Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych s3/2011, s. 74-78
Włodzimierz Januszewicz1, *Andrzej Januszewicz2, Mariola Pęczkowska2, Aleksander Prejbisz2
Pheochromocytoma – od prostych badań diagnostycznych do badań molekularnych i wieloośrodkowych rejestrów
Pheochromocytoma – from simple diagnostics tests to molecular biology and multicenters registries
1Warszawa
2Klinika Nadciśnienia Tętniczego, Instytut Kardiologii, Warszawa
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Andrzej Januszewicz
Streszczenie
Guz chromochłonny i paraganglioma należą do rzadko występujących neuroendokrynnych guzów wydzielających w nadmiarze katecholaminy, które mogą wywoływać poważne powikłania sercowo-naczyniowe i metaboliczne. Charakteryzują się bardzo bogatą symptomatologią i dlatego nierzadko są powodem trudności diagnostycznych, wymagających współpracy specjalistów z różnych dziedzin. W artykule przedstawiono kluczowe odkrycia, które współcześnie pozwalają na nowoczesną diagnostykę hormonalną, obrazową i genetyczną choroby obejmujące odkrycie katecholamin, nowoczesnych technik wizualizacyjnych oraz osiągnięcia biologii molekularnej.
Summary
Pheochromocytomas and paragangliomas are rare neuroendocrine tumours secreting high levels of catecholamines, able to exert serious metabolic and cardiovascular effects. The serious and potentially lethal cardiovascular complications of these tumours are due to the potent effects of secreted catecholamines. Manifestations mimic many conditions, which may result in erroneous diagnoses and improper treatment so the multidisciplinary management of patients with paragangliomas and pheochromocytomas remains challenging. In the paper, authors present selected milestones in the history of pheochromocytoma research including discovery of catecholamines, modern techniques of tumor visualization and major cornerstones in genetics of pheochromocytoma.
Guz chromochłonny nadnerczy jest rzadką postacią nadciśnienia tętniczego. Jest to najbardziej dramatyczna postać nadciśnienia wtórnego, charakteryzująca się ogromną różnorodnością objawów klinicznych. Skupia uwagę klinicystów różnych specjalności, gdyż prawidłowe rozpoznanie i właściwe leczenie pozwala na uzyskanie całkowitego wyleczenia (1).
George Pickering, jeden z najwybitniejszych znawców problematyki nadciśnienia w swojej monografii „High Blood Pressure” pisze: „Pheochromocytoma stanowi jeden z najbardziej fascynujących problemów w dziedzinie nadciśnienia. Klinicysta znajduje tu jeden z najprostszych eksperymentów stworzonych przez naturę w dziedzinie fizjologii naczyniowej, który pozwala mu wiele się nauczyć. Lekarz praktyk styka się z klinicznym zespołem wymagającym od niego pełnej umiejętności diagnostycznej, która, jeżeli jest wykorzystana pozwala mu osiągnąć pełny sukces. Stąd nie budzi zdziwienia, że tak rzadko występujące guzy zyskały tak obszerną literaturę, która znajduje się w dysproporcji do częstości ich występowania” (2).
Jak już wspomniano, guz chromochłonny odznacza się niezwykle bogatą symptomatologią kliniczną. Często przebiega pod maską innych chorób, co sprawia, że zyskał miano „wielkiego imitatora” (great mimic), choroby o wielu obliczach (3-5). Jak trudne może być ustalenie prawidłowego rozpoznania świadczy niedawno opublikowany opis choroby prezydenta Stanów Zjednoczonych Dwight’a Eisenhowera. Pacjent z długotrwałym nadciśnieniem, z przebytym zawałem serca zmarł w wieku 78 lat z powodu kardiomiopatii niedokrwiennej. W czasie wieloletniej obserwacji stwierdzano zwyżki ciśnienia skurczowego i rozkurczowego. Nieoczekiwanie, podczas autopsji stwierdzono guz prawego nadnercza o charakterze pheochromocytoma (6).
Warto spojrzeć z perspektywy stulecia, jak kształtowała się nasza wiedza o tej postaci nadciśnienia wywołanego nadmiernym wytwarzaniem katecholamin przez guz chromochłonny. Kreśląc szkic historyczny nie można pominąć faktu odkrycia adrenaliny przez polskich uczonych N. Cybulskiego i W. Szymonowicza w roku 1895 (7), i w tym samym roku przez E.A. Schaeffera i G. Oliver’a (8). Felix Frankel w 1886 roku pierwszy w literaturze światowej opisał guz chromochłonny u 18-letniej pacjentki leczonej w Szpitalu Uniwersyteckim we Freiburgu (9). W badaniu autopsyjnym wykryto dwa guzy nadnercza, rozpoznane jako sarcoma i angiosarcoma. Mimo że nie ustalono wówczas rozpoznania pheochromocytoma, F. Frankel uważany jest za autora pierwszego opisu tej choroby. Pogląd ten podkreśla fakt umieszczenia pracy niemieckiego uczonego, przetłumaczonej na język angielski, w opracowaniu zatytułowanym „Classics in Oncology” opublikowanym w 1984 roku (10).
Pierwszy opis objawów klinicznych pheochromocytoma, który ukazał się w literaturze francuskiej w 1922 roku zawdzięczamy Marcelowi Labbe (11). Kilka lat później w 1927 roku, amerykański chirurg Charles Mayo jako pierwszy przeprowadził udaną operację guza chromochłonnego (12, 13). Trzeba dodać, że w 1935 roku A. Landau, L. Paszkiewicz, Z. Sławiński i E. Steffen opisali 34-letniego chorego z guzem chromochłonnym. W polskim piśmiennictwie opisany przypadek jest pierwszym rozpoznanym za życia chorego i operowanym (14-16). W opisie przypadku zwraca uwagę niesłychanie wnikliwa analiza objawów klinicznych i umiejętność ich powiązania z nadmiernym wydzielaniem katecholamin. Trafne rozpoznanie zostało ustalone, kiedy nie były dostępne diagnostyczne próby biochemiczne i wizualizacyjne (1). Należy wspomnieć, że w 1929 roku dr J. Muszkatenblit przedstawił na Zjeździe Lekarzy Przyrodników przypadek napadowego nadciśnienia, odpowiadający guzowi chromochłonnemu, który nie był jednak potwierdzony operacyjnie.
Trzeba odnotować, że w kolejnych dekadach dokonywał się stały postęp w diagnostyce tej postaci nadciśnienia tętniczego. W połowie lat czterdziestych ubiegłego stulecia Grace Roth i Walter Kvale z Mayo Clinic opracowali test z histaminą (17). Związek ten u chorych z pheochromocytoma powodował gwałtowną zwyżkę ciśnienia krwi, wskutek uwolnienia dużych ilości katecholamin z guza. Metoda ta była jednak związana z dużym ryzykiem wystąpienia objawów niepożądanych. Inna próba wprowadzona do kliniki w 1965 roku opierała się na podaniu dożylnym glukagonu (18). W przypadkach pheochromocytoma powodował uwolnienie katecholamin z guza. Próba ta też wiązała się z ryzykiem gwałtownego wzrostu ciśnienia krwi (18). Istotny postęp w diagnostyce pheochromocytoma dokonał się dzięki opracowaniu przez Ulfa Svante von Eulera i wsp. metody oznaczania noradrenaliny i adrenaliny w moczu. Przydatność tej metody została opisana w czasopiśmie „Lancet” w 1950 roku (19). U.S. von Euler był odkrywcą noradrenaliny jako chemicznego przenośnika pobudzenia nerwowego. W 1970 roku otrzymał nagrodę Nobla.
W kolejnych latach wprowadzano do kliniki nowe metody oznaczania katecholamin, ich prekursorów i metabolitów we krwi i w moczu. Trzeba odnotować wykrycie przez M.D. Armstronga kwasu wanilinomigdałowego, metabolitu noradrenaliny i adrenaliny oraz wykazanie jego zwiększonych ilości w moczu u chorych z guzem chromochłonnym (20). Ważnego odkrycia dokonał w 1958 roku Julius Axelrod i wsp., którzy wykazali, że o-metylacja jest głównym szlakiem metabolizmu katecholamin (21, 22). W 1970 roku J. Axelrod, wspólnie z U.S. von Eulerem otrzymał nagrodę Nobla.
Prowadzone w ostatnich dekadach badania wykazały, że oznaczanie metoksykatecholamin we krwi i w moczu cechuje największa przydatność spośród innych metod biochemicznych służących diagnostyce pheochromocytoma. Należy w tym miejscu podkreślić badania profesorów G. Eisenhofera i J. Lendersa.
Przez długie lata medycyna nie dysponowała metodami pozwalającymi ustalić lokalizację guza chromochłonnego. Stosowane w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego stulecia odma zaotrzewnowa i urografia dożylna były inwazyjne i mało czułe; szybko odeszły w przeszłość (23, 24). Później pojawiła się arteriografia pozwalająca uwidocznić guz, ale również była metodą inwazyjną (25).
Przełomowe znaczenie miało opracowanie i wprowadzenie do kliniki czułych, swoistych i nieinwazyjnych metod wizualizacyjnych. Stało się to możliwe, dzięki dynamicznemu rozwojowi nauk podstawowych. Do metod tych należy zaliczyć ultrasonografię, a przede wszystkim tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, scyntygrafię, a także pozytronową tomografię komputerową (26-29). Dzięki tym metodom, lekarz mógł zlokalizować guz chromochłonny u ponad 90% przypadków.
Kreśląc rys historyczny rozwoju wiedzy o pheochromocytoma trzeba odnotować badania prowadzone w Polsce. W 1950 roku została utworzona w II Klinice Chorób Wewnętrznych akademii Medycznej w Warszawie, z inicjatywy ówczesnego Kierownika Kliniki prof. Dymitra Aleksandrowa, pracownia zajmująca się oznaczaniem katecholamin. Dużą pomoc w jej utworzeniu okazał prof. U.S. von Euler. Dzięki niemu w Zakładzie Fizjologii Karolinska Institutet w Sztokholmie został skonstruowany fluorymetr, który przekazano Klinice. Pracownią biochemiczną przez wiele lat kierowała prof. Bożenna Wocial. W latach 1956-1998 szeroki zakres badań biochemicznych umożliwił ustalenie rozpoznania guza chromochłonnego u 175 pacjentów leczonych w Klinice. Badania nad diagnostyką i leczeniem guza chromochłonnego były też prowadzone w innych ośrodkach klinicznych i badawczych. Wymienić tu należy Klinikę Nadciśnienia Tętniczego Instytutu Kardiologii w Warszawie kierowaną przez prof. Marka Sznajdermana, Klinikę Chorób Wewnętrznych A.M. w Gdańsku kierowaną przez prof. Barbarę Krupę-Wojciechowska, Klinikę A.M. w Gdańsku kierowaną przez prof. Zdzisława Wajdę, Klinikę chirurgiczną A.M. w Warszawie kierowaną przez prof. Jana Nielubowicza. Intensywnie rozwijano badania w Zakładzie Medycyny Nuklearnej i Endokrynologii Klinicznej w Centrum Onkologii w Gliwicach kierowanym przez prof. Barbarę Jarząb.
Pisząc o historii badań poświęconych pheochromocytoma należy odnotować prace dotyczące współistnienia guza chromochłonnego z innymi chorobami. Wykazano głównie w oparciu o obserwacje kliniczne, że guz chromochłonny w zależności od uwarunkowań genetycznych może mieć charakter sporadyczny lub może wchodzić w skład zespołu o podłożu dziedzicznym (30). Do zespołów dziedzicznych, w których występuje pheochromocytoma zalicza się mnogą gruczolakowatość wewnątrzwydzielniczą typu A i B, chorobę von Hippel-Lindau, nerwiako-włókniakowatość typu 1 i zespół guza chromochłonnego i przyzwojaków (pheochromocytoma/paraganglioma, PPS/PGL).
W ostatnich dwóch dekadach, metody biologii molekularnej stworzyły nowe możliwości badań nad genetycznym uwarunkowaniem guza chromochłonnego (31). Miało to szczególnie ważne znaczenie, gdyż wcześniejsze prace opierały się głównie na obserwacjach klinicznych. Doniosłe znaczenie miały badania grupy badaczy niemieckich, polskich i amerykańskich. Zostały zainicjowane przez wybitnego badacza prof. Hartmuta P.H. Neumanna z Uniwersytetu we Freiburgu. Wykazano, że wśród chorych ze sporadycznym guzem chromochłonnym bez obciążenia dziedzicznego, aż u 24% pacjentów stwierdzono podłoże genetyczne choroby. Został obalony dotychczas uznawany pogląd, że tylko 10% chorych z pheochromocytoma ma charakter dziedziczny (31, 32). Interesujący jest również przebieg badań nad poszczególnymi zespołami genetycznymi, w przebiegu których występuje guz chromochłonny.
Hipoteza o możliwości dziedziczenia, zgodnie z prawami Mendla, chorób nowotworowych wysuwana była przez wielu badaczy już w XIX wieku. Pierwsze opisy kliniczne zespołów dziedzicznych, które przedstawiono w dalszej części niniejszej pracy pochodzą z XVIII i XIX wieku.
Nerwiakowłókniakowatość typu I do dziś określa się jako chorobę von Recklinghausena od nazwiska niemieckiego patologa, który w swojej klasycznej pracy z 1882 roku zawarł dokładny opis symptomatologii choroby i wprowadził do medycyny termin neurofibromatosis. Pomimo jego niewątpliwych zasług w badaniach nad tą chorobą, nie on był jednak pierwszym, który przedstawił jej objawy. Pierwszy opis kliniczny nerwiakowłókniakowatości typu I opublikował irlandzki chirurg Robert William Smith w 1849 roku (33, 34).
Nazwa choroby von Hippel-Lindau również wywodzi się od nazwisk dwóch lekarzy, którzy niezależnie opisali jej przebieg kliniczny. Eugene von Hippel, niemiecki oftalmolog pisał w swojej pracy z 1904 roku „o bardzo rzadkiej chorobie siatkówki” i dodał w 1911 roku „podstawy anatomiczne” choroby, którą nazwał angiomatosis retinae. Zajmował się on wielopokoleniową rodziną, u której rozpoznał wiele innych zmian typowych dla choroby VHL. Niezależnie od niego szwedzki patolog, Arvid Vilhelm Lindau po raz pierwszy w 1926 roku przedstawił istnienie związku między zmianami w siatkówce, móżdżku a zmianami w obrębie jamy brzusznej i nazwał chorobę angiomatosis centralnego układu nerwowego. W następnych latach wykazano związek pomiędzy chorobą VHL a występowaniem guza chromochłonnego. Warto podkreślić, że duży wkład w poznanie przebiegu klinicznego, diagnostyki oraz ustalenia związku pomiędzy genotypem i fenotypem miały badania Hartmuta P.H. Neumanna z Uniwersytetu we Freiburgu. W tym rejonie wykryto szczególnie dużo przypadków choroby VHL. W roku 1995 zespół prof. H.P.H. Neumanna wykazał, że zjawisko to związane jest z mutacją założycielską genu VHL, która nazwano Black Forest mutation (35-38)
W przypadku zespołu MEN2B istnieje kilka eponimicznych określeń, które związane są z nazwiskami badaczy, którzy przedstawili pierwsze opisy kliniczne choroby. Zespół ten bywa określany zespołem Wagenmanna – Froboese, Williama – Pollocka i Gorlina – Vickersa. August Wagenmann, niemiecki okulista i patolog opisał nerwiaki języka w 1922 roku, a rok po nim podobnej obserwacji dokonał Curt Froboese – również niemiecki lekarz patolog. Inna nazwa MEN2B, zespół Williama--Pollocka, związana jest z pracą z 1966 roku pod tytułem „Multiple mucosal neuromata with endocrine tumours: a syndrome allied to von Recklinghausen’s disease”, w której autorzy opisali przypadki dwóch chorych, u których współwystępowały guzy chromochłonne nadnerczy z rakiem rdzeniastym tarczycy i obecnością przerostu zwojów podśluzówkowych w obrębie ust, języka oraz w ścianie jelita. Zmiany te autorzy przypisywali chorobie von Recklinghausena. W 1968 roku amerykański genetyk Robert James Gorlin i patolog Robert A. Vickers opisali występowanie licznych nerwiaków śluzówkowych, raka rdzeniastego tarczycy i guza chromochłonnego, i zmiany te opisali jako nowy zespół chorobowy. Klasyczną triadę objawów zespołu MEN2A, czyli guz chromochłonny, rak rdzeniasty tarczycy oraz nadczynność przytarczyc po raz pierwszy opisał w 1961 roku John H. Sipple, amerykański internista. Do tej pory nierzadko zespół ten określany jest mianem zespołu Sipple’a. W 1968 roku Alton Steiner i wsp., wprowadzili do terminologii medycznej określenie zespołu MEN2, a w kolejnych latach zespół ten podzielono na dwa podtypy – MEN2A i MEN2B (39-44). Niezwykle interesująca praca prof. Hartmuta P.H. Neumanna opublikowana w prestiżowym czasopiśmie „New England Journal of Medicine” w 2007 roku dotyczyła „detektywistycznej” analizy historii choroby, wspomnianej wyżej, 18-letniej pacjentki opisanej przez F. Frankla w 1886 roku – pierwszego opisanego przypadku chorego z guzem chromochłonnym. Po ponad 100 latach odnaleziono i nawiązano kontakt z żyjącymi krewnymi tej pacjentki. Przeprowadzono badania genetyczne, w których stwierdzono obecność mutacji genu RET, co pozwoliło wykazać, że pacjentka i jej krewni mieli zespół mnogiej gruczalokowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2. Po upływie ponad 100 lat uzyskano dowód, że opisana przez F. Frankla pacjentka miała obustronny guz chromochłonny, do którego rozwoju doszło w przebiegu zespołu MEN (45).
Wyodrębnienie, sklonowanie i poznanie struktury genów odpowiedzialnych za dziedziczne postaci guza chromochłonnego na poziomie cząsteczkowym to osiągnięcia badawcze ostatnich 20-30 lat. W 1987 roku zlokalizowano gen odpowiedzialny za dziedziczne postaci raka rdzeniastego tarczycy, a w 1993 roku zidentyfikowano go jako protoonkogen RET oraz opisano mutacje odpowiedzialne za zespół MEN2A i 2B. Gen NF1 sklonowano w 1990 roku, ale dopiero w 2006 roku poznano dokładnie jego budowę, gen VHL został odkryty w 1993 roku, a zlokalizowanie i sklonowanie genów SDHC, D i B to ostatnie 10 lat. W 2000 roku zidentyfikowano gen kodujący podjednostkę D dehydrogenazy bursztynianowej odpowiedzialny za zespół PGL1. W tym samy roku badania dużej rodziny z przyzwojakami głowy i szyi pozwoliły zidentyfikować gen kodujący podjednostkę C enzymu (PGL3), a rok później gen podjednostki B (PGL4). Dotychczas nie udało się sklonować genu odpowiedzialnego za zespół PGL2, choć znana jest jego pozycja chromosomalna. Od czasu tych odkryć stało się jasne, że przyzwojaki nieczynne hormonalnie i guz chromochłonny mogą występować razem i dało to podstawę do wyodrębnienia nowej jednostki chorobowej – zespołu pheochromocytoma/paraganglioma (46-49). Poznanie przebiegu klinicznego, różnic klinicznych między zespołami PGL oraz postęp, jaki dokonał się w diagnostyce i leczeniu tych chorych możliwy był dzięki badaniom B. Baysala, D. Astutiego, S. Niemanna, H.J. Timmersa, D.E. Benn, H.P.H. Neumanna oraz ich badaczy. Należy podkreślić, że postęp ten był możliwy również dzięki współpracy pomiędzy różnymi ośrodkami i stworzeniu dużych rejestrów chorych. Ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do chorób charakteryzujących się tak rzadkim występowaniem.
Istotny wkład w badania nad zespołami PGL ma również Klinika Nadciśnienia Tętniczego Instytutu Kardiologii w Warszawie. Dzięki pracom zespołu Kliniki odkryto istnienie związku między mutacjami genu SDHB a rakiem jasnokomórkowym nerki, wyodrębniono mutację założycielską genu SDHD, charakterystyczną dla Polski oraz po raz pierwszy wykazano, że nadnerczowy i pozanadnerczowy guz chromochłonny może występować u chorych z mutacjami genu SDHC, co znacząco wzbogaciło wiedzę dotyczącą przebiegu klinicznego zespołów PGL (49-52).
W ostatnim półwieczu zaznaczył się wybitny postęp w leczeniu chirurgicznym pheochromocytoma. Zadecydowało o tym wprowadzenie leków blokujących receptory alfa i beta adrenergiczne do postępowania przedoperacyjnego (53, 54). Ważne znaczenie miało też zastosowanie metody laparoskopowego usuwania guza.
Kończąc ten krótki rys historyczny należy wyrazić przypuszczenie, że dynamicznie rozwijane badania genetyczne pozwolą nie tylko na wczesne rozpoznanie guza chromochłonnego, ale mogą też odegrać ważną rolę w prewencji tej groźnej dla życia postaci nadciśnienia tętniczego.
Piśmiennictwo
1. Januszewicz W, Wocial B, Sznajderman M et al.: Guz chromochłonny. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000.
2. Pickering GW: High blood pressure. J&A Churchill, London 1955.
3. Manger WM, Gifford RW: Clinical and experimental phaeochromocytoma. London, Blackwell Science 1996.
4. Manger WM: On overview of phaeochromocytoma: history, current concepts, vagaries and diagnostic challenges. Ann NY Acad Sci 2006; 1073, 1-20.
5. Januszewicz W, Prejbisz A, Januszewicz A et al.: Guz chromochłonny – choroba o wielu obliczach. Nadciśnienie Tętnicze 2002; 6, 217-227.
6. Messerli FH, Longhlin KR, Messerli AW et al.: The president and phaeochromocytoma. Am J Cardiol 2007.
7. Cybulski N: O funkcji nadnercza. Gazeta Lekarska 1895.
8. Oliver G, Schafer EA: Physiological effects of extracts of the suprarenal capsules. J Physiol (London) 1895.
9. Frankel F: Ein Fall von doppelseitigem vollig latent verlaufensen Nebennierentumor und gleichzetiger Nephritis mit Veranderungen am Circulationsapparat und Retinitis. Arch Pathol anat Physiol Klein Med 1886; 103, 244-263.
10. Frankel F: Classics in oncology: a case bilateral completely latent adrenal tumor and concurrent nephritis with changes in the circulatory system and retinitis, 1886. CA Cancer J Clin 1984; 34, 93-106.
11. Labbe M, Tinel J, Doumer E: Crises solaives et hypertension paroxystique en rapport avec une tumeur surrenale. Bull Mem Cos Med Hop L (Paris) 1922; 46, 982-990.
12. Mayo CH: Paroxysmal hypertension with tumor of retroperitoneal nerve. JAMA 1927; 89, 1047-1050.
13. Postel-Vinaya N (red.): Stulecie nadciśnienia tętniczego 1896-1998. Via Medica, Gdańsk 1998.
14. Sławiński Z, Landau A, Paszkiewicz L et al.: Zespół ciężkiego nadciśnienia tętniczego w związku z guzem nadnercza o typie paragangliomatu. Pol Gaz Lek 1935; 40: 7180722.
15. Burakiewicz M: Zdzisław Stawiński d(1867-1936). Acta Angiol 2009; 15: 91-95.
16. Januszewicz W, Sznajderman M: Prof. dr hab. Anastazy Landau. Nadciśnienie Tętnicze 2003; 7: 63-64.
17. Roth GM, Krale WF: A tentative test for phaeochromocytoma. Am J Med Sci 1945; 210: 653-660.
18. Lawrence AM: Glucagon provocative test for pheochromocytoma. Ann Intern Med 1967; 66: 1091-1096.
19. Engel A, Euler US: Urinary noradrenaline and adrenaline in phaeochromocytoma. Lancet 1950; 2: 387.
20. Armstrong MD, Mc Millan A, Shaw NF: 3-methoxy-4 hydroxy-D--mandelic acid: a urinary metabolite of norepinephrine. Biochim Biophys Acta 1957; 25: 422-423.
21. Axelrod J et al.: O-methylation, the principal pathway for the metabolism of epinephrine and norepinephrine in the rat. Bioch Biophys Acta 1958.
22. La Brosse EH, Axelrod J, Kety S: O-methylation, the principle route of metabolism of epinephrine in man. Science 1958; 128: 593-594.
23. Hermann H, Mornex R: Human tumours secreting catecholamines. Clinical and physiopathology study of the phaeochromocytoma. Oxford, New York, Pergamon Press 1964, str. 207.
24. Scherf D, Boyd LJ: Cardiovascular diseases their diagnosis and treatment. London William Heinemann. Medical Books LTD 1948.
25. Kahn PC, Nickrosz LV: Selective angiography of the adrenal glands. Am J Roentgenil Radium Ther Nucl Med 1967; 101: 739-749.
26. Stewart BH, Bravo EL, Haaga J et al.: Localization of phaeochromocytoma by computed tomography. N Engl J Med 1978; 299: 460-461.
27. Doppman JL, Reinig JW, Dwyer AL et al.: Differentiation of adrenal mass by magnetic resonanse imaging. Surgery 1987; 102: 1018-1026.
28. Sisson JC, Beierwaltes WH, Thompson NW et al.: Scintigraphic localization of phaeochromocytoma. N Engl J Med 1981; 305: 12-17.
29. Shulkin BL, Wieland DM, Schweiger M et al.: PET scanning with hydroxyephedrine: am approach to the localization of phaeochromocytoma. J Nucl Med 1992; 33: 1125-1131.
30. Maher ER, Eng Ch: The pressure rises: update on the genetics of phaeochromocytoma. Hum Mol Genet 2002; 11: 2347-2354.
31. Neumann HPH, Bausch B, Mc Whinney SR et al.: Germ-line mutations in nonsyndromic phaeochromocytoma. N Engl J Med 2002; 346: 1459-1466.
32. Dluhy RG: Phaeochromocytoma – Death of axiom. N Engl J Med 2002; 346: 1486-1487.
33. Smith RW: A Treatise on the Pathology, Diagnosis and Treatment of Neuroma. Dublin: Hodges & Smith, 1849.
34. von Recklinghausen FD: Über die multiplen Fibrome der Haut und ihre Beziehung zu den multiplen Neuromen. „Festschrift für Rudolf Virchow (Berlin)”, 1882.
35. von Hippel, E: Über eine sehr seltene Erkrankung der Netzhaut. „Albrecht von Graefes Arch Ophthal”. 59, ss. 83-106: 1904.
36. von Hippel E: Die anatomische Grundlage der von mir beschrieben “sehr seltene Erkrankung der Netzhaut”. „Albrecht von Graefes Arch Ophthal”. 79, ss. 350-377: 1911.
37. Lindau A: Zur Frage der Angiomatosis Retinae und Ihrer Hirncomplikation. „Acta Ophthal”. 4, ss. 193-226, 1927.
38. Hofstra RM et al.: A mutation in the RET proto-oncogene associated with multiple endocrine neoplasia type 2B and sporadic medullary thyroid carcinoma. Nature 1994, 367: 375-6.
39. Brauch H, Kishida T, Glavac D et al.: Von Hippel-Lindau (VHL) disease with pheochromocytoma in the Black Forest region of Germany: evidence for a founder effect. Hum Genet 1995; 95 (5): 551-6.
40. Mulligan LM: Germ-line mutations of the RET proto-oncogene in multiple endocrine neoplasia type 2A. Nature 1993; 363: 458-60.
41. Sipple JH: The association of phaeochromocytoma with carcinoma of the thyroid gland. Am J Med 1961; 31: 163-166.
42. Gorlin RJ, Sedano HO, Vickers RA et al.: Multiple mucosal neuromas, pheochromocytoma and medullary carcinoma of the thyroid--a syndrome. Cancer 1968 Aug; 22(2): 293-9 passim.
43. Williams ED, Pollock DJ: Multiple mucosal neuromata with endocrine tumours: a syndrome allied to von Recklinghausen’s disease. J Pathol Bacteriol 1966 Jan; 91(1): 71-80.
44. Steiner AL, Goodman AD, Powers SR: Study of a kindred with pheochromocytoma, medullary thyroid carcinoma, hyperparathyroidism and Cushing’s disease: multiple endocrine neoplasia, type 2. Medicine (Baltimore). 1968 Sep; 47(5): 371-409.
45. Neumann HPH, Vortmeyer A, Schmidt D et al.: Evidence of MEN-2 in the original description of classic phaeochromocytoma. N Engl J Med 2007; 357: 1311-1315.
46. Baysal BE, Ferrell RE, Willett-Brozick JE et al.: Mutations in SDHD, a mitochondrial complex II gene, in hereditary paraganglioma. Science 2000 Feb 4; 287 (5454): 848-51.
47. Astuti D, Latif F, Dallol A et al.: Gene mutations in the succinate dehydrogenase subunit SDHB cause susceptibility to familial pheochromocytoma and to familial paraganglioma. Am J Hum Genet 2001 Jul;69 (1): 49-54.
48. Niemann S, Muller U, Engelhardt D et al.: Autosomal dominant malignant and catecholamine-producing paraganglioma caused by a splice donor site mutation in SDHC. Hum Genet 2003 Jul; 113(1): 92-4.
49. Neumann HP, Pawlu C, Pęczkowska M et al.: Distinct clinical features of paraganglioma syndrome associated with SDHB and SDHD gene mutation. JAMA 2004; 292: 943-951. C Erratum JAMA 2004; 292: 1686.
50. Vanharanta S, Buchta M, McWhinney SR et al.: Early-onset renal cell carcinoma as a novel extraparaganglial component of SDHB-associated heritable paraganglioma. Am J Hum Genet 2004 Jan; 74 (1): 153-9.
51. Peczkowska M, Cascon A, Prejbisz A et al.: Extra-adrenal and adrenal pheochromocytomas associated with a germline SDHC mutation. Nat Clin Pract Endocrinol Metab 2008 Feb; 4 (2): 111-5. Robertson AIG. Anesthetic management of phaeochromocytoma. Proc R Soc Med 1962; 55: 432-435.
52. Peczkowska M, Erlic Z, Hoffmann et al.: Impact of screening kindreds for SDHD p.Cys11X as a common mutation associated with paraganglioma syndrome type 1. J Clin Endocrinol Metab 2008 Dec; 93 (12): 4818-25.
53. Prichard BNC: Propranolol with alpha blocking drugs in phaeochromocytoma. An J Cardiol 1966; 18: 394-398.
54. Welbourn RB: Historia chirurgii endokrynologicznej. Wyd. Polskie Zdzisław Wajda. Akademia Medyczna w Gdańsku, Gdańsk 1994.
otrzymano: 2011-07-26
zaakceptowano do druku: 2011-11-16

Adres do korespondencji:
*Andrzej Januszewicz
Klinika Nadciśnienia Tętniczego Instytutu Kardiologii w Warszawie
ul. Alpejska 42, 04-628 Warszawa
tel.: (22) 343-43-39, fax: (22) 343-45-17
e-mail: ajanuszewicz@ikard.pl

Postępy Nauk Medycznych s3/2011
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych