznym wymaga szczególnej uwagi z powodu utrudnionej komunikacji z lekarzem dentystą i asystą stomatologiczną. Brak możliwości pełnego zrozumienia informacji skutkuje niedostatecznym wykonywaniem czynności higienizacyjnych, zarówno przez same dzieci, jak i osoby z otoczenia, czego efektem jest gorszy stan uzębienia. Wyższa frekwencja próchnicy jest efektem niskiej świadomości rodziców i opiekunów w szkołach specjalnych, zarówno na temat samej higieny, profilaktyki, jak też diety (27-29). Jain i wsp. (29) stwierdzili średnią wartość wskaźnika intensywności próchnicy dla zębów stałych DMFT u dzieci niedosłyszących na poziomie 2,61, a w grupie kontrolnej – 0,9. Frekwencja próchnicy wyniosła w grupie badanej 93,33% i w grupie kontrolnej – 88,37%. Kolejne badanie przeprowadzone wśród dzieci z różnego rodzaju upośledzeniem wykazało frekwencję próchnicy w grupie 6-7-latków na poziomie 95,7% (DMFT 0,87), zaś w grupie 11-12-latków – 93% (DMFT 5,12), dmft – 7,35, zaś w grupie kontrolnej – 4,45 (30). W badaniu Avasthi i wsp. (31) stwierdzono frekwencję próchnicy u dzieci z problemami słuchowymi na poziomie 72,43% (DMFT 3,18). U 57,98% dzieci z zaburzeniem słuchu stwierdzono występowanie wady zgryzu. Gross (32) jako jedną z przyczyn zwężenia szczęki u osób z niedosłuchem podaje dysfunkcję języka i mięśnia okrężnego ust. Wskazuje się również na istotnie większą częstotliwość występowania zapalenia przyzębia wśród niedosłyszących (33).
Zgodnie z wytycznymi American Academy of Pediatric Dentistry dzieci z niepełnosprawnością powinny być objęte szczególną opieką stomatologiczną (34).
W ostatnim czasie wskazuje się na wpływ nieprawidłowości w układzie stomatognatycznym na wystąpienie objawów akustycznych czy upośledzenia funkcji słuchu. W przypadku objawów, takich jak: szumy uszne subiektywne, bóle głowy czy też dolegliwości ze strony mięśni układu żucia lub stawu skroniowo-żuchwowego, diagnostyka, a następnie leczenie powinno uwzględniać jednocześnie aspekty audiologiczne, stomatologiczne, neurologiczne i psychologiczne (35). Dlatego wydaje się celowe przeprowadzenie badań oceniających stan jamy ustnej dzieci dotkniętych zaburzeniami słuchu oraz podjęcie próby ustalenia, czy istnieje związek między nieprawidłowościami pojawiającymi się w stawie skroniowo-żuchwowym a występowaniem niedosłuchu.
W wielu zespołach chorobowych przebiegających z dysfunkcją słuchu obecne są nieprawidłowości w budowie zębów i przyzębia (tab. 2).
Tab. 2. Zaburzenia w obrębie jamy ustnej w niektórych zespołach przebiegających z niedosłuchem (36-41)
Osteogenesis imperfectaDentinogenesis imperfecta
Zespół Usherazęby zatrzymane, hipoplazja szkliwa, cieńsza warstwa szkliwa w obrazie radiologicznym, przebarwienia zębów
Zespół Waardenburga agenezja zębowa, zęby rybie (conical teeth), taurodontyzm, rozszczep wargi i podniebienia, zaburzenia zgryzowe
Nerwiakowłókniakowatośćprzerost kości szczęk, szparowatość, relacja kostna III klasy, zatrzymane i nadliczbowe zęby, zaburzenia w budowie zębów, występowanie przerostów dziąseł i brodawek języka
Choroba Albersa-Schönberganieprawidłowości zębowe, zębiaki, zapalenie szpiku kości szczęk, zęby zatrzymane, zdeformowane, hipodoncja, wysoko wysklepione podniebienie, utrata aparatu więzadłowego przyzębia z przewlekłym zapaleniem przyzębia
Niedosłuch stanowi również barierę w komunikacji podczas wizyt stomatologicznych. W zależności od stopnia upośledzenia słuchu pacjent wymaga dłuższej wizyty, wyrozumiałości i cierpliwości ze strony lekarza i asysty. Utrudnione zrozumienie informacji niejednokrotnie generuje potrzebę obecności tłumacza lub przeszkolenia personelu, a także wyposażenia gabinetu w odpowiednie pomoce edukacyjne dostosowane dla pacjentów z niedosłuchem – schematy, instruktaże higieny w formie graficznej. W przypadku współistnienia upośledzeń umysłowych często rozważa się przeprowadzenie zabiegu w znieczuleniu ogólnym.
Podsumowanie
Niedosłuch jest najczęściej występującym rodzajem niepełnosprawności wśród dzieci. Powoduje ograniczony dostęp do edukacji i obniża jakość życia. Pacjent z upośledzeniem słuchu w gabinecie stomatologicznym wymaga szczególnej uwagi z powodu utrudnionej komunikacji, która stanowi barierę w zrozumieniu informacji otrzymanych w gabinecie stomatologicznym. Zwraca się więc uwagę na konieczność przeszkolenia personelu w zakresie zarówno języka migowego, jak też sposobu przeprowadzania wizyt poprzez modyfikację stosowanych metod instruktażu i pomocy dydaktycznych. W wielu przypadkach jedynie asysta w postaci tłumacza daje gwarancję odpowiedniego kontaktu z pacjentem dotkniętym różnego stopnia niedosłuchem. Poświęcenie odpowiedniej ilości czasu na wizytę wraz z dużą dozą empatii przyczyniłoby się do większego zrozumienia pacjenta, a w efekcie poprawienia stanu zdrowia jamy ustnej u dzieci z niedosłuchem oraz spadku ilości zabiegów wykonywanych w znieczuleniu ogólnym.
Piśmiennictwo
1. Rajendran V, Roy FG, Jeevanantham D: Postural control, motor skills, and health related quality of life in children with hearing impairment: a systematic review. Eur Arch Otorhinolaryngol 2012; 269(4): 1063-1071.
2. Szyfter W, Wróbel M, Radziszewska-Konopka M et al.: Polish universal neonatal hearing screening program – 4-year experience (2003-2006). Int J Pediatr Otorhinolaryngol 2008; 72: 1783-1787.
3. Greczka G, Wróbel M, Dąbrowski P et al.: Universal Neonatal Hearing Screening Program in Poland – 10-year summary. Otolaryngol Pol 2015; 69(3): 1-5.
4. Skarżyński H, Mueller-Malesińska M: Zapobieganie zaburzeniom słuchu u dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Pediatr Dypl 2009; 13(2): 101-109.
5. Raport o osobach niepełnosprawnych w Polsce; https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=2ahUKEwjJ6vej5bfdAh-VMx4sKHdsYCE8QFjAAegQIABAC&url=http%3A%2F%2Fsamorzad.pap.pl%2Fpalio%2Fhtml.run%3F_Instance%3Dcms_samorzad.pap.pl%26_PageID%3D6%26_media_id%3D57272%26_filename%3DKK_2011_06.06_raport_o_niepelnosprawnych.pdf%26_mimetype%3Dapplication%2Fpdf%26_CheckSum%3D780010585&usg=AOvVaw0nw7uyvKIVydbpJmHYG920.
6. Philips P: Early childhood development and disability: a discussion; http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/75355/9789241504065_eng.pdf;jsessionid=783753AF2069010A8BB8F0934FE07A3C?sequence=1.
7. Ruta A: Rynek protetyki słuchu w Polsce w 2008 roku. Biuletyn Polskiego Stowarzyszenia Protetyków Słuchu, lipiec 2009: 32.
8. Ruta A: Tendencje na rynku protetyki słuchu – wyniki sprzedaży 2009. Biuletyn Polskiego Stowarzyszenia Protetyków Słuchu, lipiec 2010: 32.
9. Główny Urząd Statystyczny, Informacje i Opracowania Statystyczne; http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/ZO_stan_zdrowia_2009.pdf.
10. Wąsowski A, Skarżyński H, Bruski Ł et al.: Metoda zdalnego dopasowania implantu (telefitting) w Ogólnoposkiej Sieci Teleaudiologii. Now Audiofonol 2012; 1(3): 39-43.
11. Strona koordynatora medycznego Programu Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków; http://www.sluch.ump.edu.pl.
12. Knychalska-Zbierańska M: The use of frequency modulation (FM) systems in rehabilitation of children with auditory processing disorders. Otorynolaryngologia 2016; 15(1): 1-7.
13. Mielnik-Niedzielska G: Wczesne rozpoznanie niedosłuchu u dzieci; http://www.zp3.lublin.pl/konferencja/images/sprawozdanie_niepelnosprawni.pdf.
14. Mueller-Malesińska M, Ratyńska J, Skarżyński H et al.: Epidemiologia czynników ryzyka uszkodzenia słuchu u noworodków w Polsce. Audiofonologia 2000; 18: 15-19.
15. Lachowska M, Surowiec P, Morawski K et al.: Second stage of Universal Neonatal Hearing Screening-a way for diagnosis and beginning of proper treatment for infants with hearing loss. Adv Med Sci 2014; 59(1): 90-94.
16. Pruszewicz A, Pospiech I: Low birth weight as a risk factor of hearing loss. Scand Audiol Suppl. 2001; (52): 194-196.
17. Pospiech I, Kuczkowska-Jeske K, Fuławka A: Wartość oceny czynników ryzyka w badaniu przesiewowym słuchu u noworodków. Nowa Med 2000; 7(99): 11-13.
18. Obrębowski A, Hojan E: Remarks concerning bilateral minimal hearing loss in school-age children. Otorynolaryngologia 2014; 13(4): 181-185.
19. Obrębowski A, Obrębowska Z: Influence of otitis media with effusion on speech development in children. Otorynolaryngologia 2009; 8(4): 159-162.
20. WHO global estimates on prevalence of hearing loss; http://www.who.int/pbd/deafness/WHO_GE_HL.pdf.
21. Milewska-Bobula B, Lipka B, Radziszewska-Konopka M et al.: Analysis of causes and treatment of hearing loss in children from Department of Infant Diseases the Children’s Memorial Health Institute, Warsaw. Przegl Lek 2011; 68(1): 54-58.
22. Skarżyński H, Mueller-Malesińska M, Wojnarowska W: Klasyfikacje zaburzeń słuchu. Audiofonologia 1997; 10: 49-59.
23. Wróbel M, Szyfner W: Program Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków w Polsce. Postępy w Chirurgii Głowy i Szyi 2011; 2: 56-59.
24. Ratyńska J, Mueller-Malesińska M, Kochanek K et al.: Zastosowanie techniki OAE i ABR w badaniach przesiewowych i diagnostyce uszkodzeń słuchu i noworodków i niemowląt. Audiofonologia 1999; 15: 29-33.
25. Kobosko J: Pomoc psychologiczna słyszącym rodzicom a efektywność rehabilitacji dzieci głuchych. Otorynolaryngologia 2011; 10(1): 8-14.
26. Śmiechura M, Pepaś R, Strużycka R et al.: Objective hearing evaluation in children with speech delay. Otorynolaryngologia 2013; 12(1): 30-33.
27. Wieczkowska I, Lisiecka K: Stan narządu żucia dzieci niesłyszących i słabosłyszących w województwie zachodniopomorskim. Dent Med Probl 2009; 46(2): 177-184.
28. Goczał K, Pypeć LJ: Stan zdrowotny jamy ustnej uczniów z łódzkich ośrodków dla dzieci niesłyszących. J Stoma 2007; 60(6): 384-390.
29. Jain M, Mathur A, Kumar S et al.: Dentition status and treatment needs among children with impaired hearing attending a special school for the deaf and mute in Udaipur. J Oral Sci 2008; 50(2): 161-165.
30. Al-Qahtani Z, Wyne AH: Caries experience and oral hygiene status of blind, deaf and mentally retarded female children in Riyadh, Saudi Arabia. Odontostomatol Trop 2004; 27(105): 37-40.
31. Kanika A: Oral health status of sensory impaired children in Delhi and Gurgaon. Int J Dent Clin 2011; 3(2): 21-23.
32. Gross A: A longitudinal evaluation of open mouth posture and maxillary arch width in children. Angle Orthod 1994; 64(6): 419-424.
33. Bimstein E, Jerrel RG, Weaver JP et al.: Oral characteristics of children with visual or auditory impairments. Pediatr Dent 2014; 36(4): 336-341.
34. American Academy on Pediatric Dentistry Clinical Affairs Committee-Behavior Management Subcommittee; American Academy on Pediatric Dentistry Council on Clinical Affairs: Guideline on behavior guidance for the pediatric dental patient. Pediatr Dent 2008-2009; 30(7 suppl.): 125-133.
35. Maciejewska B, Wiskirska-Woźnica B, Mehr K et al.: Subjective and objective acoustic phenomena in patient with parafunction of stomathognathic system – a case report. Otorynolaryngologia 2012; 11(3): 132-138.
36. Rauch F, Glorieux FH: Osteogenesis imperfecta. Lancet 2004; 363(9418): 1377-1385.
37. Balmer R, Fayle SA: Enamel defects and ectopic eruption in a child with Usher syndrome and a cochlear implant. Int J Paediatr Dent 2007; 17(1): 57-61.
38. Sólia-Nasser L, de Aquino SN, Paranaíba LM et al.: Waardenburg syndrome type I: Dental phenotypes and genetic analysis of an extended family. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2016; 21(3): e321-e327.
39. Salvatore S, Carnevale C, Infussi R et al.: Waardenburg Syndrome: a review of literature and case reports. Clin Ter 2012; 163: e85-94.
40. Friedrich RE, Giese M, Stelljes C et al.: Size of tooth crowns and position of teeth concerning the extension of facial plexiform neurofibroma in patients with neurofibromatosis type 1. Anticancer Res 2012; 32(5): 2207-2214.
41. Del Fattore A, Cappariello A, Teti A: Genetics, pathogenesis and complications of osteopetrosis. Bone 2008; 42: 19-29.
otrzymano: 2018-12-16
zaakceptowano do druku: 2019-02-05

Adres do korespondencji:
*Joanna Szczepańska
Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego Uniwersytet Medyczny w Łodzi
ul. Pomorska 251, 92-213 Łódź
tel.: +48 (42) 675-75-16
joanna.szczepanska@umed.lodz.pl

Nowa Stomatologia 1/2019
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia