Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 1/2003 » Właściwości lecznicze cedrów – historia i współczesność

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Mirosława Krauze-Baranowska, Joanna Skwierawska, Loretta Pobłocka

Właściwości lecznicze cedrów – historia i współczesność

Medicinal properties of cedars – the history and the present

Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych, Akademia Medyczna w Gdańsku
Kierownik: prof. dr hab. Wojciech Cisowski

Summary
The paper reviews the reports of the last decade on the pharmacological actions of the species from the genus Cedrus against their using in traditional medicine. The results of research on chemical composition of the genus Cedrus are also presented. The types of actions of essential oils and different extracts from the cedar to be reviewed pertain to antiinflammatory, antiulcer, antibacterial, antifungal, anthiasthmatic, and other activities.

Key words: cedr, właściwości lecznicze, historia, postępy fitoterapii, ziołolecznictwo, zioła, zielarstwo, fitoterapia, medycyna, medyczne.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Oczyszczanie organizmu

101 produktów dla zdrowia i życia

Zdrowie i uroda Recepty babuni

Cedry znane były jako rośliny lecznicze we wszystkich cywilizacjach antycznych. Opis ich właściwości leczniczych oraz zastosowań w medycynie odnajdujemy w najstarszych dokumentach materia medica" – m.in. sumeryjskiej tabliczce klinowej sprzed około 3000 lat p.n.e. oraz w zbiorze Ayurveda sprzed około 2500 lat p.n.e. Pozyskiwany z cedrów olejek eteryczny wykorzystywano jako surowiec w perfumerii i kosmetyce. Historia zastosowań cedrów na przestrzeni wieków zmieniła się w niewielkim stopniu. Współcześnie cedry są podstawowym surowcem roślinnym w przemyśle kosmetycznym oraz znalazły szerokie zastosowanie w aromaterapii (6).

Rodzaj Cedrus – cedr z rodziny Pinaceae (szpilkowe) według Senety (32, 33) obejmuje cztery gatunki: Cedrus atlantica (Endl.) Manetti (cedr atlantycki, cedr atlaski), Cedrus braevifolia Henry (cedr cypryjski), Cedrus deodara Loud. (cedr himalajski) i Cedrus libani Loud. (cedr libański). Są one wysokimi, zimozielonymi drzewami pochodzącymi z Azji i Afryki Północnej (33, 46). W uprawie wymagają ciepłych stanowisk o gliniasto-piaszczystych, przepuszczalnych glebach.

Spośród gatunków cedrów, cedr atlantycki jest stosunkowo najbardziej odporny na mrozy i dlatego najczęściej spotykany w Europie (13, 33, 46). Cedrus atlantica pochodzi z Gór Atlasu w Afryce Północnej (32, 33, 46). Jako gatunek reliktowy jest spotykany w oazach na Saharze (12). W Polsce jest hodowany w rejonach zachodnich i południowych (12). Cedr atlantycki jest wiecznie zielonym drzewem o nieregularnej, dość luźnej, stożkowatej koronie i bocznych gałęziach prostopadle odstających od pnia (12, 25). Gatunek ten osiąga wysokość do 40m (12, 46). Charakteryzuje się niebieskawo-zielonymi, sztywnymi igłami o długości do 25 mm, o silnie zaostrzonych, ciemnozielonych końcach. W odróżnieniu od igieł cedru libańskiego, igły cedru atlantyckiego są przezroczyste pod światło (33). Znanych jest kilka odmian uprawowych cedru atlantyckiego. Odmiana Fastigiata charakteryzuje się zwartą i wąską koroną oraz wyprostowanymi i krótkimi gałęziami bocznymi. Odmiana Glauca, przypominająca modrzew, posiada niebieskosine igły, intensywnie zabarwione na wiosnę. Jest najpopularniejszą odmianą na zachodzie Europy. Odmiana Pendula tworzy wielowierzchołkowe, szeroko rozrastające się formy o zwisających, gęstych i płożących się po ziemi gałęziach (12).

Twarde drewno cedru atlantyckiego było od wieków stosowane w budownictwie (25). Ponadto, ze względu na specyficzny, odstraszający szkodniki zapach stanowiło materiał do budowy komór i wyrobu skrzyń przeznaczonych do przechowywania różnych produktów (6). Podobnie miękkie, lekkie i wonne drewno cedru libańskiego dawniej było używane w szkutnictwie, meblarstwie i rzeźbiarstwie (25). Obecnie nie ma praktycznego znaczenia, ponieważ cedry libańskie są w dużym stopniu wyniszczone. W starożytnym Egipcie żywicę pozyskiwaną z drewna cedru atlantyckiego, a także biblijnego cedru libańskiego, używano do balsamowania zwłok (6).

1.Dotychczasowe wyniki badań składu chemicznego gatunków z rodzaju Cedrus

Skład chemiczny cedru atlantyckiego oraz innych taksonów z rodzaju Cedrus, jest w małym stopniu poznany (10, 15, 19, 21, 45, 47, 48). Dotychczasowe badania fitochemiczne koncentrują się na analizie składu chemicznego olejków eterycznych. Główne składniki olejku z drewna cedru libańskiego stanowią borneol oraz cisatlanton (15), natomiast w olejku z cedra atlantyckiego dominują kadinen, α- i γ-atlanton (10). Olejek eteryczny otrzymany z igieł cedru atlantyckiego badano metodami GC i GC-MS. Zidentyfikowano 53 składniki, wśród których 70% stanowiły seskwiterpeny: α-, β- i γ-himachaleny oraz małe ilości izomerów atlantonu (18, 51). Również olejek z drewna cedru himalajskiego zawierał jako związki dominujące α- i β-himachaleny (10, 15), alkohol seskwiterpenowy – himachalol (10, 21), allohima- chalol (9) oraz atlanton (9, 24), cedrol (10, 15), kwas limonenowy, (+)-longiborneol, p-metylacetofenon, p-metyl-Δ3-tetrahydroacetofenon i inne (10, 16). Z ekstraktu eterowego z kory cedru himalajskiego wyodrębniono cztery izomery himachalenu (ryc. 1-4) (18).

Ryc. 1. Himachalol

Ryc. 2. Cedrol

Ryc. 3. Atlanton

Ryc. 4. Borneol

W gałęziach i korze cedra himalajskiego stwierdzono obecność związków flawonoidowych: kwercetyny, 8-C-metylokwercetyny oraz taksyfoliny, natomiast w liściach zidentyfikowano taninę (10). Badania flawonoidów oraz olejków eterycznych w gatunkach cedrów oraz ich odmianach uprawowych są prowadzone w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji Akademii Medycznej w Gdańsku (20). Tiwari i wsp. (45) wyizolowali z drewna Cedrus deodara trzy związki o silnym działaniu antyoksydacyjnym: (-)-matairesinol, (-)-nortrachelogeninę, i dibenzylobutyrolaktolignan. W oleju uzyskanym z nasion cedrów ujawniono obecność szeregu Δ-5-olefinowych kwasów tłuszczowych, mianowicie kwasu taksoleinowego, kwasu pinoleinowego, kwasu koniferonowego, kwasu keteleeronowego i kwasu sciadonowego (47, 48). Zaskakującym okazało się wykrycie wśród nich kwasu 14-metyloheksadekanowego (14-MHD). Związek ten jest składnikiem lipidów zwierząt i mikroorganizmów. Jego obecność w królestwie roślin potwierdzono w 72 gatunkach rodziny Pinaceae oraz w Ginkgo biloba. Biosynteza, metabolizm i rola w roślinach kwasu 14-MHD nie została do tej pory poznana(48).

2.Wyniki badań farmakologicznych gatunków z rodzaju Cedrus, na tle zastosowań w medycynie ludowej

Gatunki z rodzaju Cedrus są wykorzystywane w perfumerii i kosmetyce głównie jako surowce olejkowe, dostarczając tzw. olejków cedrowych. Spotykany w kosmetykach starożytnego Wschodu od zarania dziejów olejek cedrowy, dzisiaj obok olejku sandałowego, jest nieodzownym składnikiem zapachów typu drewno (20, 22). Należy jednak zaznaczyć, że nazwą tą objęte są również olejki eteryczne uzyskiwane z drewna kilku innych taksonów, np. z rodzaju Juniperus, Thuja i Cupressus z rodziny Cupressaceae (5).

Spośród gatunków cedrów o znaczeniu leczniczym wymieniane są: cedr libański (5, 9, 14, 15, 20, 25, 34), cedr himalajski (5, 9, 14, 15, 20, 25, 34) i cedr atlantycki (5, 9, 14, 15, 20). Cedr himalajski jest znanym surowcem roślinnym w hinduskiej medycynie ludowej (6, 7). Informacje o jego właściwościach leczniczych pochodzą sprzed 2500 lat przed naszą erą i zostały opisane w starożytnym zbiorze roślin Ayurveda wśród 1250 innych gatunków (6, 7, 17). Drewno cedru himalajskiego jest stosowane jako carminativum, diaphoreticum, diureticum i antipyreticum (15, 17). Jest środkiem zalecanym w dolegliwościach układu moczowego – kamicy nerkowej, zapaleniu pęcherza (15, 17) oraz chorobach układu oddechowego, m.in. ze względu na potwierdzone działanie mukolityczne (17). Aktywnością przeciwgorączkową oraz napotną charakteryzuje się pozyskiwany z niego olejek eteryczny. Kora cedru himalajskiego, ze względu na działanie ściągające, jest stosowana w przewlekłych biegunkach, szczególnie na tle atonii jelit. W postaci sproszkowanej wykazuje korzystne działanie w leczeniu wrzodów żołądka. Drewno cedru himalajskiego jest stosowane przez Hindusów jako antidotum w przypadkach ukąszeń przez żmije (16).

Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że olejki cedrowe wykazują działanie przeciwbakteryjne zarówno wobec form wegetatywnych, jak i przetrwalnikowych Baccillus cereus i Clostridium botulinum (4). Ekstrakty etanolowe z żywic korzeni i łodyg Cedrus libani analizowane metodą krążków dyfuzyjnych charakteryzowały się znaczącą przeciwdrobnoustrojową aktywnością (19). Wobec ampicilliny jako kontroli, ujawniono zróżnicowaną aktywność organicznych ekstraktów z igieł, żywicy, kory oraz szyszek i owoców Cedrus libani wobec szczepów bakterii Bacillus megaterium, Bacillus subtilis, Bacillus cereus, Klebsiella pneumoniae, Enterobacter aeogenes, Staphylococcus aureus, Mycobacterium smegmatis, Proteus vulgaris, Listeria monocytogenes i Pseudomonas aeruginosa (9). Jednocześnie ekstrakt z szyszek cedru libańskiego był aktywny wobec klinicznych izolatów Helicobacter pylori (49). W tureckiej medycynie ludowej wyciągi z cedru libańskiego były zalecane w chorobach żołądka (34, 49, 50). W badaniach na szczurach, po doustnym podaniu wodnego wyciągu z cedra, wykazano znaczącą aktywność przeciwwrzodową(50).

Shinde i wsp. (38) badali mechanizm działania przeciwzapalnego olejku otrzymanego z drewna Cedrus deodara. Podawany szczurom per os olejek w dawkach 50 i 100 mg/kg, zmniejszał obrzęk łapy wywołany karageniną oraz hamował rozwój ostrych i przewlekłych stadiów artretyzmu u zwierząt doświadczalnych. Ponadto w tych samych dawkach u myszy w teście reakcji na gorącą płytkę" oraz teście skręcania" indukowanym kwasem octowym, wykazywał działanie przeciwbólowe (38). Tandan i wsp. i (43) badając na zwierzętach farmakodynamiczne efekty olejku cedrowego potwierdzili jego przeciwzapalne właściwości, wykluczając działanie przeciwbólowe i sedatywne. Jednocześ-nie zwrócili uwagę na nasilenie u zwierząt hipnozy indukowanej fenobarbitonem, co wskazuje na hamowanie przez olejek enzymów mikrosomalnych, metabolizujacych leki. Dar i wsp. (8) donoszą, że alkoholowy wyciąg z gałęzi wykazywał aktywność przeciwnowotworową wobec kultur komórek nowotworowych nabłonka nosogardzieli.

W kolejnych cyklach badawczych Shinde i wsp. (35), obserwowali wpływ różnych stężeń olejku cedrowego na obniżenie w warunkach in vivo poziomu degranulacji mastocytów indukowanych czynnikiem 48/80 (25-200 mg/ml), natomiast w warunkach in vitro hamowanie aktywności lipooksygenazy – enzymu warunkującego syntezę leukotrienów (200 mg/ml). Jako jeden z możliwych mecha- nizmów działania przeciwzapalnego olejku z cedru, uznano jego stabilizujący wpływ na membrany komórkowe, potwierdzony hamowaniem in vitro hemolizy erytrocytów, indukowanej hypotonicznym roztworem chlorku sodu (36). Ujawniono, że poprzez redukcję efektów humoralnej i komórkowej odpowiedzi immunologicznej olejek cedrowy posiada aktywność immunomodulacyjną (37). Heksanowy wyciąg z cedru himalajskiego zawierający himachalol posiada właściwości stabilizacji mastocytów. Mechanizm tego działania jest zbliżony do kromoglikanu disodowego – leku przeciwalergicznego hamującego degranulację mastocytów poprzez zmniejszenie przepuszczalności błony komórkowej dla jonów wapniowych do wnętrza komórki (11). Cedr himalajski jest wymieniany w grupie potencjalnych, roślinnych surowców o działaniu przeciwastmatycznym (42). Na uwagę zasługuje fakt, że pyłek kwiatowy z Cedrus deodara (CD) posiada właściwości alergizujące (30, 31, 39). Wśród pacjentów z atopowym zapaleniem skóry obserwowano w grupie stanowiącej 65,8% badanej populacji wzrost poziomu specyficznych IgE przeciwciał wobec CD antygenu (30). Olejek z drewna cedru himalajskiego wykazywał właściwości fungicydalne – z wartością MIC: 1060 ppm – wobec grzybów Aspergillus niger i Curvularia ovoidea. Fungitoksyczność olejku nie zmieniała się w okresie przechowywania (90 dni) oraz pod wpływem warunków wyjaławiania (41). W badaniach in vitro na myszach stwierdzono skuteczność alkoholu seskwiterpenowego – himachalolu, składnika olejku cedrowego, w zakażeniach grzybem Candida albicans (5, 14). Ponadto, himachalol podawany per os zwierzętom doświadczalnym w dawce 200mg/kg dziennie, w okresie siedmiu dni zapewniał ochronę 60% badanej populacji przed zakażeniem grzybicą kropidlakową (5). Olejek cedrowy stosowany zewnętrznie okazał się skutecznym, przeciwzapalnym i przeciwobrzękowym środkiem w miejscowych zakażeniach bakteryjnych m.in. w przebiegu trądziku (2).

Na grupie randomizowanych pacjentów z alopecia areata wykazano w 7-miesięcznym cyklu badawczym, że olejek z cedru atlantyckiego w połączeniu z olejkami gatunków: Thymus vulgaris, Rosmarinus officinalis, Lavendula augustifolium stymuluje porost włosów (12).

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe i insektobójcze olejku z Cedrus deodara są wykorzystywane w weterynarii, w leczeniu chorób skóry u bydła (23, 29, 40). W kompleksie z innymi olejkami z Azadirachta indica, Eucalyptus globulus, Acorus calamus, Pongamia glabra nazwanym AV/EPP/14 okazał się on skutecznym środkiem przeciw wszawicy (29). W podwójnych i potrójnych kombinacjach z olejkami z Azadirachta indica oraz sproszkowanymi owocami Embelia ribes lub sproszkowaną korą Nerium indicum i sproszkowanymi cebulami Allium sativum wykazywał silne właściwości insektycydu (26, 27, 28, 29).

Z zastosowań olejku cedrowego w technologii farmaceutycznej, należy wymienić wpływ na wzrost dostępności biologicznej cyklosporyny po podaniu doustnym z olejkiem (1).

Uwzględniając toksyczność niektórych olejków in vivo (3) przeprowadzono pod tym kątem badania olejku cedrowego. Tandan i wsp. (44) obserwowali, w okresie 21-dniowym, potencjalne efekty uboczne olejku z cedru himalajskiego, aplikując bezpośrednio na skórę królików jego 15% roztwory. Nie odnotowano zmian w poziomach transaminaz we krwi oraz zmian histopatologicznych w obrębie nerek i wątroby.

W Polsce na rynku farmaceutycznym znajdują się 2 preparaty w postaci balsamów, zawierające olejek cedrowy obok innych składników olejkowych: Wick Vapo Rub niemieckiej firmy Richardson i Rub-Arom polskiego producenta Hasco-Lek, stosowane w infekcjach górnych dróg oddechowych i w celu łagodzenia bólów kostno-stawowych.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Gotuj zgodnie ze swoją grupą krwi

Zagadki Ciała

Zdrowie i uroda Recepty babuni

Piśmiennictwo

1. Benet L.Z. et al.: PCT Int., Appl. WO96, 40, 192 (Cl. A61K 38/00), 19 Dec. 1996, US Appl. 486, 186; 07 Jun. 1995; cyt. Chem. Abstr. 1997, 126:P135647g. 2. Brown H.G.: Dermal Research Laboratories, Inc. US5, 888, 984 (Cl. 514-54, A61K31/715), 30 Mar. 1999, Appl. 241, 692, 12 May 1994; 15pp; cyt. Chem. Abstr. 1999, 130:P257345k. 3. Bruneton J.: Pharmacognosy, Intercept, Paris 1999. 4. Chaibi A. et al.: Food Microbiol. 1997, 14:161. 5.Chowdhry L. i wsp.: Indian J. Exp. Biol. 1997, 35:727. 6. Davis P.: Aromaterapia od A do Z, czyli poradnik leczenia zapachami, OPUS, 1998. 7. Dev S.: Environ. Health. Perspect. 1999, 107:783. 8. Dhar M.L. et al.: Indian J. Exp. Biol. 1968, 3:232. 9. Digrak M. i wsp.: Phytother. Res. 1999, 13:584. 10. Duke J.A.: Hanbook of Phytochemical Constituents of GRAS Herbs and other Economics Plants., CRC, New York, 2001. 11. Gupta P.P. et al.: J. Med. Aroma. Plant Sci. 1997, 19:1007. 12. Hay I.C. et al.: Archiv. Dermatol. 1998, 134:1349. 13. Hrynkiewicz-Sudzik A. iwsp.: Rozmnażanie drzew i krzewów nagozalążkowych. PWN, Warszawa, 1991. 14. Jain P., Khan Z.K.: J. Mycol. Med. 1999, 9:217. 15. Johnson T.: Ethnobotany Desk Reference, CRC, New York 1999. 16. Kamdem P.D. et al.: J. Essent. Oil. Res. 1993, 5:117. 17. Kapoor L.D.: Handbook of Ayurvedic Medicinal Plants, CRC, New York 2001. 18.Khan N., Nahud S.: J. Chem. Soc. Pak. 1990, 12:282; cyt. Chem. Abstr. 1991, 115:89167y. 19.Kizil M. et al.: Prikl. Biokhim. Mikrobiol. 2002, 38:166. 20.Krauze-Baranowska M. iwsp.: J. Planar Chromatogr. wysłane do druku; 21. Krishna R.G.S. et al.: J. Indian Chem. Soc. 1952, 29:721. 22. Lamer-Zarawska E., Noculak-Palczewska A.: Kosmetyki naturalne, Astrum, Wrocław 1994. 23. Mandeep S. et al.: Indian J. Vet. 2000, 77:261. 24. Pande B.S. et al.: Tetrahedron, 1971, 27:841. 25. Podbielkowski Z.: Słownik roślin użytkowych, PWRiL, Warszawa 1985. 26. Raguraman S., Singh D.: Int. J. Pharmacogn. 1997, 35:344. 27. Rao I.G., Singh D.K.: J.Appl. Toxicol. 2002, 22:211. 28. Rao I.G., Singh D.K.: Chemosphere, 2001, 44:1691. 29. Ravindra K. et al.: J. Vet. Parasitol. 2000, 14:67. 30. Rawat A. et al.: Allergy Eur. J. Allergy Clin Immunol, 2000, 55:620. 31. Rodriquez F.J. et al.: Aerobiologia, 1998, 14:269. 32. Seneta W.: Dendrologia, PWN, Warszawa 1978. 33. Seneta W.: Drzewoznawstwo, PWN, Warszawa 1987. 34. Sezik E. et al.: J. Ethnopharmacol. 2001, 75:95. 35. Shinde U.A. et al.: Indian. J.Exp. Biol. 1999, 37:258. 36. Shinde U.A. i wsp.: Fitoterapia, 1999, 70:251. 37. Shinde U.A. i wsp.: Fitoterapia, 1999, 70:333. 38. Shinde U.A. et al.: J. Ethnopharamacol. 1999, 65:21. 39.Singh A.B., Kumar P.: Indian J. Pediatr. 2002, 69:245. 40.Singh A., Singh D.K.: Herbs Spices Med. Plants, 2001, 8:23. 41. Singh J., Tripathi N.N.: Flavour Fragrance J. 1999, 14:1. 42. Szelenyi I., Brune K.: Drugs of Today, 2002, 38:265. 43.Tandan S.K. et al.: Indian J. Pharm. Sci. 1998, 60:20. 44.Tandan S.K. et al.: J. Indian Vet. 1989, 66:1088. 45.Tiwari A.K. i wsp.: J. Agric. Food Chem. 2001, 49:4642. 46.Tutin T.G. et al.: Flora Europea, Cambridge 1964. 47. Wolff R.L. i wsp.: Lipids, 1997, 32:971. 48. Wolff R.L. et al.: Lipids, 2002, 37:17. 49. Yesilada E. et al.: J. Ethnopharmacol. 1999, 66:289. 50. Yesilada E. et al.: Phytother. Res. 1993, 7:263. 51.Zhang G. et al.: Zhoungguo Yaoxue Zazhi, 1994, 29:271; cyt. Chem. Abstr. 1994, 121:175154x.

Postępy Fitoterapii 1/2003
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2003:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt