Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2007, s. 46-56
*Katarzyna Karłowicz-Bodalska1,2, Tadeusz Bodalski
Nienasycone kwasy tłuszczowe, ich właściwości biologiczne i znaczenie w lecznictwie
The biological properties of unsaturated fatty acids and their role in therapy
1Hasco-Lek S.A. we Wrocławiu
2Zakład Farmacji Przemysłowej Wydziału Farmaceutycznego AM we Wrocławiu
Summary
The chemical, physiological and pharmacological properties of unsaturated fatty acids were presented based on the literature. The pharmacological characteristics of metabolites of enzymatic cascade of linoleic and linolenic acid (mainly twenty carbon acids and eicosanoids) were described. The important functions of these acids in many biological transformations in the human body were discussed. Diet should contain the proper amount from both groups (n-3 and n-6) of unsaturated fatty acids. It is particularly important for older people because the slowed down metabolism can cause the deficiency of basic acids and their metabolites. Moreover, premature infants and artificially fed infants show the enlarged demand for poly-unsaturated fatty acids. The problem of supplementation during pregnancy and breast feeding is an important question widely discussed for many years in scientific literature.
Additionally, the pharmacological properties, clinical studies and particular indications for the application of two natural crude drugs: cod liver oil (Ol. Jecoris Aselli) and evening primrose oil (Ol. Oenotherae) as food supplements were presented. Both crude drugs are a basic source of n-3 and n-6 poly-unsaturated fatty acids.
Znaczenie lipidów, jako naturalnego źródła energii, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz kwasów tłuszczowych, które stanowią materiał budulcowy do syntezy wielu ważnych dla organizmu ludzkiego związków biologicznie czynnych, jest od dawna przedmiotem badań.
Kwasy tłuszczowe występują w tłuszczach roślinnych i zwierzęcych w postaci estrów gliceryny – glicerydów (acylogliceroli). W formie niezestryfikowanej, jako wolne kwasy tłuszczowe, są obecne w surowicy krwi. Naturalne kwasy tłuszczowe zawierają parzystą liczbę atomów węgla. W zależności od stopnia wysycenia łańcucha węglowego rozróżniamy nasycone kwasy tłuszczowe (brak podwójnych wiązań w łańcuchu węglowym) i nienasycone (zawierające jedno lub więcej wiązań podwójnych, oddzielonych od siebie grupą metylenową).
Nienasycone kwasy tłuszczowe są zazwyczaj głównymi składnikami glicerydów płynnych (olejów). Właściwości fizykochemiczne i biologiczne olejów zależą od rodzaju kwasu tłuszczowego (długości łańcucha oraz liczby i umiejscowienia podwójnych wiązań).
Niektóre nienasycone kwasy tłuszczowe odgrywają ważną rolę w fizjologii człowieka; występują w strukturalnych lipidach komórki, uczestniczą w budowie błon mitochondrialnych i mikrosomów, są potrzebne do prawidłowego rozwoju organizmu. Są nimi dostarczane z pożywieniem, głównie pochodzenia roślinnego, tzw. egzogenne kwasy tłuszczowe: linolowy i a-linolenowy, niezbędne składniki diety człowieka i wielu gatunków zwierząt. Kwasy te wraz z produktami ich przemiany, wytworzonymi w organizmie zwierzęcym, tworzą dwie główne rodziny kwasów nienasyconych: rodzinę w-6 (lub n-6) pochodnych kwasu linolowego (C18:2, w-6) i rodzinę w-3 (n-3) pochodnych kwasu a-linolenowego (C18:3, w-3), określane mianem nienasyconych niezbędnych kwasów tłuszczowych (NNKT) lub wielonienasyconych niezbędnych kwasów tłuszczowych (WNKT), znanych w piśmiennictwie światowym pod nazwą essential fatty acids (EFA) lub PUFA (polyunsaturated fatty acids). Litera w oznacza miejsce pierwszego podwójnego wiązania (licząc od końca łańcucha węglowego), a stojąca przy niej cyfra wyraża atom węgla, przy którym to wiązanie występuje (węgiel grupy metylowej jest oznaczony cyfrą 1). Cyfry podane obok litery ? informują o umiejscowieniu podwójnych wiązań, licząc od grupy karboksylowej (ryc. 2). Wszystkie podwójne wiązania w naturalnych kwasach tłuszczowych występują w konfiguracji cis (1-5).
Ryc. 1.Wzory głównych niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych.
Ryc. 2. Podstawowe rodziny NNKT.
W odróżnieniu od roślin organizmy zwierzęce mają ograniczoną zdolność desaturacji kwasów tłuszczowych. WNKT nie mogą być syntetyzowane w ustroju człowieka i większości zwierząt ze względu na brak układów enzymatycznych, wprowadzających wiązania podwójne w pozycje n-3 i n-6 łańcucha węglowego. Dostarczone wraz z pożywieniem WNKT ulegają w ustroju przebudowie, w wyniku której następuje wydłużenie łańcucha węglowego (elongacja) oraz wprowadzenie dodatkowych wiązań podwójnych (desaturacja). Utworzone w ten sposób kwasy eikozanowe (dwudziestowęglowe): dihomo-g-linolenowy (C20:3, n-6) (DHGLA), arachidonowy (C20:4, n-6) (AA), eikozapentaenowy (C20:5, n-3) (EPA) oraz dokozaheksaenowy (C22:6, n-3) (DHA) pełnią zasadniczą rolę biologiczną w organizmie. Wchodzą w skład wszystkich tkanek ustroju, regulują wiele ważnych czynności fizjologicznych, obniżają poziom triglicerydów w surowicy krwi oraz są substratami w syntezie ważnych związków o szerokim spectrum aktywności fizjologicznej i farmakologicznej, zwanych eikozanoidami. Należą do nich prostaglandyny, prostacykliny, tromboksany, leukotrieny i lipoksyny. Prostaglandyny, prostacykliny i tromboksany powstają z przemiany kwasu arachidonowego pod wpływem enzymu cyklooksygenazy; leukotrieny i lipoksyny są syntetyzowane szlakiem lipoksygenazy. Dieta, w której egzogenne WNKT stanowią od 1 do 2% całodziennego zapotrzebowania energetycznego, zapobiega wystąpieniu objawów ich niedoboru.
Wytwarzanie w komórkach wątroby pochodnych kwasu linolowego i linolenowego odbywa się oddzielnie w ramach obu rodzin przy udziale tych samych układów enzymatycznych: desaturaz i elongaz (ryc. 3).
Ryc. 3. Kaskada WNKT rodziny n-6 i n-3 (wg Pytasz i Stołyhwo (25).
W opisanych przemianach metabolicznych oba kwasy linolowy (n-6) i a-linolenowy (n-3) współzawodniczą o te same enzymy, stąd też nadmiar kwasu linolowego prowadzi do większej koncentracji kwasu arachidonowego (AA n-6) poprzez zahamowanie syntezy kwasów eikozapentaenowego (EPA) i dokozaheksaenowego (DHA n-3). Należy jednak nadmienić, że sprawność fizjologiczna w zakresie elongacji i desaturacji kwasów nienasyconych obniża się w miarę starzenia się organizmu, na skutek wyczerpywania się możliwości syntezy enzymów. Odpowiednia ilość kwasów z rodziny n-3 w codziennym pożywieniu zapobiega nadmiernemu wytwarzaniu w organizmie produktów kaskady kwasu arachidonowego (1-5).
Olejami roślinnymi zawierającymi znaczące ilości WNKT (linolowego (LA) oraz a-linolenowego (ALA), powszechnie wykorzystywanymi w codziennej diecie naszego klimatu, są oleje: lniany (15% LA i 58% ALA), kukurydziany (57% LA + 1% ALA), słonecznikowy (63% LA + 0,5% ALA) i sojowy (56% LA + 8% ALA).
Podstawowe WNKT rodziny n-6 (kwasy: linolowy i g-linolenowy (GLA)) występują w dużych ilościach w oleju wiesiołkowym Ol. Oenotherae (71% LA + 10% GLA).
Kwas g-linolenowy wchodzi ponadto w skład oleju z nasion ogórecznika ( Borago officinalis) oraz oleju z nasion porzeczki czarnej ( Ribes nigrum).
Źródłem izomerów WNKT rodziny n-3 są wyłącznie oleje z ryb morskich (trany) oraz tłuszcze jadalnych produktów morza. Stosowanie w lecznictwie koncentratów z olejów rybnych wprowadzono po spostrzeżeniu, że wśród Eskimosów, mimo wysokokalorycznej, bogatej w tłuszcz diety, bardzo rzadko występuje miażdżyca naczyń krwionośnych oraz zawał mięśnia sercowego, tak częsty w krajach uprzemysłowionych. Uznano, że przyczyną tego zjawiska nie są czynniki genetyczne lecz obecność substancji ochronnych w oleju rybnym. Stwierdzono bowiem, że emigranci eskimoscy, pozbawieni tradycyjnego pożywienia rybnego, zapadają równie często jak Europejczycy na wyżej wymienione choroby cywilizacyjne. Określone w wyniku długoletnich badań właściwości tranu wątłuszowego (obniżające poziom triglicerydów w surowicy krwi, immunomodulujące oraz przeciwzapalne) przypisuje się obecności glicerydów kwasów EPA, DPA, DHA (ryc. 4) i in., których zawartość w tranie wynosi łącznie ok. 85%, a które są wyjątkowo cenne biologicznie dla człowieka i wszystkich organizmów zwierzęcych.
Ryc. 4. Wzory kwasów dwudziestowęglowych.
Kwasy eikozanowe odgrywają zasadniczą rolę w profilaktyce miażdżycy. Jak wspomniano wyżej, biorą one udział w wielu enzymatycznych przemianach metabolicznych zachodzących w organizmie, a także redukują syntezę kwasu arachidonowego i jego pochodnych (eikozanoidów), przez zastąpienie w tych reakcjach kwasu arachidonowego kwasem eikozapentaenowym i dokozaheksaenowym, które są silnymi inhibitorami enzymów cyklooksygenazy i lipoksygenazy. W procesie cyklooksygenacji kwas arachidonowy jest metabolizowany do prostaglandyn (PGE2) (ryc. 5), prostacyklin i tromboksanów (TXA2), a pod wpływem 5-lipoksygenazy ulega przemianie m.in. do leukotrienów, z których leukotrien B4 (LTB4) wykazuje szczególnie silne działanie chemotaktyczne i chemokinetyczne. Eikozanoidy, pochodne kwasu arachidonowego, charakteryzują się wysoką aktywnością biologiczną. Związki te w małych ilościach wykazują korzystne dla organizmu działanie wazodilatacyjne, przeciwzakrzepowe i przeciwmiażdżycowe, w większych stężeniach działają jednak odwrotnie: zwiększają krzepliwość krwi i wywołują reakcje prozapalne i alergiczne. Przez uwalnianie enzymów lizosomalnych oraz wytwarzanie wysokoenergetycznych rodników, LTB4 bierze znaczący udział w rozwoju procesu zapalnego. Działanie powyższe wykazują w znacznie mniejszym stopniu metabolity kwasów tłuszczowych z rodziny n-3, szczególnie EPA i DHA, stąd też zastąpienie, na zasadzie antagonizmu kompetencyjnego, kwasu arachidonowego kwasem eikozapentaenowym (EPA) w analogicznej kaskadzie enzymatycznej, prowadzi do utworzenia leukotrienów i prostaglandyn o niższej aktywności biologicznej. Pochodzący z EPA leukotrien LTB5 wykazuje tylko 1-10% aktywności LTB4, podobnie tromboksan TXA3 znacznie słabiej pobudza agregację płytek krwi niż TXA2, pochodzący z kwasu arachidonowego.
Ryc. 5. Prostanoidy.
W ustroju człowieka (i zwierząt) kwasy nienasycone rodziny n-3 znajdują się w mniejszych ilościach niż kwasy rodziny n-6. Znaczne nagromadzenie tych związków, zwłaszcza kwasu DHA, obserwuje się w niektórych tkankach (w fosfolipidach błonowych oraz fosfolipidach receptorów siatkówki oka, w jądrach i korze mózgowej człowieka i in.), co świadczy o ich szczególnej roli w fizjologii tych narządów. Wielokierunkowe działanie kwasów EPA i DHA oraz ich metabolitów zostało udowodnione doświadczalnie stosunkowo niedawno w wyniku systematycznych badań, zapoczątkowanych w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.
Ważne jest zachowanie w ustroju zwierząt i człowieka optymalnej proporcji w występowaniu kwasów tłuszczowych rodzin n-3 i n-6 oraz ich pochodnych.
Według niektórych źródeł w typowych dietach europejskich stosunek zawartości kwasów tłuszczowych rodziny n-6 do kwasów rodziny n-3 jest ogólnie wysoki, niekiedy wyższy niż 20 (w diecie amerykańskiej proporcje te wynoszą jak 30:1). Konkurencyjna współzależność między kwasami rodziny n-6 i n-3 oraz utrzymywanie równowagi między produktami ich przebudowy w organizmie wynika z wzajemnej relacji kwasu linolowego do linolenowego w tłuszczach pożywienia. Nieprawidłowe relacje między zawartością 20- i 22-węglowych kwasów tłuszczowych oraz WNKT n-3 i n-6 w fosfolipidach błon biologicznych mogą być jedną z przyczyn schorzeń układu krążenia oraz choroby niedokrwiennej serca (6).
Wiele publikacji dotyczy znaczenia kwasów EPA i DHA w prawidłowym rozwoju płodu (7-11).
Stwierdzono, że poziom niezbędnych kwasów tłuszczowych u ciężarnych kobiet w warunkach normalnej, codziennej diety, obniża się w okresie ciąży, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze (8-11), w wyniku czego stężenie kwasów dokozaheksaenowego (DHA (22:6, n-3) i arachidonowego (AA (20:4, n-6), które są głównymi polienowymi pochodnymi kwasów linolowego (LA (18:2, n-6) i linolenowego (ALA (18:3, n-3) (ryc. 3), może często nie wystarczać dla prawidłowego rozwoju płodu (7).
Według Makrides i Gibson (2002) (11) w mleku matek karmiących nie stwierdza się zupełnego braku DHA, jednak poziom tego kwasu jest w dużym stopniu zależny od diety, np. mleko kobiet spożywających wyłącznie pokarmy roślinne wykazuje niższy poziom DHA w porównaniu z mlekiem kobiet pozostających na normalnej diecie, a zawartość DHA jest najwyższa w mleku kobiet przyjmujących regularnie pokarm rybny.
AA i DHA są ważnymi substancjami budulcowymi wszystkich błon komórkowych i są obecne w wysokich stężeniach w tkance nerwowej i siatkówce. Groot R i wsp. (7) badali wpływ suplementacji ciężarnych kobiet kwasem linolowym (LA) i a-linolenowym (ALA) na zawartość długołańcuchowych kwasów polienowych (LCPs) u noworodków. Izolację LCPs prowadzono z materialu uzyskiwanego podczas porodu (pępowina). Autorzy wykazali, że nieznacznemu wzrostowi stężenia DHA towarzyszy zmniejszenie zawartości LCPs rodziny n-6 (głównie kwasu arachidonowego). Na podstawie wieloletnich badań autorzy sugerują wprowadzenie suplementacji ciężarnych mieszaniną gotowych kwasów DHA i AA (zamiast LA i ALA). Pominięcie konwersji enzymatycznej wydaje się bardziej skuteczną opcją uzyskania optymalnej zawartości długołańcuchowych kwasów wielonienasyconych w organizmie matki i noworodka.
Tran ( Ol. Jecoris Aselli)
Tran rybi jest od dawna znanym lekiem, zalecanym zwłaszcza dzieciom jako środek wzmacniający układ kostny, uzębienie i poprawiający wzrok. Otrzymywany jest z wątrób wątłuszy (dorsze) Gadus morrhua i innych gatunków ryb dorszowatych.
Podstawowymi składnikami tłuszczu rybiego są glicerydy nienasyconych kwasów tłuszczowych (ok. 85%), w tym kwasów: eikozapentaenowego (EPA) i dokozaheksaenowego (DHA); glicerydy nasyconych kwasów tłuszczowych (palmitynowego i mirystynowego) występują w małych ilościach. Tran zawiera ponadto witaminy A i D (1 g tranu leczniczego zawiera co najmniej 600 j.m. wit. A i 60 j.m. wit. D (Ph.Eur.).
Witamina A bierze udział w kształtowaniu i utrzymaniu fizjologicznie zdrowego nabłonka rogówki oka, stymulowaniu wzrostu i różnicowaniu komórek, uczestniczy w budowie tkanki kostnej oraz wspomaga układ immunologiczny, chroniąc organizm przed chorobami inwazyjnymi i zakaźnymi. Witamina D3 warunkuje prawidłową gospodarkę wapniowo-fosforanową i odgrywa ważną rolę w procesie wapnienia kości. Jej niedobór prowadzi do krzywicy ( rachitis).
W piśmiennictwie naukowym spotyka się doniesienia o działaniu przeciwzapalnym, przeciwmiażdżycowym i immunotropowym, a nawet przeciwnowotworowym oleju rybiego. W badaniach na myszach stwierdzono m.in. hamujący wpływ tranu na onkogenezę brodawczaka przełyku wywołaną działaniem benzo(a)pirenu (12). Właściwości przeciwzapalne tranu przypisuje się obecności obu kwasów EPA i DHA z rodziny n-3.
Suplementacja olejem rybim szczurów ( p.o.) z wywołaną nefrotoksycznością, spowodowała obniżenie poziomu kreatyniny i mocznika w surowicy, podwyższenie aktywności fosfatazy alkalicznej w korze nerkowej oraz polepszenie obrazu histologicznego kanalików nerkowych w porównaniu ze zwierzętami kontrolnymi. Działania tego nie zaobserwowano w odniesieniu do oleju słonecznikowego (13).
Korzystny wpływ suplementacji olejem rybim zaobserwowano w przebiegu leczenia stanów zapalnych indometacyną, lekiem z grupy NSAID (non steroidal anti-inflammatory drugs) o silnym działaniu przeciwzapalnym, lecz o dużej toksyczności (zwłaszcza gastrotoksyczności i nefrotoksyczności). Stwierdzono, że jednoczesne podawanie indometacyny z tranem zmniejsza jej niekorzystne skutki uboczne (uszkodzenia śluzówki, nadżerki i in.), bez negatywnego wpływu na skuteczność farmakologiczną (14).
Pacjenci z silnym i umiarkowanie silnym bólem mięśni szkieletowych (badania przekrojowe na 4490 chorych) po suplementacji tranem zgłaszali ustępowanie dolegliwości bólowych. Zaobserwowano zależność między regularnym przyjmowaniem tranu a zmniejszeniem nasilenia bólu (15).
Działanie przeciwzapalne oleju rybiego przetestowano klinicznie w leczeniu różnych schorzeń, charakteryzujących się chronicznymi stanami zapalnymi, m.in. w nieswoistych zapaleniach jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohn´a (16-18) oraz we wspomaganiu leczenia gośćca stawowego (19).
Dobre wyniki uzyskano w leczeniu nieswoistych stanów zapalnych jelit; suplementacja preparatami oleju rybiego wzbogaconego w EPA umożliwiła w wielu wypadkach zmniejszenie dawki glikokortykosteroidów (dzięki komplementarnemu działaniu obu leków). Zaobserwowano zmniejszenie stężenia LTB4 w dializatach odbytniczych, poprawę histologiczną oraz wzrost zawartości EPA w śluzówce jelita. Beluzzi i wsp. (18) w podwójnie ślepej próbie na 78 pacjentach wykazali wysoką skuteczność oleju rybiego w utrzymaniu remisji w przebiegu choroby Leśniowskiego-Crohn´a.
Próby zastosowania oleju rybiego w leczeniu wspomagającym gośćca stawowego zakończyły się ogólnie pomyślnie. Odnotowano korzystne efekty kliniczne, jak i zgodne z normą wyniki laboratoryjnych parametrów oceny schorzenia niemal we wszystkich opisanych badaniach. Pozytywne wyniki suplementacji tranem umożliwiły znaczne (niekiedy do 50%) ograniczenie stosowania klasycznych leków przeciwzapalnych. Podkreśla się przy tym ogólnie dobrą tolerancję (brak niepożądanego działania) mimo długotrwałego przyjmowania dużych dawek kwasów szeregu n-3. Należy jednak mieć na uwadze, przy stosowaniu przez dłuższy czas dużych dawek tranu, możliwość wystąpienia zaburzeń krzepliwości krwi (19).
Znaczącą poprawę kliniczną po 12 mies. suplementacji tranem zaobserwowano również w leczeniu nawracającej mioglobinurii i postępującej aksonopatii u dzieci (20).
Kim i wsp. (21) w eksperymencie na zwierzętach wykazali działanie przeciwmiażdżycowe tranu, wyrażające się m.in. obniżeniem poziomu cholesterolu (o 30%) i lipoprotein, zmniejszeniem obszaru uszkodzeń w aorcie i naczyniach wieńcowych oraz redukcją liczby uszkodzonych komórek i chemotaksji monocytów do uszkodzonego śródbłonka. Autorzy konkludują, że opóźnianie procesu arteriosklerozy jest wynikiem działania WNKT n-3, ponieważ równoległa próba z olejem roślinnym bogatszym w WNKT, lecz z rodziny n-6, nie wykazała tego efektu.
Na modelu zwierzęcym, jak i na zdrowych ochotnikach, stwierdzono efekt immunosupresyjny kwasów szeregu n-3. W związku z tą właściwością rozważa się możliwość zastosowania tranu rybiego jako środka wspomagającego w leczeniu immunosupresyjnym u chorych po przeszczepie nerek (22).
Według Starka i wsp. (23) suplementacja kobiet postmenopauzalnych olejem rybim wpływa korzystnie na wybrane czynniki ryzyka choroby wieńcowej, szczególnie przez znaczne obniżenie stężenia triglicerydów w surowicy oraz jednoczesne zwiększenie stężenia EPA i DHA w fosfolipidach błon biologicznych. W świetle uzyskanych wyników suplementacja olejem rybim kobiet postmenopauzalnych zmniejsza ryzyko choroby niedokrwiennej serca u tych pacjentek.
Ważny problem, szeroko dyskutowany od kilku lat na łamach czasopism naukowych, stanowi zastosowanie lipidów w żywieniu niemowląt (24-30).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2007-03-27
zaakceptowano do druku: 2007-03-15

Adres do korespondencji:
*Katarzyna Karłowicz-Bodalska
Hasco-Lek S.A.
ul. Żmigrodzka 242e, 51-131 Wrocław
tel. (0-71) 353-95-22
e-mail: hasco@hasco-lek.com.pl

Postępy Fitoterapii 1/2007
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii