Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 1/2004 » Uncaria tomentosa i Uncaria guianensis – skład i właściwości lecznicze

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Jerzy Łukasiak¹, Bogdan Falkiewicz²

Uncaria tomentosa i Uncaria guianensis – skład i właściwości lecznicze

Uncaria tomentosal and uncaria guianensis – content and medical properties

¹ Katedra i Zakład Chemii Fizycznej z Pracownią Analizy Instrumentalnej Akademii Medycznej w Gdańsku
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Jerzy Łukasiak
² Międzyuczelniany Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego i Akademii Medycznej w Gdańsku
Kierownik Wydziału: prof. dr hab. Anna J. Podhajska

Summary
Uncaria tomentosa and Uncaria guianensis (Rubiaceae), are vines growing in South and Central America. They are widely used in flok medicine under traditional names: „Vilcacora”, „una de gato”, „cat´s claw”, „cat´s crew”, „saventaro”, „hawk´s claw”, „samento”, „garabato amarillo” and „Katzenkralle”. Article reviews active substances occurring in these medicinal plants and their biological activity.

Key words: uncaria tomentosa, uncaria guianensis, rubiaceae, indoles, alkaloids, plant extracts, biflawonoidy, zioła, ziołolecznictwo.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zmęczenie a zdrowie i choroba

Prastara terapia jajem oraz konchowanie uszu

101 mitów o zdrowiu

Uncaria tomentosa (Willdenow ex Roemer and Schultes) DC oraz pokrewna jej Uncaria guianensis (Aublet) Gmell., obie z rodziny Rubiaceae, są kolczastymi lianami rosnącymi naturalnie w dżunglach Ameryki Południowej i Środkowej (ryc. 1, 2, 3). Znane są szeroko w fitoterapii jako „una de gato”, „cat´s claw”, „Katzenkralle”, czy też (w Polsce) „Vilcacora” oraz pod wieloma innymi nazwami (12, 28, 37, 41, 42, 57). Niniejszy artykuł stanowi przegląd aktualnych informacji na temat składu chemicznego i właściwości farmakologicznych składników Vilcacory oraz badań pochodzących z niej ekstraktów, opublikowanych w recenzowanych czasopismach i monografiach naukowych.

Ryc. 1. Uncaria tomentosa w warunkach naturalnych.

Ryc. 2. Uncaria tomentosa w warunkach naturalnych (młode pędy).

Ryc. 3. Uncaria tomentosa w warunkach naturalnych (pnącze).

Uncaria guianensis została opisana w 1775 roku przez Aubleta jako Ourouparia guianensis, w 1789 roku Schreber nazwał ten gatunek Uncaria guianensis (12). U. tomentosa była wcześniej (wg różnych systematyk) klasyfikowana jako: Nauclea aculeata auct. non Willd., N. cinchoneae DC., N. polycephala A. Rich., N. tomentosa Willd., Ourouparia polycephala Baillon, U. surinamensis Miq., U. tomentosa DC., Uruparia tomentosa O. Kuntze (12). Innymi gatunkami rodzaju Uncaria, znanymi z leczniczych właściwości, są np. azjatyckie Uncaria macrophylla i Uncaria formosana czy też Uncaria rhynchophylla (ściśle spokrewniona z Uncaria tomentosa) (12, 13, 22) i Uncaria sinensis, jedne z najbardziej interesujących roślin leczniczych Azji.

SKŁAD CHEMICZNY VILCACORY

Najważniejszą grupą substancji biologicznie aktywnych wchodzących w skład czepoty puszystej (Vilcacory) są liczne alkaloidy. Występują w niej dwie grupy alkaloidów (tab. 1): indolowe (hirsutyna i jej N-tlenek, hirsuteina, korynanteina, dihydrokorynanteina i jej N-tlenek, akuammigina, tetrahydroalstonina, izoajmalicyna; donoszono także o izolacji angustiny i angustoliny) i oksoindolowe (rynchofilina i jej N-tlenek, izorynchofilina i jej N-tlenek, pteropodyna (unkaryna C), izopteropodyna (unkaryna E), mitrafilina, izomitrafilina, korynokseina, izokorynokseina, speciofilina (unkaryna D), unkaryna F; donoszono także o izolacji rotundifoliny i izorotundifoliny oraz pochodnych karboksystriktozydyny (2, 12, 13, 22, 24, 28, 37, 41, 42, 57). Obie grupy alkaloidów występujących w Vilcacorze dzielą się na tetracykliczne (indolowe: hirsutyna, hirsuteina, korynanteina, dihydrokorynanteina; oksoindolowe: rynchofilina, izorynchofilina, korynokseina, izokorynokseina, rotundifolina, izorotundifolina) i pentacykliczne (indolowe: akuammigina, tetrahydro- alstonina, izoajmalicyna, angustina, angustolina; oksoindolowe: pteropodyna, izopteropodyna, mitrafilina, izomitrafilina, speciofilina, unkaryna F) (tab. 1). Bardzo ważną cechą Vilcacory i innych roślin z rodzaju Uncaria jest duża różnica zawartości odpowiednich alkaloidów w różnych częściach rośliny – najwięcej jest ich w korzeniach i korze (ryc. 4 – str. 28) (jednak ze względu na zmniejszającą się stale ilość roślin, nie zezwala się na niszczenie i wywóz korzeni), ponadto zawartość aktywnych substancji zależy od pory roku i położenia geograficznego, a także miejsca wzrostu rośliny – m.in. z tego powodu trzeba zbierać Vilcacorę w odpowiednim czasie i miejscu. Trudno ją też uprawiać w celach fitoterapeutycznych poza określonymi obszarami Ameryki Południowej (ryc. 5 – str. 28).

Tabela 1. Zidentyfikowane alkaloidy w U. tomentosa i U. guianensis.

	Alkaloidy indolowe	Alkaloidy oksoindolowe
Tetracykliczne	hirsutyna i jej N-tlenek hirsuteina korynanteina dihydrokorynanteina i jej N-tlenek	rynchofilina i jej N-tlenek izorynchofilina i jej N-tlenek korynokseina izokorynokseina rotundifolina izorotundifolina
Pentacykliczne	akuammigina tetrahydroalstonina izoajmalicyna angustina angustolina	pteropodyna (unkaryna C) izopteropodyna (unkaryna E) mitrafilina izomitrafilina speciofilina (unkaryna D) unkaryna F

Ryc. 4. Pęd czepoty puszystej w pełni wykształcony.

Ryc. 5. Uncaria tomentosa – uprawa wazonowa.

Całkowita zawartość alkaloidów oksoindolowych w ekstraktach różnych zbiorów Vilcacory wynosi około 6 mg/g tkanki rośliny (32). Całkowita zawartość alkaloidów w korzeniach zmienia się w zależności od pory roku (27), przy czym w różnych okresach może się różnić nawet około czterdziesto- do siedemdziesięciokrotnie (27).

Od kilku lat wiadomo, że w przyrodzie występują dwie chemoodmiany gatunku U. tomentosa, różniące się znacznie zawartością poszczególnych alkaloidów i ich proporcjami (22, 28, 29, 41, 42). Pierwsza z nich, zawierająca głównie pentacykliczne alkaloidy oksoindolowe, nazwana została pentacyclic alkaloid-type, podczas gdy druga zawiera głównie alkaloidy tetracykliczne (tetracyclic alkaloid-type) (22, 29). Określenie chemicznej odmiany rośliny ma istotne znaczenie w procesie otrzymywania preparatu farmaceutycznego, gdyż alkaloidy pentacykliczne i tetracykliczne działają w różny sposób, co więcej, nawet częściowo przeciwstawnie w stosunku do siebie (22, 28, 41, 42). Dlatego też bez odpowiedniej standaryzacji preparatów Vilcacory trudno mówić o ich powtarzalnych właściwościach.

Struktura alkaloidów indolowych i oksoindolowych była wielokrotnie badana różnymi technikami (12, 22, 27, 28). Alkaloidy te w roztworach wodnych izomeryzują, tworząc mieszaniny zależne składem od odczynu (pH) i temperatury (12, 13, 22), np. część pteropodyny przechodzi w izopteropodynę (22, 27). Dlatego też w wielu wypadkach określenie aktywności poszczególnych alkaloidów możliwe jest tylko w doświadczeniach trwających do kilku godzin, natomiast w dłużej trwających eksperymentach badaniu podlega raczej grupa izomerów alkaloidów (np. oksoindolowe pentacykliczne lub tetracykliczne) (61). Kinetyka i mechanizm procesu izomeryzacji niektórych alkaloidów oksoindolowych zostały dosyć szczegółowo zbadane (12, 13, 22, 28).

Do standaryzacji preparatów Vilcacory wykorzystuje się najczęściej pomiar zawartości izopteropodyny, alkaloidu o najsilniejszych właściwościach immunostymulujących (27). Izopteropodyna zawarta jest głównie w korzeniach, w mniejszych i zależnych od pory roku ilościach w liściach i korze U. tomentosa (27). Ekstrakty stosowane w Europie Zachodniej (np. Krallendorn® firmy Immodal Pharmaka GmbH) standaryzowane są najczęściej tak, by stężenie alkaloidów oksoindolowych wynosiło 1,3-1,75%, z tego ok. 97% stanowić mają alkaloidy pentacykliczne (22, 28, 59).

Vilcacora zawiera też farmakologicznie czynne garbniki (polifenole): taniny i procyjanidyny (34), część z nich jest aktywna farmakologicznie, np. (-)-epikatechina, cinchonainy (25, 60). W lianie występują zarówno taniny fenolowe, w tym kemferol i dihydrokemferol (2), jak i taniny katechinowe (34). Spośród steroli Vilcacory, główną frakcję stanowi beta-sitosterol (ok. 60%), ponadto występują w niej m.in. stigmasterol i kampesterol (51). W ekstraktach z Vilcacory zidentyfikowano kilkanaście glikozydów kwasu chinowego o różnych miejscach glikozylacji, liczne triterpeny, w tym kwas oleanolowy, kwas ursolowy i jego pochodne, ponadto inne związki (12, 13, 22, 28, 37, 42, 57, 59).

Opracowano szczegółowo metody rozdziału i ilościowego oznaczania poszczególnych alkaloidów i/lub flawonoidów w ekstraktach technikami: chromatografii cienkowarstwowej (TLC), wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC), elektroforezy kapilarnej (CE) oraz technik łączonych: chromatografii cienkowarstwowej i gazowo-cieczowej (TLC/GLC), chromatografii gazowej i spek-trometrii mas (GC/MS), ekstrakcji cieczą w wa- runkach nadkrytycznych i analizy GC/MS lub HPLC/MS (12, 13). Techniki TLC, HPLC i elektroforezy kapilarnej mogą być wykorzystane do kontroli jakości preparatów Vilcacory (12, 13, 22, 28, 57).

Ponieważ spośród ponad dwóch tysięcy znanych alkaloidów indolowych i oksoindolowych większość cechuje się aktywnością biologiczną i wiele stwarza nadzieję na opracowanie nowych leków, opracowano liczne procedury syntezy tego typu związków (12, 13).

WŁAŚCIWOŚCI BIOLOGICZNE SKŁADNIKÓW VILCACORY

Alkaloidy indolowe

Hirsutyna, hirsuteina, korynanteina i dihydrokorynanteina (tetracykliczne alkaloidy indolowe) mają podobne właściwości. Najszerzej przebadano hirsutynę. Jest ona silnym związkiem o charakterze przeciwwirusowym (in vitro inhibuje replikację wirusa grypy typu A), rozluźnia mięśnie gładkie, przez co obniża ciśnienie tętnicze i ma działania przeciwskurczowe, chroni śluzówki przewodu pokarmowego (zapobiega powstawaniu indukowanych wrzodów żołądka u myszy), hamuje nekrozę komórek nerwowych wywoływaną glutaminianem, wykazuje także właściwości antyarytmiczne (z aktywnością chronotropową ujemną), przeciwdrgawkowe i znieczulające. Na poziomie molekularnym hirsutyna blokuje zależne od napięcia kanały wapniowe i potasowe, receptor nikotynowy, receptory alfa- i beta-adrenergiczne oraz serotoninowe 1A i 2 (12, 13, 15, 16, 22, 26, 28, 33, 36, 37, 41, 42, 57).

Hirsuteina w sposób dawkozależny hamuje indukowane glutaminianem drgawki u myszy i śmierć neurocytów, badana jest jako potencjalny lek przeciwpadaczkowy (12, 13). Niekompetycyjnie blokuje uwalnianie dopaminy w wyniku pobudzenia receptora nikotynowego ze szczurzych komórek pheochromocytomalnych oraz zmniejsza wewnątrzkomórkowe stężenie jonów wapniowych, hamując ich uwalnianie ze zbiorników wewnątrzkomórkowych i napływ do komórki z przestrzeni zewnątrzkomórkowej (12, 13, 16). Prawdopodobnie dzięki temu wywołuje efekt hipotensyjny u szczurów i ma działanie antyarytmiczne (12, 33). Hirsuteina powoduje wazorelaksację w tętnicach psów, jednak jej działanie ma siłę mniejszą od papaweryny (12). Ma także in vitro działanie przeciwwirusowe przeciwko wirusowi grypy typu A (12, 13).

Korynanteina i dihydrokorynanteina są silnymi i selektywnymi inhibitorami o częściowych właściwościach agonistycznych w stosunku do serotoniny (5-hydroksytryptaminy) (19). Dihydrokorynanteina ma ponadto łagodne działanie spaz-molityczne na jelita mysie oraz działanie hipotensyjne u szczurów (10, 12), blokuje selektywnie receptory alfa-1-adrenergiczne (18) i wykazuje działanie antyarytmiczne (33).

Akuammigina blokuje receptory alfa-1- i alfa--2-adrenergiczne (mało selektywnie) (12), natomiast tetrahydroalstonina blokuje głównie receptory alfa-2-adrenergiczne i ma właściwości hipotensyjne.

Alkaloidy oksoindolowe

Generalnie, z wielu studiów in vitro i in vivo można stwierdzić, że pentacykliczne alkaloidy oksoindolowe oddziałują głównie na komórki układu immunologicznego, szczególnie odpowiedzialne za odporność nieswoistą i komórkową, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio (22, 28, 41, 42). Tetracykliczne alkaloidy oksoindolowe oddziałują głównie na układ nerwowy, ośrodkowy i obwodowy, a ostatnie badania wskazują, że ich oddziaływanie na pozostałe układy może być antagonistyczne w stosunku do alkaloidów pentacyklicznych (22, 28, 41, 42, 45).

Pentacykliczne alkaloidy oksoindolowe stymulują komórki śródbłonka naczyniowego do produkcji nieznanych na razie czynników aktywujących i regulujących proliferację prawidłowych ludzkich nieaktywnych limfocytów B i T (61), prowadząc do normalizacji zawartości procentowej frakcji limfocytarnych bez istotnych zmian ogólnej liczby limfocytów w jednostce objętości (22). Te same pentacykliczne alkaloidy hamują proliferację prawidłowych ludzkich limfoblastów i ludzkich nowotworowych linii limfoblastoidalnych B (Raji) i T (Jurkat), bez powodowania efektu cytotoksycznego (61). Alkaloidy tetracykliczne hamują tę aktywność (61).

Pentacykliczne alkaloidy oksoindolowe zawarte w U. tomentosa (oprócz mitrafiliny) mają właściwości antyproliferacyjne w stosunku do białaczkowych linii komórkowych HL60 i U-937, nie hamując przy tym wzrostu prawidłowych ludzkich komórek progenitorowych krwi; największą aktywnością wykazuje się unkaryna F, z IC₅₀ = 21,7-29,0 mikromoli/l. Mechanizmem tego działania może być hamowanie aktywności polimerazy DNA, co w badaniach in vitro czyni ekstrakt U. tomentosa (37, 56). Alkaloidy oksoindolowe w niskich stężeniach nie mają silnych właściwości cytotoksycznych w stosunku do innych komórek nowotworowych (34).

Izomitrafilina, izopteropodyna, izorynchofilina i pteropodyna wzmagają aktywność fagocytarną w testach in vitro i in vivo (58).

Rynchofilina i izorynchofilina mają bardzo podobne właściwości (55), zresztą w środowisku kwaśnym ta druga bardzo szybko izomeryzuje w pierwszą. Na poziomie molekularnym wykazują one zdolność do inhibicji receptorów NMDA (21). Oba alkaloidy wywołują efekt hipotensyjny u zwierząt (1, 12, 13), przy tym rynchofilina podawana szczurom łącznie z dihydralazyną hamuje przyspieszenie akcji serca w odpowiedzi na hipotensję (12, 13). Rynchofilina i izorynchofilina rozkurczają naczynia krwionośne (1, 55) i działają spazmolitycznie na jelita mysie (12). Rynchofilina stymuluje kurczliwość macicy i ma działanie przeciwgorączkowe-przeciwzapalne oraz pobudza aktywność oddechową (1, 12). Rynchofilina ma też aktywność blokującą zależne od napięcia kanały wapniowe, podobną do werapamilu (12, 13, 17, 55), ponadto aktywność antyarytmiczną, reguluje zależne od napięcia kanały potasowe (55). Hamuje śmierć komórek nerwowych wywoływaną glutaminianem, działa depresyjnie na aktywność lokomotoryczną myszy, nasilając działanie sedatywne i hipnotyczne pentobarbitalu, prawdopodobnie poprzez oddziaływanie z centralnym systemem dopaminergicznym i serotoninergicznym, ma wreszcie działanie antyagregacyjne i przeciwzakrzepowe (12, 13). Izorynchofilina blokuje zwoje nerwowe (15), działa depresyjnie na aktywność lokomotoryczną myszy podobnie do rynchofiliny (45), ma aktywność blokującą zależne od napięcia kanały wapniowe (17, 55), spowalnia pracę serca działając na węzeł zatokowy i zwalniając przewodzenie przedsionkowo-komorowe (12, 13, 55); jest to działanie blokowane przez izoprenalinę, lecz nie przez atropinę (12, 13). Izorynchofilina ponadto hamuje automatyzm i siłę skurczu izolowanych przedsionków świnki morskiej oraz śmierć komórek nerwowych wywoływaną glutaminianem (12, 13).

Mitrafilina ma właściwości diuretyczne (12, 13). Korynokseina blokuje kanały wapniowe podobnie silnie jak werapamil; izokorynokseina podobnie blokuje kanały wapniowe oraz hamuje śmierć komórek nerwowych wywoływaną glutaminianem (12, 13).

Pteropodyna i izopteropodyna (unkaryny C i E) są niezbyt silnie cytotoksyczne w stosunku do mysich fibroblastów oraz nowotworowych linii komórkowych: ludzkich (niedrobnokomórkowego raka płuc, raka szyjki macicy, raka prostaty) i mysich (mięsaka limfatycznego siateczki, raka żołądka); alkaloidy te mogą hamować topoizomerazę I (30). Pteropodyna i izopteropodyna na poziomie molekularnym wykazują zdolność do aktywacji receptorów: muskarynowego M(1) i serotoninowego 5HT(2) (20).

W medycynie różnych regionów świata Uncaria elliptica, Uncaria perrottetii (A. Rich.) Merr., Uncaria homomalla (Miq.), Uncaria longiflora (Poir.) Merr., Uncaria gambir (Hunt.) Roxb. i inne gatunki tego rodzaju są wykorzystywane jako źródło preparatów o najróżniejszych właściwościach farmakologicznych: od antyseptycznych i ściągających do antykoncepcyjnych. Na przykład w Azji (Japonia, Chiny, Tajwan) intensywnie badane są m.in. Uncaria rhynchophylla (Miq.), Jackson, Uncaria macrophylla, Uncaria sinensis (Oliv.) Havil. i Uncaria formosana, przede wszystkim ze względu na właściwości hipotensyjne i przeciwdgrawkowe – przeciwpadaczkowe (wynikają one m.in. z dosyć dużej zawartości alkaloidów indolowych i tetracyklicznych alkaloidów oksoindolowych: rynchofiliny i izorynchofiliny (12, 13, 55). Właściwości przeciwpadaczkowe Uncaria rhynchophylla wynikają także prawdopodobnie ze zdolności do hamowania peroksydacji lipidów (12, 13).

Inne związki

Niektóre glikozydy, w tym kwasu chinowego, i triterpeny izolowane z ekstraktów U. tomentosa są związkami o właściwościach przeciwwirusowych przeciwko rhinowirusom i wirusom VSV (vesicular stomatitis virus) (3, 9), mają też właściwości przeciwzapalne (4).

Triterpeny: kwasy ursolowy i oleanowy mają właściwości antyoksydacyjne (12, 13). Kwas ursolowy w ponad 60% blokuje wiązanie ligandów z receptorami muskarynowymi (62, 63). Ponadto kwas ten wykazuje bardzo silne właściwości antyproliferacyjne i indukuje apoptozę w nowotworowych liniach komórkowych ludzkich: A549 (rak płuca), SK-OV-3 (jajnika), SK-MEL-2 (skóry), XF498 (guz mózgu), HCT-15 (rak okrężnicy), SNU-1 (żołądka) i mysich: L1210 (białaczki), B16-F-0 (czerniaka) (23). Kwas ursolowy jest składnikiem szeregu roślin, ma bardzo bogatą literaturę i gamę udowodnionych właściwości farmakologicznych: przeciwzapalne (silniejsze od indometacyny), przeciwwirusowe, przeciwpierwotniakowe, przeciwnowotworowe, cytostatyczne, hipoglikemizujące przeciwcholestatyczne, przeciwhistaminowe, hepatoprotekcyjne, moczopędne, przeciwwrzodowe, immunomodulujące, uspokajające oraz inne. Kwas ursolowy jest też aktywnym związkiem hamującym mutagenezę wywołaną aflatoksyną (6). Kwas oleanowy to składnik wielu roślin, ma podobnie bogatą literaturę i liczne udowodnione właściwości biologiczne.

Sterole zawarte w U. tomentosa wykazują działanie przeciwzapalne o umiarkowanym natężeniu (51).

Wśród polifenoli Vilcacory są liczne związki aktywne farmakologicznie, np. przeciwzapalnie: (-)-epikatechina, cinchonainy (25, 60); hipoglikemizująco: (-)-epikatechina (25); w Vilcacorze występują dimeryczne procyjanidyny o uznanej aktywności przeciwnowotworowej (34). Generalnie flawonoidy, w tym taniny katechinowe, znane są jako składniki używek (głównie herbaty) o właściwościach zapobiegających powstawaniu nowotworów, co udowodniono w licznych próbach epidemiologicznych. Rozpuszczalne w wodzie flawonoidy – procyjanidyny – mają działanie ochronne na naczynia krwionośne i właściwości przeciwzapalne, a także silne działanie antyoksydacyjne. Taniny katechinowe są związkami o właściwościach antyoksydacyjnych, m.in. mogą chronić kwas askorbinowy (witaminę C) przed utlenianiem. Cis-epikatechina (34) ma szczególnie silne właściwości antyoksydacyjne (przewyższające witaminę E) i ochronne na naczynia krwionośne, przedłużając życie spontanicznie rozwijającym nadciśnienie szczurom laboratoryjnym, podatnym na domózgowe wylewy krwotoczne (12, 13). Taniny i inne flawonoidy wpływają pozytywnie na motorykę jelit i dróg żółciowych, mają ponadto wartości smakowe u wielu osób pobudzające apetyt. Kwas galusowy jest aktywnym związkiem przeciwnowotworowym (6). Hyperyna, zawarta w Vilcacorze, jest przeciwutleniaczem (6).

Kwasy unkarynowe i inne pentacykliczne estry triterpenowe izolowane z azjatyckiej U. rhynchophylla są inhibitorami fosfolipazy C-gamma-1 (IC₅₀ w zakresie 9,5-44 mikromoli/l) i proliferacji ludzkich komórek nowotworowych (IC₅₀ w zakresie 0,5-6,5 mikrogramów/l) (31).

WŁAŚCIWOŚCI FARMAKOLOGICZNE EKSTRAKTÓW Z U. TOMENTOSA

Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis (57) klasyfikuje wyciąg z U. tomentosa jako preparat o właściwościach: cytostatycznych, antykoncepcyjnych, stymulujących fagocytozę, przeciwwirusowych, przeciwobrzękowych, antymutagennych, regulujących aktywność centralnego układu nerwowego.

W dwufazowej, trwającej 24 i 28 tygodni, randomizowanej, podwójnie ślepej próbie klinicznej kontrolowanej placebo, zastosowanie ekstraktu z Vilcacory prowadziło do poprawy stanu klinicznego chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów, redukując liczbę bolesnych i usztywnionych stawów oraz wartość indeksu Ritchiego (35). Z kolei w badaniu porównawczym z placebo u chorych z artrozą stawu kolanowego liofilizowany wyciąg z U. guianensis już w pierwszym tygodniu terapii zmniejszał bolesność stawów związanych z aktywnością fizyczną, jednak nie wpływał na bolesność spoczynkową i nocną oraz ruchomość (42). W obu wypadkach ekstrakty nie wywoływały istotnych objawów ubocznych w porównaniu z kontrolą (35, 42).

Ekstrakt U. tomentosa w warunkach in vitro wykazuje bezpośredni efekt hamujący proliferację linii komórek nowotworowych MCF7 ludzkiego raka sutka (43).

C-MED-100^TM – wodny ekstrakt U. tomentosa z obniżoną zawartością alkaloidów indolowych – indukuje apoptozę typu opóźnionego i w sposób zależny od stężenia silnie hamuje proliferację in vitro ludzkich komórek nowotworowych: białaczkowej HL60 i transformowanej wirusem EBV linii chłoniaka z komórek B (Raji) (52). Komórki linii białaczkowej K562 są znacznie słabiej podatne na działanie ekstraktu (52). Ten sam ekstrakt podawany szczurom zwiększa in vivo leukocytozę i stymuluje in vitro proliferację wyizolowanych od nich limfocytów, podobnie powoduje wzrost leukocytozy u zdrowych ochotników (53). C-MED-100^TM podawany szczurom istotnie in vivo zwiększa zdolności ich komórek do naprawy jedno- i dwuniciowych pęknięć DNA, wywoływanych napromienianiem całego ciała w dawce 12 Gy (53). Jego zastosowanie lecznicze u szczurów z indukowaną sztucznie leukopenią po doksorubicynie powoduje powrót parametrów krwinek białych do normy w sposób efektywny i – jak się wydaje – lepszy niż po standardowo stosowanym w tym celu neupogenie (po neupogenie stwierdza się głównie wzrost frakcji neutrofilowej, podczas gdy ekstrakt U. tomentosa normalizuje lekocytozę we wszystkich frakcjach krwinek białych (54). Mogłoby to tłumaczyć część pozytywnych skutków stosowania ekstraktów U. tomentosa jako leczenia wspomagającego podczas chemio- czy radioterapii. W przypadku eksperymentalnego zapalenia płuc u cieląt wyciąg z U. tomentosa powodował wzrost liczby limfocytów CD4+ i CD2+ oraz spadek liczby neutrofilów i komórek MID w porównaniu z kontrolą (7).

W badaniach in vitro wodny ekstrakt Vilcacory specyficznie i niekompetycyjnie blokuje miejsca wiążące receptorów estrogenowych, z efektywnością zbliżoną do tamoksyfenu (46).

U osób zakażonych wirusem HIV, z obniżoną liczbą limfocytów, Vilcacora w okresie 2,2-5,0 miesięcy przyjmowania powodowała wzrost tej liczby (22). Wodne wyciągi U. tomentosa w stopniu zależnym od dawki, w przedziale stężeń alkaloidów oksoindolowych 0,025-0,1 mg/ml, stymulują makrofagi pęcherzyków płucnych do produkcji interleukiny-1 i interleukiny-6, co wskazuje na ich właściwości immunostymulujące (32). Ekstrakt U. tomentosa u myszy powoduje stymulację pierwotnej odpowiedzi immunologicznej i reakcji nadwrażliwości typu późnego przeciwko erytrocytom owczym, równocześnie jednak hamuje pseudoalergiczny proces zapalny (14).

Wodny ekstrakt Vilcacory ma silne właściwości cytoprotekcyjne w stosunku do makrofagowej i ludzkiej nabłonkowej linii komórkowych poddawanych działaniu czynników indukujących in vitro apoptozę komórek poprzez wywoływanie w nich stresu oksydacyjnego (47, 48). Równocześnie ekstrakt ten wykazuje in vitro silne działanie przeciwzapalne, niezbyt silnie hamując aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-kappaB (5) i ekspresję genów indukowalnych w warunkach stanu zapalnego, w tym indukowalnej syntetazy tlenku azotu, a także powstawanie azotynów w ludzkich komórkach nabłonkowych i mysiej linii makrofagowej (47). Co więcej, wyciąg taki silnie hamuje syntezę czynnika martwicy nowotworów TNF-alfa, co jest prawdopodobnie głównym mechanizmem odpowiedzialnym za właściwości przeciwzapalne Uncarii (42, 48, 49); silniejsze działanie wykazuje U. guianensis (49). Niefrakcjonowane, wodne ekstrakty Vilcacory wykazują też zdolność da hamowania syntezy PGE₂ (42) i innych eikozanoidów (7) oraz właściwości przeciwzapalne w teście hamowania obrzęku wywoływanego karrageniną u szczurów (4) i indukowanym eksperymentalnym zapaleniu płuc u cieląt (7). Ekstrakty alkoholowo-wodne zdają się mieć silniejsze właściwości przeciwzapalne niż wodne (5), oba typy wyciągów słabo hamują aktywność cyklooksygenaz 1 i 2 (5).

W warunkach in vivo, u szczurów rasy Sprageu-Dawley wodny ekstrakt U. tomentosa podawany doustnie w dawkach przeliczeniowych w stosunku do stosowanych zwykle u ludzi, w istotny sposób chroni śluzówkę jelitową przed uszkodzeniami indukowanymi indometacyną (47). Hamuje w niej aktywność mieloperoksydazy, ponadto hamuje w podanych warunkach indukowaną indometacyną syntezę metalotionein wątrobowych, których poziom jest miernikiem stanu zapalnego w wątrobie, dowodzi to silnego in vivo działania przeciwzapalnego wodnego ekstraktu Vilcacory (47).

Alkoholowe ekstrakty U. tomentosa in vitro silnie hamują aktywność cytochromu P450 3A4 (CYP3A4), co sugeruje konieczność prowadzenia dalszych badań w kierunku interakcji takich ekstraktów z metabolizmem leków i innych ksenobiotyków biotransformowanych przez układ mikrosomalny (8).

Wodne i metanolowe wyciągi różnych części U. tomentosa zapobiegają produkcji wolnych rodników i peroksydacji lipidów w warunkach in vitro, z istotnym działaniem przy (w różnych badaniach) IC₅₀ = 10-259 mikrogramów/ml (11, 42, 49), ponadto hamują wolnorodnikowe uszkodzenia cukrowych elementów DNA (11) i śmierć komórek wywoływaną przez czynniki wolnorodnikowe (48). Właściwości antyoksydacyjne ekstraktow U. tomentosa są silniejsze w fazie lipidowej, niż w wodnej (38), a silniejsze działanie wykazuje U. guianensis (49). U ludzi (zarówno zdrowych, jak i cukrzyków) ekstrakty te skutecznie hamują syntezę wolnych rodników przez neutrofile krwi obwodowej (39).

Ekstrakty rośliny i frakcje chromatograficzne z rozdziału ekstraktów łodyg U. tomentosa wykazują właściwości antymutagenne w stosunku do bakterii Salmonella typhimurium poddawanych fotomutagenezie indukowanej 8-metoksy-psoralenem i promieniowaniem ultrafioletowym UV-A (44).

BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA

Wodny ekstrakt Uncaria tomentosa nawet w wysokich dawkach nie powodował widocznych ostrych objawów toksycznych u myszy (wyznaczono dla myszy LD₅₀ jako> 16 g/kg ciężaru ciała, substancja nietoksyczna). U szczurów dawka LD₅₀ jest większa niż 8 g/kg ciężaru ciała (53). U tych zwierząt podawanie dawek 160 mg/kg przez okres 4 tygodni lub 10-80 mg/kg przez okres 8 tygodni nie wywoływało ostrych ani przewlekłych objawów toksycznych czy zmian narządowych (53). Ekstrakt wodny U. tomentosa podawany szczurom przez okres 4 tygodni powoduje jedynie umiarkowaną limfocytozę (22, 61). W literaturze patentowej znajdują się wyniki badań toksyczności ostrej wodnego ekstraktu Uncaria tomentosa, który w dawce do 5 g suchej masy na kilogram ciężaru ciała nie powodował objawów toksycznych u myszy.

W badaniach na zdrowych ochotnikach, wodny ekstrakt U. tomentosa C-MED-100^TM podawany przez okres 6 tygodni w dawce 5 mg/kg ciężaru ciała nie powodował objawów toksycznych, natomiast indukował statystycznie istotny wzrost leukocytozy (53). Także u innych ochotników spożywających ekstrakty U. tomentosa nie zanotowano objawów toksycznych w wyniku stosowania preparatu (44). W badaniach in vitro na linii komórkowej CHO (hamster overy cells) i hodowli bakterii Photobacterium phosphoreum wodny ekstrakt U. tomentosa nie wykazał się obecnością substancji toksycznych dla kontrolowanych komórek (50). Ekstrakty rośliny i frakcje chromatograficzne z rozdziału ekstraktów łodyg U. tomentosa nie wykazały właściwości mutagennych w badaniach na bakteriach Salmonella typhimurium (44).

W Europie Zachodniej ekstrakty U. tomentosa stosowane są w dawkach ok. 20-60 mg suchego ekstraktu na dobę. Pentacykliczne alkaloidy oksoindolowe są jedynie słabo rozpuszczalne w wodzie, natomiast dobrze w słabych kwasach i alkoholach, dlatego też do przygotowania ekstraktu U. tomentosa poleca się 50% wodno-alkoholowe nalewki. W Niemczech i Austrii standaryzowany ekstrakt korzenia U. tomentosa w postaci proszku stosowany jest 2-3 razy dziennie w dawce 20-60 mg/dzień.

Uwzględnienia przy dawkowaniu preparatów U. tomentosa wymaga obecność w tej roślinie stosunkowo dużej ilości tanin, które oprócz właściwości ochronnych, są także substancjami przeciwżywieniowymi.

Dane naukowe na temat wyników stosowania leczniczego Vilcacory nie są liczne, wiele badań nie zostało jeszcze zakończonych, część dostępna jest na razie jedynie jako sprawozdania z badań klinicznych przygotowane przez producentów do potrzeb rejestracji (np. seria badań firmy Immodal Pharmaca GmbH w Austrii). Preparaty U. tomentosa zarejestrowane zostały do obrotu i stosowania w kilkudziesięciu krajach, w tym europejskich. W USA Vilcacora jest stosowana legalnie, gdyż odpowiada tamtejszym regulacjom dotyczącym suplementów żywnościowych.

W Polsce Vilcacora jest pod różnymi nazwami sprzedawana powszechnie, także w niektórych aptekach, jednak nie zdecydowano się dotychczas na zarejestrowanie preparatów do podawania doustnego. Brakuje więc odpowiednich norm i faktycznej możliwości kontroli zawartości oraz jakości dostępnych preparatów. Doświadczenia innych krajów wskazują, że czarnorynkowe preparaty mogą mieć bardzo różnorodny skład i zawartość; w przypadku wielu mieszanek ziołowych notowano tam zafałszowania prowadzące do istotnych zdrowotnie konsekwencji (ryc. 6).

Ryc. 6. Charakterystyczny szczyt pędu Uncaria tomentosa.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

101 produktów dla zdrowia i życia

Dziękuję nie słodzę czyli 24 rozdziały z mojego Dolce Vita

Jak wyglądać dziesięć lat młodziej po czterdziestce

Piśmiennictwo

1. Aisaka K. i wsp.: Planta Med. 1985, 51:424. 2. Alvarez C.M. i wsp.: Rev. Quimica 1998, 11:99. 3. Aquino R. i wsp.: J. Nat. Prod. 1989, 52:679. 4. Aquino R. i wsp.: J. Nat. Prod. 1991, 54:453. 5. Aguilar J.L. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 2002, 81:271. 6. Bal S.: Naturalne substancje przeciwnowotworowe. Oficyna Wydawnicza Medyk, Warszawa 2000. 7. Bednarek D. i wsp.: Bull. Vet. Inst. Puławy, 2002, 46:65. 8. Budziński J.W. i wsp.: Phytomedicine 2000, 7:273. 9. Cerri R. i wsp.: J. Nat. Prod. 1998, 51:257. 10. Chang P. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1989, 25:213. 11. Desmarchelier C. i wsp.: Phytother Res. 1997, 11:254. 12. Falkiewicz B., Łukasiak J.: Vilcacora – przegląd opublikowanych wyników badań naukowych. W: Vilcacora (Uncaria tomentosa) w świetle badań naukowych. J. Łukasiak, B. Falkiewicz, M. Prusakowski (red.). Tower Press, Gdańsk 2001. 13. Falkiewicz B., Łukasiak J.: Case Rep. Clin. Pract. Rev. 2001, 2:305. 14. Getmanskaia N.V. i wsp.: Toksikol. Bull. (Moskva) 1997, (5):22. 15. Harada M. et al.: Chem. Pharm. Bull. (Tokyo) 1974, 22:1372. 16. Horie S. i wsp.: Life Sci. 1992, 50:491. 17. Huang X.N. i wsp.: Chin. Pharmacol. Bull. 1993, 9:428. 18. Ito Y. i wsp.: Chem. Pharmacol. Bull. (Tokyo) 1990, 38:1702. 19. Kanatani H. i wsp.: J. Pharm. Pharmacol. 1985, 37:401. 20. Kang T.H. i wsp.: Eur. J. Pharmacol. 2002, 444:39. 21. Kang T.H. i wsp.: Eur. J. Pharmacol. 2002, 455:27. 22. Keplinger K. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1999, 64:23. 23. Kim S.H. et al.: Phytother Res. 1998, 12:553. 24. Kitajima M. i wsp.: Chem. Pharm. Bull. (Tokyo) 2002, 50:1376. 25. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Wyd. V, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1998. 26. Konno K. i wsp.: Antiviral Res. 1997, 34:88. 27. Laus G., Keplinger D.: J. Chromatogr. (A) 1994, 662:243. 28. Laus G., Keplinger K.: Z. Phytother. 1997, 18:122. 29. Laus G. i wsp.: Phytochemistry, 1997, 45:855. 30. Lee K.K. i wsp.: Planta Med. 1999, 65:759. 31. Lee J.S. i wsp.: J. Nat. Prod. 2000, 63:753. 32. Lemaire I. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1999, 64:109. 33. Masumiya H. i wsp.: Life Sci. 1999, 65:2333. 34. Montenegro de Matta S. i wsp.: Farmaco (Sci) 1976, 31:527. 35. Mur E. i wsp.: J. Rheumatol. 2002, 29:678. 36. Nakazawa K. i wsp.: Jpn. J. Pharmacol. 1991, 57:507. 37. Obregon Vilches L.E.: „Una de gato” „Cat´s claw”. Genero Uncaria. Estudios botanicos, quimicosy farmacologicos de Uncaria tomentosa y Uncaria guianensis. Instituto de Fitoterapia Americano, Lima 1997. 38. Ostrachocich E.A. i wsp.: Khim. Farm., Zh, 1997, (6):49. 39. Ostrachovich E.A. et al.: Khim. Farm. Zh, 1998, (10):31. 40. Piscoya J. i wsp.: Inflamm. Res. 2001, 50:442. 41. Reinhard K.H.: Z. Phytother. 1997, 18:112. 42. Reinhard K.H.: J. Altern. Complement. Med. 1999, 5:143. 43. Riva L. i wsp.: Anticancer. Res. 2001, 21:2457. 44. Rizzi R. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1993, 38:63. 45. Sakakibara I. i wsp.: Phytomedicine 1999, 6:163. 46. Salazar E.L., Jayme V.: Proc. West. Pharmacol. Soc. 1998, 41:123. 47. Sandoval-Chacon M. i wsp.: Aliment. Pharmacol. Ther. 1998, 12:1279. 48. Sandoval M. i wsp.: Free Radic. Biol. Med. 2000, 29:71. 49. Sandoval M. i wsp.: Phytomedicine 2002, 9:325. 50. Santa Maria A. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1997, 57:183. 51. Senatore A. i wsp.: Boll. Soc. Ital. Biol. Sper. 1989, 65:517. 52. Sheng Y. i wsp.: Anticancer Res. 1998, 18:3363. 53. Sheng Y. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 2000, 69:115. 54. Sheng Y. i wsp.: Phytomedicine 2000, 7:137. 55. Shi J.S. i wsp.: Acta Pharmacol. Sin. 2003, 24:97. 56. Stuppner H. i wsp.: Planta Med. 1993, 59 (7 suppl.), A583. 57. Sturm S. i wsp.: Uncaria-tomentosa-Wurzelrinde. W: Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis (red. Blaschek W., Haensel R., Keller K., Reichling J., Rimpler H., Schneider G.), Springer-Verlag, Germany, cz. II, 706. 58. Wagner H. i wsp.: Planta Med. 1985, 51:419. 59. Williams J.E.: Altern. Med. Rev. 2001, 6:567. 60. Wirth C., Wagner H.: Phytomedicine 1997, 4:265. 61. Wurm M. i wsp.: Planta Med. 1998, 64:701. 62. Zhu M. i wsp.: J. Ethnopharmacol. 1996, 54:153. 63. Zhu M. i wsp.: Phytother. Res. 1997, 11:231.

Postępy Fitoterapii 1/2004
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2004:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt