Co wiemy o profilaktyce stomatologicznej?
Ankieta własna przeprowadzona wśród pacjentów „Wesołego Ząbka”

Wielu lekarzy zajmujących się opieką stomatologiczną nad najmłodszymi pacjentami z zainteresowaniem śledzi doniesienia i przeprowadza badania epidemiologiczne dotyczące stanu uzębienia polskich dzieci (1). Do końca 2000 roku planowano bowiem realizację „Celów zdrowia jamy ustnej na 2000 rok” ustalonych przez FDI/WHO w 1992 roku (2, 3). Wciąż podejmowane są akcje prozdrowotne (4, 5) mające za zadanie osiągnięcie wytyczonych celów, jednak już dzisiaj wiadomo, że nie zostaną one w pełni zrealizowane. Odpowiedź na pytanie dlaczego tak się dzieje jest złożona i trudna. Niepełna realizacja szczytnych założeń programów profilaktycznych związana jest na pewno, nie tylko z ogólnie złą kondycją Służby Zdrowia, ale przede wszystkim ze stereotypowym podejściem personelu medycznego, a co za tym idzie i pacjentów, do szeroko rozumianej oświaty prozdrowotnej. Po to, by pacjenci zrozumieli jakie korzyści wynikają z inwestowania czasu i środków w zabiegi profilaktyczne, niezbędne jest wśród stomatologów i pielęgniarek, głębokie przekonanie o potrzebie ciągłego rozpowszechniania profilaktyki, jako najlepszego modelu prewencyjno-terapeutycznego w zapobieganiu próchnicy i innym chorobom jamy ustnej.

Od samego początku wysiłki zespołu „Wesołego Ząbka”, którego kadrę lekarską stanowią pracownicy naukowo-dydaktyczni Zakładów: Stomatologii Zachowawczej oraz Stomatologii Wieku Rozwojowego ŚAM, kierowane są na poprawienie stanu higieny jamy ustnej najmłodszych pacjentów. Oprócz codziennej pracy polegającej na zapewnieniu dzieciom podstawowej opieki dentystycznej, przeprowadzamy co pół roku przeglądy uzębienia i wprowadzamy do praktyki profilaktyczne zabiegi stomatologiczne. Przez ostatnie dwa lata naszej pracy w gabinecie szkolnym rozpowszechnianie wiedzy o zachowaniach prozdrowotnych zajmowało znaczące miejsce. Rozpoczęliśmy od „autokorekty”, tzn. zmiany własnego sposobu myślenia, kładąc zdecydowany nacisk na szeroko pojętą profilaktykę, by potem przekazywać swoją wiedzę najmłodszym pacjentom i ich opiekunom, absolutnie nie przyzwyczajonym do tego typu postępowania (6). Po pewnym czasie zaobserwowaliśmy, że dzieci i rodzice przyswajają sobie wiedzę o lakowaniu czy lakierowaniu zębów, z zainteresowaniem słuchają rad dotyczących prawidłowego szczotkowania, pytają o wskazania dietetyczne zapobiegające przede wszystkim próchnicy (ale jakże istotne dla zdrowia ogólnego; permanentna dieta wysokobiałkowa, niskocukrowa, niskotłuszczowa, bogata w jarzyny, owoce, białe mięso, itd.). Często wiedza małych pacjentów na ten temat, jest nawet większa niż samych rodziców, mimo że zawsze zachęcamy opiekunów do aktywnego uczestniczenia w wizycie dziecka w naszym gabinecie. Prezentujemy plansze i foldery, przeprowadzamy instruktaże higieny, kierując nasze wysiłki do całych rodzin.

Postanowiliśmy przeprowadzić wśród rodziców naszych małych pacjentów ankietę, po to by dowiedzieć się, jaka jest ich rzeczywista wiedza na temat profilaktyki stomatologicznej i czy nasze starania znajdują ich akceptację.

Badaniem objęliśmy grupę 80 osób, w wieku od 21 do 62 lat. Wśród ankietowanych znalazło się 46 osób, będących bądź to naszymi pacjentami bądź ich opiekunami – najczęściej rodzicami lub rodzeństwem. Pozostałe 34 osoby ujęte w badaniach nie należą do naszych pacjentów, stanowią grupę kontrolną. Wszystkim anonimowo zadawaliśmy pytania na temat podstawowych wiadomości z zakresu wiedzy o profilaktyce stomatologicznej; zarówno tej stosowanej w domu, jak i profesjonalnej w gabinecie (ryc. 1).

Wyniki badań potwierdziły nasze wcześniejsze obserwacje. W grupie badanych przeważały kobiety stanowiąc 81% osób ankietowanych, bo to zazwyczaj mamy i babcie podejmują z powołania, trud uczestniczenia w leczeniu dzieci; one też uważniej słuchają naszych rad i wprowadzają je umiejętnie w życie. Kobiety biorące udział w badaniu, dysponowały większą wiedzą na temat technik zabezpieczania zębów przed próchnicą w gabinecie, zdrowej diety i sposobów codziennego dbania o zęby w domu. Deklarowały częstsze wizyty kontrolne w gabinecie stomatologicznym, wynikające raczej z poczucia obowiązku, niż z nagłej potrzeby związanej z bólem zęba – do czego częściej przyznawali się panowie (tab. 1).

Jak wynikało z ankiety, kobiety (w obu grupach – badanej i kontrolnej) intensywniej dbały o stan jamy ustnej swoich dzieci i własny. Częściej niż mężczyźni myły zęby (69% wszystkich pytanych kobiet zapewniało, że szczotkuje zęby 2 lub nawet 3 razy dziennie i zachęca lub nakłania do tego dzieci). Wśród mężczyzn, 13% stanowili panowie z grupy kontrolnej, przyznający się do używania szczotki do zębów rzadziej niż raz dziennie. Wśród kobiet było więcej takich, które potrafią i posługują się nitką dentystyczną i innymi wspomagającymi utrzymanie higieny jamy ustnej środkami. Proszone o ich wymienienie, wskazywały głównie na ziołowe płukanki, wzbogacane związkami fluoru pasty do zębów, niektóre wspominały o możliwości podawania najmłodszym doustnych preparatów fluorowych (nb. jesteśmy zwolennikami racjonalnej diety, bez konieczności jej uzupełniania na co dzień, środkami syntetycznymi) (tab. 2).

Wyraźne różnice wśród ankietowanych, należących do grupy naszych pacjentów i grupy kontrolnej, dotyczyły profesjonalnych zabiegów profilaktycznych wykonywanych tylko w gabinecie stomatologicznym. W grupie pacjentów - 72% (33 osoby) pytanych (głównie kobiet) korzystało z profilaktycznego zabezpieczania bruzd i szczelin lakiem (osobiście lub dzieci), wiedziało, kiedy ten zabieg powinien być wykonywany i jak należy u własnego dziecka kontrolować lak szczelinowy. 63% (29 osób) badanych wiedziało co to jest i korzystało z fluoryzacji kontaktowej (osobiście lub dzieci). Odpowiednio, w grupie kontrolnej wiedzą na temat lakowania wykazało się 32% (11 osób) badanych, a co do fluoryzacji to uzyskano tylko 15% (5 osób) zadowalających odpowiedzi (tab. 3).

Podobne dysproporcje zaobserwowano przy odpowiedzi dotyczącej potrzeby oczyszczania zębów z osadów i kamienia nazębnego. Na szczęście wśród naszych pacjentów nie znalazł się ani jeden, który uważałby, że jest to zabieg niepotrzebny a nawet „osłabiający” zęby.

Z przeprowadzonej prostej ankiety wynika, że ciągłe przypominanie i propagowanie profilaktyki stomatologicznej ma ogromne i podstawowe znaczenie dla zachowań pacjenta. Wyraźne różnice w uzyskanych wynikach świadczą o tym, że nasi pacjenci zachęcani przez nas do intensywnego dbania o zęby i przekonywani o potrzebie wpajania dzieciom tego typu postaw, zmieniają swój sposób myślenia (7). Coraz mniej jest takich, którzy kontakty z naszym gabinetem rozpoczynają od ekstrakcji nie nadających się do leczenia zębów. Wielu pacjentów potrafi samodzielnie oceniać stan swojego uzębienia, posiada wiedzę o bezwzględnej potrzebie usuwania osadów i kamienia nazębnego, co jest gwarancją zachowania zdrowia zębów i przyzębia (8, 9). Zmienia się również powoli charakter naszej pracy, co obserwujemy m. in. na podstawie przeprowadzanych badań epidemiologicznych i statystyk (1) (ryc. 2, 3, 4).

Świadomi pacjenci decydują się na lakowanie zębów i fluoryzację kontaktową częściej niż dawniej i mamy nadzieję, że ich wiedza na ten temat jest coraz większa. Chcielibyśmy, aby organizowane przez nas instruktaże i prezentacje odnosiły pozytywne skutki, a przykład jednego z naszych „tatusiów”, który po kilkutygodniowym, obejmującym ponad 10 wizyt, kompleksowym leczeniu i profilaktycznym zabezpieczaniu zębów swojego syna, zapytał „co to jest lakowanie bruzd i czego dotyczy”, pozostał w formie anegdoty.

Jakże istotną rolę w całym zagadnieniu profilaktyki, w pojedynczej praktyce stomatologicznej, a tym bardziej zakładzie opieki zdrowotnej, odgrywa również ekonomika, związana z wyceną punktów, kosztami, jak i przede wszystkim z dobrze pojętym zyskiem. Wydaje się, iż rozsądnym byłoby, aby nowy, miejmy nadzieję wkrótce wprowadzony systemowy plan profilaktyki stomatologicznej (MZiOS/Kasy Chorych/Stomatolog) uwzględnił ten bardzo istotny aspekt, który w poważnym stopniu zaważy na powodzeniu, jakości, zadowoleniu pacjenta i personelu medycznego. Oby nie powtórzyły się błędy z przeszłości dalszej i bliższej, które doprowadziły do załamania się systemu opieki stomatologicznej nad dziećmi i młodzieżą (10).

1. Motywacja pacjenta wzmaga jego chęć do współpracy ze sto-matologiem.

2. Częste powtarzanie instruktaży i zachęcanie do samokontroli zwiększa wiedzę i odpowiedzialność pacjenta za stan uzębienia swojego i najbliższych.

3. Propagowanie profilaktyki odnosi rzeczywisty skutek w postaci zmniejszenia stopnia zapadalności na próchnicę i inne choroby jamy ustnej.

4. Intensywne propagowanie profilaktyki, po pewnym czasie, powoduje zmianę proporcji wykonywanych w gabinecie zabiegów na korzyść niebolesnych, przyjemnych procedur profilaktycznych.

5. Szeroko rozumiana profilaktyka może być najtańszą i najskuteczniejszą, a w dłuższej perspektywie, opłacalną formą usług medycznych.