Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2014, s. 32-39
*Mirosława Krauze-Baranowska, Magdalena Majdan, Marta Kula
Owoce maliny właściwej i maliny zachodniej źródłem substancji biologicznie aktywnych**
Fructus red raspberry and black raspberry as a source of biological active substances
Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: dr hab. Mirosława Krauze-Baranowska, prof. nadzw.
Summary
Rubus idaeus L. (red raspberry) and Rubus occidentalis L. (black raspberry) are a source of edible fruits containing anthocyanins and ellagitannins. There are over 100 cultivars of red raspberries known across Europe. As opposed to red raspberries, black raspberries are cultivated in North America, mainly on the east coast of USA. The fruits of both species are rich in cyanidin derivatives in the form of mono-, di-, and triglucosides and ellagitannins – mainly ellagic acid derivatives: sanguiin H6 and lambertianin C. These compounds contribute to the biological activity of the fruits of red and black raspberries. In several in vitro and in vivo models antioxidant, antimicrobial and chemopreventive properties of the fruits of both species were confirmed. Research conducted in the recent years indicates the possibility of use of raspberry fruits in treatment of rheumatoid arthritis as well as gastric ulcers.
Rodzaj Rubus L. (jeżyna) (Rosaceae) obejmuje około 17 podrodzajów i 740 gatunków, spośród których około 100 występuje na terenie Europy Zachodniej i Środkowej (1). Do najbardziej znanych i cenionych w Europie przedstawicieli podrodzaju Idaeobatus Focke należy Rubus idaeus L. (malina właściwa) oraz Rubus chamamerosus L. (malina morożka). Natomiast gatunek Rubus occidentalis L. (malina czarna, malina zachodnia), występuje w stanie naturalnym w Ameryce Północnej, głównie we wschodnich stanach USA, gdzie są również prowadzone jego uprawy. Walory smakowe i właściwości odżywcze owoców decydują o dużej popularności maliny właściwej oraz maliny zachodniej. Polska zajmuje pierwsze miejsce w produkcji owoców maliny właściwej w Europie oraz trzecie na świecie (2).
Nazwa gatunku Rubus idaeus, nadana przez Linneusza, wywodzi się od góry Ida (obecnie Turcja), którą intensywnie porastały krzewy malin (3, 4). Owoce maliny właściwej znane były już starożytnym Grekom, około 370 lat p.n.e. Natomiast rosnące w Pompejach krzewy maliny były introdukowane przez Rzymian z terenów południowej Troi około 65 lat p.n.e. Grecki lekarz Hipokrates (460-377 p.n.e.), jak również lekarze rzymscy, wykorzystywali właściwości napotne owoców maliny (3). W dziele Dioskoridesa zatytułowanym „De Materia Medica”, malina właściwa, obok jeżyny, jest źródłem surowców (owoce, liście, pędy), głównie o działaniu ściągającym, przeciwzapalnym oraz przeciwbiegunkowym.
Uprawę maliny właściwej zapoczątkowano w ogródkach przyklasztornych późnego Średniowiecza. Jednak dopiero z końcem XVIII w. są wymieniane pierwsze odmiany hodowlane (3). Obecnie znanych jest kilkaset odmian uprawowych maliny właściwej, głównie o czerwonej barwie owoców, a ich liczba stale wzrasta (2). Maliny w zależności od barwy owoców klasyfikowane są w 3 grupach: odmiany R. idaeus o owocach czerwonych i żółtych – pozbawionych antocyjanów, np. Poranna Rosa oraz o owocach czarnych – odmiany R. occidentalis.
Związkami chemicznymi charakterystycznymi dla owoców Rubus idaeus L. i Rubus occidentalis L. są związki polifenolowe, spośród których dominującymi są elagotaniny i antocyjany. Zespół antocyjanów tworzą formy glikozydowe (mono-, di- i tri-) przede wszystkim pochodne aglikonu cyjanidyny, obok obecnych, w zależności od odmiany, w bardzo niskich i zmiennych stężeniach, pochodnych pelargonidyny, malwinidyny, peonidyny lub delfinidyny (ryc. 1).
ZwiązekR1R2R3R4
CyjanidynaHOHHH
3-O-Glukozyd cyjanidynyglukozaOHHH
3-O-Rutynozyd cyjanidynyglukoza + ramnozaOHHH
3-O-(2G-Glukozylorutynozyd) cyjanidynyglukoza + ramnoza + glukozaOHHH
3-O-(2G-Ksylozylorutynozyd) cyjanidynyksyloza + ramnoza + glukozaOHHH
3-O-Soforozyd cyjanidynyglukoza + glukozaOHHH
3-O-Sambubiozyd cyjanidynyglukoza + ksylozaOHHH
3-O-Arabinozyd cyjanidynyarabinozaOHHH
3,5-O-Diglukozyd cyjanidynyglukozaOHHglukoza
3-O-Glukozyd pelargonidynyglukozaHHH
3-O-Rutynozyd pelargonidynyglukoza + ramnozaHHH
3-O-Soforozyd pelargonidynyglukoza + glukozaHHH
3-O-(2G-Glukozylorutynozyd) pelargonidynyglukoza + ramnoza + glukozaHHH
3,5-O-Diglukozyd pelargonidynyglukozaHHglukoza
3-O-Glukozyd malwidynyglukozaOCH3OCH3H
3-O-Glukozyd delfinidynyglukozaOHOHH
3-O-Rutynozyd peonidynyglukoza + ramnozaOCH3HH
Ryc. 1. Wzory strukturalne antocyjanów występujących w owocach R. idaeus i R. occidentalis.
Owoce gatunków z rodziny Rosaceae (maliny, truskawki, jeżyny) są bogatym i jedynym źródłem elagotanin w codziennej diecie (5, 6). W obrębie rodzaju Rubus, przede wszystkim w owocach maliny morożki oraz owocach maliny właściwej, elagotaniny stanowią dominującą grupę związków, w przeciwieństwie do rodzaju Fragaria (truskawka), w którym są wymieniane jako główne, ale po antocyjanach (7). Według Landete i wsp. (7) elagotaniny stanowią 85% zespołu związków czynnych owoców maliny właściwej, przy udziale antocyjanów na poziomie około 23% i około 2% innych związków polifenolowych, takich jak flawonoidy, fenolokwasy, czy pochodne flawan-3-olu. W owocach maliny morożki zawartość elagotanin wynosi około 90%, natomiast w owocach truskawki około 30% (7).
Elagotaniny są estrami kwasu heksahydroksydifenylowego (HHDP), węglowodanów (glukoza) i fenolokwasów (kwas chinowy) (5, 8). Jedną z właściwości elagotanin jest ich hydroliza w środowisku kwaśnym i zasadowym, z uwolnieniem HHDP, który przekształca się (laktonizacja) w kwas elagowy (5). Do grupy elagotanin zaliczane są związki o charakterze monomerów, oligomerów oraz złożonych polimerów. W zespole owoców maliny właściwej i maliny zachodniej jest to przede wszystkim sangwina H-6 oraz towarzysząca jej, prawie w trzykrotnie niższych stężeniach, lambertianina C (8). Według Rao i wsp. (9) sangwina H-6 jest tetramerem, utworzonym w wyniku eterowego wiązania między jedną z grup hydroksylowych reszty galoilowej jednego fragmentu, a ugrupowaniem 4,6-HHDP związanym w pozycji C-4 szkieletu glukozy drugiego fragmentu cząsteczki. Ugrupowanie to, znane jako sangwisorboilowe, jest spotykane jedynie w elagotaninach z rodzaju Sanguisorba i Rubus. Dotychczas w zespole elagotanin w owocach wykryto w niewielkich ilościach również lambertianinę D (10), nobotaninę A/malabatrynę B oraz sangwinę H-10 (6), sangwinę H-2 (11) oraz potentylinę/kazuaryktynę (10). W owocach maliny elagotaniny występują przede wszystkim w pestkach (12).
Ponadto w owocach maliny są obecne kwasy organiczne, w tym fenolowe (galusowy, protokatechowy, kawowy, salicylowy, ferulowy, synapinowy, syryngowy, cynamonowy, wanilinowy oraz kwas elagowy wolny i w formie koniugatów z pentozami i acetylopentozami), flawonole (3-O-glukuronidy kemferolu i kwercetyny, 3-O-rutynozyd, 3-O-galaktozyloramnozyd, 3,4’-O-diglukozyd i 3-O-glukozyd kwercetyny, tilirozyd, kwercetyna, kemferol, mirycetyna) oraz flawan-3-ole (katechina, epikatechina, procyjanidyna B2, propelargonidyny, procyjanidyny jako dimery i trimery o typie wiązania B).
Owoce maliny właściwej i maliny czarnej są bogatym źródłem makroelementów, w tym potasu (K) (177-145 mg/100 g świeżej masy) oraz wapnia (Ca) (25-35 mg/100 g ś.m.), magnezu (Mg) (10-22 mg/100 g ś.m.) i cynku (Zn) (0,13-0,14 mg/100 g ś.m.). Jednocześnie w wyższych stężeniach w owocach maliny czarnej występują mikroelementy: miedź (Cu) (0,022 mg/100 g ś.m.) i żelazo (Fe) (0,19 mg/100 g ś.m.), co może mieć znaczenie w profilaktyce niedokrwistości. Natomiast w owocach maliny właściwej oznaczono wyższe zawartości manganu Mn (0,49 mg/100 g ś.m.). W badaniach porównawczych zawartość Mn w soku z owoców maliny czerwonej była 10-krotnie wyższa od zawartości tego mikroelementu w sokach z owoców porzeczki czarnej i czerwonej, pokrywając 50% dziennego zapotrzebowania (13).
Z obecnością związków polifenolowych, przede wszystkim wysokich stężeń antocyjanów i elagotanin, wiąże się aktywność biologiczną i farmakologiczną owoców Rubus idaeus i Rubus occidentalis, która obejmuje, m.in. działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz przeciwnowotworowe.
Aktywność antyoksydacyjna
Potencjał antyoksydacyjny produktów żywnościowych jest uważany za wskaźnik ich działania prozdrowotnego (14). Owoce odmian maliny właściwej (15-21) oraz maliny czarnej (7, 12, 22-25) są najczęściej cenione ze względu na ich wysoki potencjał antyoksydacyjny. Właściwości antyoksydacyjne wspomagają naturalne systemy chroniące komórki przed działaniem wolnych rodników.
W badaniach przesiewowych działania antyoksydacyjnego szeregu surowców żywnościowych pochodzenia roślinnego, owoce maliny charakteryzowały się najwyższym potencjałem antyoksydacyjnym (26). W teście DPPH wykazano, że spośród badanych soków z owoców jagodowych, sok pozyskiwany z owoców maliny czarnej wyróżniał się, po soku z owoców porzeczki czarnej, wysoką zawartością związków polifenolowych oraz silnymi właściwościami antyoksydacyjnymi. Aktywność zmiatania wolnych rodników malała w kolejności: sok z owoców porzeczki czarnej > sok z owoców maliny czarnej > sok z owoców jagody czarnej > sok z owoców maliny właściwej > sok z owoców porzeczki czerwonej (27).
Właściwości antyoksydacyjne owoców maliny są skorelowane z frakcją elagotanin oraz frakcją antocyjanów (28, 29). Udział poszczególnych składników zespołu polifenolowego w aktywności antyoksydacyjnej owoców maliny właściwej wynosi: 50% elagotanin (w tym ok. 35% sangwina H-6 i 15% lambertianina C), 25% antocyjanów oraz 20% witaminy C (30).
Właściwości antyoksydacyjne frakcji antocyjanów są zmienne i warunkowane ich poziomem zawartości, stopniem hydroksylacji oraz glikozydacji. Aktywność antyoksydacyjna antocyjanów wzrasta wraz ze zmniejszaniem się liczby reszt cukrowych w cząsteczce i jest najsilniejsza dla wolnych aglikonów (7, 27, 31, 32). Wśród antocyjanów, pochodne cyjanidyny charakteryzują się najsilniejszymi właściwościami przeciwutleniającymi (17).
O potencjale antyoksydacyjnym owoców maliny decydują również flawonole (głównie pochodne kwercetyny), jakkolwiek są one obecne w niskich stężeniach. W badaniu 17 odmian uprawowych maliny właściwej hodowanych w Finlandii stwierdzono, że potencjał antyoksydacyjny owoców jest skorelowany z zawartością wolnego kwasu elagowego. Kwas elagowy jest produktem hydrolizy elagotanin (33) i proces ten może zachodzić w warunkach in vivo, wzmagając właściwości antyoksydacyjne owoców. Według Vuorela i wsp. (21) kwas elagowy jest bardzo silnym zmiataczem wolnych rodników, wykazując również działanie antyoksydacyjne wobec białek liposomów oraz hamując proces utleniania LDL (Low Density Lipoprotein) (21). Stwierdzono jednak, że w porównaniu do kwasu elagowego i innych związków obecnych w owocach malin, najsilniejszy efekt antyoksydacyjny wobec białek liposomów wykazują antocyjany (21).
Aktywność przeciwzapalna i przeciwreumatyczna
W badaniach in vitro wykazano, że związki obecne w owocach maliny wykazują właściwości przeciwzapalne. W komórkach linii makrofagów RAW264.7 indukowanych LPS (lipopolisacharyd) w obecności ekstraktu z owoców maliny czarnej obserwowano spadek poziomu tlenku azotu oraz wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych – dysmutazy nadtlenkowej i peroksydazy glutationowej. Aktywność przeciwzapalna owoców przejawia się hamowaniem aktywności enzymów stanu zapalnego: oksygenaz COX-1 i COX-2 (34-36).
Antocyjany występujące w owocach maliny właściwej hamują aktywność cyklooksygenazy na poziomie niesterydowych leków przeciwzapalnych – naproksenu i ibuprofenu. Aktywność COX-1 była hamowana na poziomie 45,8%, natomiast COX-2 na poziomie 40,5% (36). Aktywność przeciwzapalna owoców jest wiązana przede wszystkim z obecnością pochodnych aglikonu – cyjanidyny, która wykazuje działanie przeciwzapalne silniejsze od aspiryny (37). Vuorela i wsp. (21) badali hamowanie powstawania prostaglandyny E2 (PGE2) przez frakcję antocyjanową i elagotaninową z owoców R. idaeus. W stężeniach 20 i 50 μg/ml frakcja elagotanin hamowała powstawanie PGE2 w 34,6%, natomiast w przypadku antocyjanów PGE2 była hamowana w 50,4% (w stężeniu 20 μg/ml ) oraz 70,9% (w stężeniu 50 μg/ml).
W dwóch modelach in vitro i in vivo oceniano właściwości przeciwreumatyczne ekstraktu z owoców maliny właściwej wzbogaconego w związki polifenolowe i standaryzowanego w zakresie całkowitej zawartości fenoli, antocyjanów i elagotanin (RRE). Reumatoidalne zwyrodniejące zapalenie stawów jest chorobą przewlekłą o charakterze autoimmunologicznym i charakteryzuje ją stan zapalny stawów z towarzyszącą mu destrukcją chrząstki, jako rezultatu utraty dwóch głównych składników o charakterze protein – proteoglikanu i kolagenu typu II (CII). Są one odpowiedzialne za biomechaniczne właściwości chrząstki. Podczas gdy utrata proteoglikanu zachodzi we wstępnej fazie degradacji chrząstki i jest procesem odwracalnym, to degradacja CII jest nieodwracalna i prowadzi do utraty prawidłowej funkcji stawów.
Celem badań była ocena efektów przeciwzapalnych i chroniących chrząstkę stawową w modelu in vitro z hodowlą chrząstki wołowych przegród nosowych oraz w modelu in vivo z adjuwantem indukowanej artrozy u szczurów. Porównano aktywność ekstraktu w dwóch dawkach 30 i 120 mg/kg podawanych w ciągu 30 dni po zastosowaniu adjuwanta (Mycobacterium tuberculosis). W modelu in vitro w hodowli chrząstki, proteoglikan i kolagen typu II pod wpływem IL-1β (cytokina prozapalna) ulegały degradacji. Po dodaniu do medium hodowlanego RRE w stężeniu 50 μg/ml obserwowano hamowanie procesu degradacji zarówno proteoglikanu, jak i kolagenu typu II. W modelu in vivo ujawniono, że ekstrakt podany per os w wyższych dawkach hamuje rozwój choroby mierzony stopniem obrzęku łapy szczura, bez spadku jego masy ciała charakterystycznego dla tego modelu badawczego. Również w badaniach histologicznych nie wykazano znaczących zmian zapalnych (54% zahamowania stanu zapalnego), uszkodzeń chrząstki (67%) i resorpcji kości (67%), w porównaniu do grupy kontrolnej. W niższych dawkach ekstrakt pozostawał bez wpływu na rozwój choroby i obrzęk. Autorzy pracy uważają, że regularne spożywanie owoców maliny czerwonej może mieć korzystny wpływ na hamowanie progresji choroby reumatoidalnej (38).
Aktywność przeciwdrobnoustrojowa
Dane piśmiennictwa wskazują na przeciwbakteryjne właściwości owoców jagodowych, wyróżniając owoce z rodzaju Rubus. Przede wszystkim dotyczy to owoców maliny morożki i maliny właściwej, jako wykazujących najsilniejszą aktywność przeciwdrobnoustrojową (8, 21, 39, 40). Brak jest natomiast badań nad owocami maliny czarnej. Aktywność przeciwbakteryjną oceniano dla wolnych od cukrów wyciągów z owoców oraz ich frakcji, zawierających elagotaniny i antocyjany, wobec bakterii (szczepy wirulentne i niewirulentne), których źródłem zakażenia mogą być produkty żywnościowe, m.in. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Salmonella enterica sv. Typhimurium, gatunki z rodzaju Listeria. Spośród nich wysoką wrażliwością na składniki ekstraktu z owoców maliny charakteryzowały się Staphylococcus aureus oraz Salmonella enterica sv. Typhimurium. W mechanizmie aktywności przeciwdrobnoustrojowej ekstraktów z malin wobec Salmonella enterica sv. Typhimurium wskazuje się na destabilizację zewnętrznej błony komórkowej. Wykazano także aktywność hamującą wzrost drobnoustrojów chorobotwórczych dla ludzi, takich jak Bacillus cereus, Campylobacter jejuni, Clostridium perfringens, Staphylococcus epidermidis, Proteus mirabilis, Klebsiella oxytoca oraz bakteriobójczą wobec Helicobacter pylori ekstraktu z owoców maliny rosnącej w Norwegii (39, 41).
Rauha i wsp. (42) wykazali średnią aktywność przeciwbakteryjną względem Bacillus subtillis i Streptococcus epidermidis ekstraktów otrzymanych z owoców rodzaju Rubus (maliny morożki i maliny właściwej). Aktywność przeciwbakteryjną owoców z rodzaju Rubus wiąże się przede wszystkim z obecnością elagotanin (8, 21, 39, 40). Przypuszcza się, że hydroliza elagotanin do kwasu elagowego w warunkach in vivo, może przyczyniać się do silniejszej aktywności przeciwdrobnoustrojowej owoców malin (39).
Obserwowano, że antocyjany obecne w owocach Rubus idaeus w wysokich stężeniach hamują wzrost bakterii z rodzaju Lactobacillus, które są bakteriami probiotycznymi stosowanymi przy produkcji jogurtów (21), jednak w innych badaniach nie potwierdzono takiej aktywności dla ekstraktów z owoców maliny.
Do interesujących można zaliczyć wyniki badań Lin i wsp. (43), w których wykazano, że napoje alkoholowe wzbogacone ekstraktem z owoców maliny właściwej mają silniejsze działanie przeciwbakteryjne wobec Helicobacter pylori od czystego alkoholu. Autorzy wyjaśniają to zjawisko uszkodzeniem błon bakteryjnych przez składniki ekstraktu, co powoduje, że stają się one bardziej wrażliwe na alkohol.
Uwzględniając właściwości przeciwwirusowe opisane dla elagotanin, można również przypuszczać, że owoce maliny odznaczają się taką aktywnością, ale w tym zakresie nie ma danych piśmiennictwa oraz badań mikrobiologicznych.
Aktywność przeciwnowotworowa
W licznych doniesieniach piśmiennictwa (44) opisywane są przeciwnowotworowe właściwości owoców maliny właściwej i maliny czarnej.
W badaniu in vitro ekstrakt z owoców R. idaeus, odmiany Glen Ample, poddany działaniu czynników trawiennych, ograniczał populację komórek ludzkiego nowotworu okrężnicy w fazie G1 cyklu komórkowego oraz wykazywał ochronne działanie wobec oksydacyjnych uszkodzeń DNA indukowanych nadtlenkiem wodoru (45). W innym badaniu wykazano, że frakcja antocyjanów hamuje proliferację komórek nowotworowych linii HT-29, głównie poprzez wpływ na ekspresję genu kodującego białko p21 (WAF1) (46). Białko to ogranicza aktywność cyklinozależnych kinaz (Cyclin Dependent Kinase – CDK) warunkujących przejście z fazy G1 cyklu komórkowego do fazy S. Jednocześnie wywiera ono wpływ na białkowy antygen jądrowy proliferacji komórkowej PCNA (Proliferating Cell Nuclear Antigen) blokując replikację DNA.
Komórki ludzkiego nowotworu okrężnicy HT-29 oraz komórki linii nowotworu prostaty LNCaP charakteryzowały się spadkiem żywotności w zakresie od 13 do 70% w obecności liofilizowanego ekstraktu z owoców Rubus occidentalis w stężeniach odpowiednio: 100 μg/ml oraz 1000 μg/ml (23).
Składniki polarnej frakcji ekstraktu metanolowego z owoców maliny czarnej hamowały w transfekowanych komórkach naskórkowych JB6 Cl 41, zarówno indukowaną kancerogenem anty-7,8-diol-9,10-epoksydem benzo(a)pirenu (BPDE) aktywność czynnika transkrypcyjnego NFκB (Nuclear Factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), jak i białka AP-1 (Activator Protein 1), pełniących ważną rolę w promocji procesu nowotworzenia (47). Wykazano, że cyjanidyna i jej 3-O-glukozyd są skutecznymi inhibitorami aktywności NFκB indukowanej przez BPDE (48). 3-O-Glukozyd cyjanidyny, 3-O-(2G-ksylozylorutynozyd) cyjanidyny i 3-O-rutynozyd cyjanidyny obecne we frakcji ekstraktu etanolowo-wodnego, otrzymanego z zliofilizowanych owoców maliny czarnej, uznano za antocyjany o najsilniejszym działaniu chemoprewencyjnym.
Doniesienia o aktywności chemoprewencyjnej antocyjanów wskazują na ich selektywny efekt w stosunku do komórek transformowanych nowotworowo, przy jedynie niewielkim wpływie lub braku wpływu na wzrost prawidłowych komórek okrężnicy NCM 460 (49, 50) oraz kierowanie komórek zmienionych nowotworowo na drogę apoptozy (36, 46). Antyproliferacyjny potencjał antocyjanów w odniesieniu do komórek nowotworowych jest uzależniony od ich struktury chemicznej. Antocyjanidyny wykazują silniejszą zdolność hamowania wzrostu komórek nowotworowych w porównaniu do ich form glikozydowych (51).
Inne badania sugerują, że za aktywność antyproliferacyjną owoców malin w większym stopniu odpowiadają elagotaniny niż antocyjany. W badaniach owoców 4 odmian maliny czarnej na linię komórek nowotworu wątroby HepG2, nie stwierdzono istotnej korelacji między występowaniem i poziomem zawartości antocyjanów, a antyproliferacyjnym efektem owoców (52). Juranic i wsp. (53) wykazali hamujący wpływ na wzrost linii komórek nowotworu okrężnicy LS174 ekstraktu z owoców maliny właściwej, skorelowany z wysokim stężeniem wolnego kwasu elagowego (53). Ujawniono aktywność antyproliferacyjną frakcji elagotanin w stosunku do komórek raka szyjki macicy (HeLa). Efekt hamowania zależny był od stężenia frakcji, co wykazano obserwując spadek liczby komórek nowotworowych, jak i zmianę ich aktywności biologicznej i żywotności wraz ze wzrostem dawki elagotanin (44).
Sangwina H-6, elagotanina dominująca w zespole polifenoli owoców maliny, ogranicza wzrost komórek linii HeLa poprzez hamowanie topoizomerazy I i II (54).
Wykazano również, że inne składniki owoców maliny czarnej – kwas ferulowy i β-sitosterol, wraz z polarną frakcją ekstraktu z owoców maliny czarnej, hamują wzrost komórek nowotworowych, przy braku hamowania wzrostu zdrowych komórek nabłonka jamy ustnej. Natomiast frakcja zawierająca kwas elagowy hamowała wzrost komórek, zarówno normalnych, jak i nowotworowych, linii nowotworu jamy ustnej (55).
Pomimo niewyjaśnionego w pełni udziału poszczególnych związków fenolowych w aktywności chemoprewencyjnej owoców maliny, badania in vivo potwierdzają ich potencjał przeciwnowotworowy. Badania na zwierzętach wykazały chemoprewencyjne właściwości owoców maliny czarnej w nowotworach przełyku (56), jelita grubego (57) i jamy ustnej (58). Harris i wsp. (57) w badaniach na szczurach z nowotworem jelita grubego indukowanym azoksymetanem, wykazali ochronne działanie liofilizatu z owoców maliny czarnej. Autorzy obserwowali spadek ogólnej liczby zmian nowotworowych okrężnicy (gruczolaków i gruczolakoraków) o 42, 45 i 71% przy zastosowaniu diety zawierającej odpowiednio 2,5, 5 i 10% liofilizowanych owoców. Ponadto, u szczurów z indukowanym procesem kancerogenezy, podawanie liofilizowanych owoców maliny czarnej obniżało poziom 8-hydroksy-2’-dezoksyguanozyny (8-OHdG) w moczu, co potwierdzało silny potencjał przeciwutleniający owoców i ich efekt ograniczający oksydacyjne uszkodzenia DNA.
W modelu indukowanego N-nitrozometylobenzy-loaminą nowotworu przełyku u szczurów, liofilizowane owoce maliny czarnej, podawane szczurom w diecie na poziomie 5 lub 10%, znacząco hamowały indukcję nowotworu, jak również jego rozwój na poszczególnych etapach (59).
Promieniowanie UVB wywołuje zmiany w naskórku myszy i ludzi, powodując silną odpowiedź zapalną. Podawanie standaryzowanego ekstraktu z owoców maliny czarnej skutecznie blokuje szlaki sygnalizacyjne inicjowane przez bodźce zapalne. W modelu kancerogenezy, bezwłose myszy płci żeńskiej naświetlano 3 razy w tygodniu minimalną dawką promieniowania UVB. Bezpośrednio po ekspozycji myszom podawano doustnie ekstrakt z owoców, co skutkowało ograniczeniem liczby guzów i zmniejszeniem ich średniej wielkości (60).
Wang i wsp. (61) przedstawili wyniki terapii sproszkowanymi owocami maliny czarnej podawanymi pacjentom w dawce 60 g/dzień (3 x 20 g) przez 2-4 tygodnie. Badania obejmowały 25 pacjentów ze stwierdzonym nowotworem jelita grubego i polipami (stanami przednowotworowymi). Badania tkanek nowotworowych i prawidłowych, pobranych od 23 pacjentów przed i po terapii wykazały, że wskutek diety wzbogaconej w antocyjany z maliny czarnej, obserwowano hamowanie szybkości proliferacji komórek nowotworowych i ich nasiloną apoptozę, bez wpływu na wzrost komórek prawidłowych (61).
Inne kierunki aktywności
Frakcja zawierająca elagotaniny – sangwinę H-6 oraz lambertianinę C, wywiera efekt wazorelaksacyjny i wykazuje właściwości hipotensyjne (62). Obecny w owocach, głównie w formie związanej (elagotaniny), kwas elagowy wykazuje działanie obniżające ciśnienie krwi, m.in. poprzez efekt sedatywny, a także hamuje biosyntezę trombosanu B2, zapobiegając w ten sposób chorobom serca i układu krążenia.
Wykazano, że antocyjany z owoców maliny wzmagają wydzielanie insuliny, jak również hamują R-amylazę, a więc mogą w znacznym stopniu ograniczać procesy występujące w przebiegu cukrzycy (9).
Ponieważ we wcześniejszych badaniach frakcja elagotanin (ETs) z owoców Rosaceae ujawniła w warunkach in vitro aktywność przeciwzapalną i hamującą wzrost Helicobacter pylori – bakterii powodującej chorobę wrzodową żołądka, w kolejnej pracy oceniano efekty biologiczne wzbogaconego w elagotaniny ekstraktu z owoców Rubus idaeus w zapaleniu błony śluzowej żołądka. Badania prowadzono na linii komórek żołądka AGS stymulowanej prozapalnymi cytokinami TNF-α i IL-1β, w celu oceny poziomu uwalniania markerów zapalnych, m.in. IL-8. In vivo ochronny efekt elagotanin obserwowany był w modelu indukowanego etanolem uszkodzenia błony śluzowej u szczurów. Zwierzęta otrzymywały w ciągu 10 dni wzbogacony w elagotaniny ekstrakt w dawce 20 mg/kg/dzień, natomiast etanol podawany był na 1 godz. przed uśpieniem zwierząt i pobraniem materiału do badań. W błonie śluzowej żołądka oznaczono m.in. poziomy IL-8, aktywność dysmutazy nadtlenkowej i katalazy – enzymów o aktywności antyoksydacyjnej. Stwierdzono, że sangwina H-6 i lambertianina C – związki dominujące w zespole elagotanin z owoców, są częściowo odpowiedzialne za efekty biologiczne ekstraktów. Ekstrakt wzbogacony ETs obniżał wartość indeksu wrzodowego o około 75% i chronił przed stresem oksydacyjnym indukowanym u szczurów etanolem. W modelu in vitro ekstrakt ten hamował poziom czynnika NF-κB indukowanego TNF-α – odpowiedzialnego za ekspresję genów szeregu mediatorów prozapalnych. Po raz pierwszy wskazano na ochronne efekty ETs w zapaleniu błony śluzowej żołądka i możliwość zastosowania ekstraktu z owoców R. idaeus w chorobie wrzodowej żołądka (63).
Keton malinowy we wspomaganiu leczenia otyłości
Jednym z najnowszych doniesień dotyczących owoców maliny właściwej jest informacja o pozytywnym wpływie ketonu malinowego w kuracjach odchudzających i leczeniu otyłości. Keton malinowy (4-(4-hydroksyfenylo)-butan-2-on), jest jednym z głównych związków aromatycznych w owocach malin. Jest on wykorzystywany w aromatach spożywczych i przemyśle perfumeryjnym (64, 65).
Badania przeprowadzone na szczurach z dietą wysokotłuszczową sugerują, że dodatek ketonu malinowego w stężeniu 1%, jako składnika codziennego pożywienia, hamuje wzrost masy podskórnej tkanki tłuszczowej. Ponadto keton obniża, spowodowany dietą wysokotłuszczową, wysoki poziom triacylogliceroli wątrobowych (64). Ze względu na strukturalne podobieństwo ketonu malinowego do dwóch innych substancji wspomagających odchudzanie – kapsaicyny i synefryny, przypuszcza się, że wykazuje on ten sam mechanizm działania. Badania przeprowadzone in vitro na linii adipocytarnej 3T3-L1 wskazują na kilka możliwych kierunków aktywności ketonu malinowego, takich jak pobudzanie lipolizy, procesu β-oksydacji kwasów tłuszczowych oraz wydzielania adiponektyny (65).
W świetle powyższych danych owoce maliny właściwej i maliny zachodniej wydają się surowcami o dużym, nie w pełni wykorzystywanym potencjale leczniczym.

**Praca została wykonana w ramach grantu finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Nr 1790/B/P01/2008/35.
Piśmiennictwo
1. Patel AV, Rojas-Vera J, Dacke CG. Therapeutic constituents and actions of Rubus species. Curr Med Chem 2004; 11(11):1501-12. 2. Danek J. Uprawa maliny i jeżyny. Hortpress, Warszawa 2009. 3. Karabela M. Malina. Panacea 2007; 3:30-1. 4. Strzelecka H, Kamińska J, Kowalski J i wsp. Chemiczne metody badań roślinnych surowców leczniczych. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL, Warszawa 1982. 5. Landete JM. Ellagitannins, ellagic acid and their derived metabolites: A review about source, metabolism, functions and health. Food Res Int 2011; 44(5):1150-60. 6. Lee J, Dossett M, Finn CE. Rubus fruit phenolic research: The good, the bad, and the confusing. Food Chem 2012; 130(4):785-96. 7. Wada L, Ou B. Antioxidant activity and phenolic content of Oregon caneberries. J Agric Food Chem 2002; 50(12):3495-500. 8. Quideau S. Chemistry and biology of ellagitannins: An underestimated class of bioactive plant polyphenols. World Scientific Publishing Company, Singapore 2009. 9. Rao AV, Snyder DM. Raspberries and human health: A review. J Agric Food Chem 2010; 58(7):3871-83. 10. Kähkönen M, Kylli P, Ollilainen V i wsp. Antioxidant activity of isolated ellagitannins from red raspberries and cloudberries. J Agric Food Chem 2012; 60(5):1167-74. 11. Gasperotti M, Masuero D, Vrhovsek U i wsp. Profiling and accurate quantification of Rubus ellagitannins and ellagic acid conjugates using direct UPLC-Q-tof HDMS and HPLC-DAD analysis. J Agric Food Chem 2010; 58(8):4602-16. 12. Bushman BS, Phillips B, Isbell T i wsp. Chemical composition of cranberry (Rubus spp.) seeds and oils and their antioxidant potential. J Agric Food Chem 2004; 52(26):7982-7. 13. Horuz A, Korkmaz A, Rüştü-Karaman M i wsp. The evaluation of leaf nutrient contents and element ratios of different raspberry varieties. J Food Agric Environ 2013; 11(1):588-93. 14. McCarty MF. Proposal for a dietary “phytochemical index”. Med Hypothes 2004; 63(5):813-7. 15. Godevac D, Tešević V, Vajs V i wsp. Antioxidant properties of raspberry seed extracts on micronucleus distribution in peripheral blood lymphocytes. Food Chem Toxicol 2009; 47(11):2853-9. 16. Jakobek L, Šeruga M, Šeruga B i wsp. Phenolic compound composition and antioxidant activity of fruits of Rubus and Prunus species from Croatia. Int J Food Sci Tech 2009; 44(4):860-8. 17. Kähkönen MP, Heinonen M. Antioxidant activity of anthocyanins and their aglycons. J Agric Food Chem 2003; 51(3):628-33. 18. Kähkönen MP, Heinämäki J, Ollilainen V i wsp. Berry anthocyanins: Isolation, identification and antioxidant activities. J Sci Food Agric 2003; 83(14):1403-11. 19. Liu M, Li XQ, Weber C i wsp. Antioxidant and antiproliferative activities of raspberries. J Agric Food Chem 2002; 50(10):2926-30. 20. Mullen W, Stewart AJ, Lean MEJ i wsp. Effect of freezing and storage on the phenolics, ellagitannins, flavonoids, and antioxidant capacity of red raspberries. J Agric Food Chem 2002; 50(18):5197-201. 21. Vuorela S, Kreander K, Karonen M i wsp. Preclinical evaluation of rapeseed, raspberry, and pine bark phenolics for health related effects. J Agric Food Chem 2005; 53(15):5922-31. 22. Hager TJ, Howard LR, Liyanage R i wsp. Ellagitannin composition of blackberry as determined by HPLC-ESI-MS and MALDI-TOF-MS. J Agric Food Chem 2008; 56(3):661-9. 23. Jeong JH, Jung H, Lee SR i wsp. Anti-oxidant, anti-proliferative and anti-inflammatory activities of the extracts from black raspberry fruits and wine. Food Chem 2010; 123(2):338-44. 24. Jung J, Son MY, Jung S i wsp. Antioxidant properties of Korean black raspberry wines and their apoptotic effects on cancer cells. J Sci Food Agric 2009; 89(6):970-7. 25. Tian Q, Giusti MM, Stoner GD i wsp. Urinary excretion of black raspberry (Rubus occidentalis) anthocyanins and their metabolites. J Agric Food Chem 2006; 54(4):1467-72. 26. Halvorsen BL, Holte K, Myhrstad MCW i wsp. A systematic screening of total antioxidants in dietary plants. J Nutr 2002; 132(3):461-71. 27. Beekwilder J, Hall RD, De Vos CHR. Identification and dietary relevance of antioxidants from raspberry. BioFactors 2005; 23(4):197-205. 28. Kalt W, Forney CF, Martin A i wsp. Antioxidant capacity, vitamin C, phenolics, and anthocyanins after fresh storage of small fruits. J Agric Food Chem 1999; 47(11):4638-44. 29. González EM, De Ancos B, Cano MP. Relation between bioactive compounds and free radical-scavenging capacity in berry fruits during frozen storage. J Sci Food Agric 2003; 83(7):722-6. 30. Beekwilder J, Jonker H, Meesters P i wsp. Antioxidants in raspberry: On-line analysis links antioxidant activity to a diversity of individual metabolites. J Agric Food Chem 2005; 53(9):3313-20. 31. Pantelidis GE, Vasilakakis M, Manganaris GA i wsp. Antioxidant capacity, phenol, anthocyanin and ascorbic acid contents in raspberries, blackberries, red currants, gooseberries and Cornelian cherries. Food Chem 2007; 102(3):777-83. 32. Seeram NP, Adams LS, Zhang Y i wsp. Blackberry, black raspberry, blueberry, cranberry, red raspberry, and strawberry extracts inhibit growth and stimulate apoptosis of human cancer cells in vitro. J Agric Food Chem 2006; 54(25):9329-39. 33. Anttonen MJ, Karjalainen RO. Environmental and genetic variation of phenolic compounds in red raspberry. J Food Comp Anal 2005; 18(8):759-69. 34. Wang J, Mazza G. Inhibitory effects of anthocyanins and other phenolic compounds on nitric oxide production in LPS/IFN-γ-activated RAW 264.7 macrophages. J Agric Food Chem 2002; 50(4):850-7. 35. Wang J, Mazza G. Effects of anthocyanins and other phenolic compounds on the production of tumor necrosis factor α in LPS/IFN-γ-activated RAW 264.7 macrophages. J Agric Food Chem 2002; 50(15):4183-9. 36. Seeram NP, Momin RA, Nair MG i wsp. Cyclooxygenase inhibitory and antioxidant cyanidin glycosides in cherries and berries. Phytomed 2001; 8(5):362-9. 37. Wang H, Nair MG, Strasburg GM i wsp. Antioxidant and antiinflammatory activities of anthocyanins and their aglycon, cyanidin, from tart cherries. J Nat Prod 1999; 62(2):294-6. 38. Jean-Gilles D, Li L, Ma H i wsp. Anti-inflammatory effects of polyphenolic-enriched red raspberry extract in an antigen-induced arthritis rat model. J Agric Food Chem 2012; 60(23):5755-62. 39. Puupponen-Pimiä R, Nohynek L, Meier C i wsp. Antimicrobial properties of phenolic compounds from berries. J Appl Microbiol 2001; 90(4):494-507. 40. Puupponen-Pimiä R, Nohynek L, Hartmann-Schmidlin S i wsp. Berry phenolics selectively inhibit the growth of intestinal pathogens. J Appl Microbiol 2005; 98(4):991-1000. 41. Nohynek LJ, Alakomi HL, Kähkönen MP i wsp. Berry phenolics: Antimicrobial properties and mechanisms of action against severe human pathogens. Nutr Cancer 2006; 54(1):18-32. 42. Rauha JP, Remes S, Heinonen M i wsp. Antimicrobial effects of Finnish plant extracts containing flavonoids and other phenolic compounds. Int J Food Microbiol 2000; 56(1):3-12. 43. Lin YT, Vattem D, Labbe RG i wsp. Enhancement of antioxidant activity and inhibition of Helicobacter pylori by phenolic phytochemical-enriched alcoholic beverages. Proc Biochem 2005; 40(6):2059-65. 44. Ross HA, McDougall GJ, Stewart D. Antiproliferative activity is predominantly associated with ellagitannins in raspberry extracts. Phytochem 2007; 68(2):218-28. 45. Coates EM, Popa G, Gill CIR i wsp. Colon-available raspberry polyphenols exhibit anti-cancer effects on in vitro models of colon cancer. J Carcinogen 2007; 6. 46. Wu QK, Koponen JM, Mykkänen HM i wsp. Berry phenolic extracts modulate the expression of p21WAF1 and Bax but Not Bcl-2 in HT-29 colon cancer cells. J Agric Food Chem 2007; 55(4):1156-63. 47. Huang C, Huang Y, Li J i wsp. Inhibition of benzo(a)pyrene diol-epoxide-induced transactivation of activated protein 1 and nuclear factor κB by black raspberry extracts. Cancer Res 2002; 62(23):6857-63. 48. Hecht SS, Huang C, Stoner GD i wsp. Identification of cyanidin glycosides as constituents of freeze-dried black raspberries which inhibit anti-benzo[a]pyrene-7,8-diol-9,10-epoxide induced NFκB and AP-1 activity. Carcinogen 2006; 27(8):1617-26. 49. Galvano F, La Fauci L, Lazzarino G i wsp. Cyanidins: Metabolism and biological properties. J Nutr Biochem 2004; 15(1):2-11. 50. Zikri NN, Riedl KM, Wang LS i wsp. Black raspberry components inhibit proliferation, induce apoptosis, and modulate gene expression in rat esophageal epithelial cells. Nutr Cancer 2009; 61(6):816-26. 51. Cooke D, Steward WP, Gescher AJ i wsp. Anthocyans from fruits and vegetables – Does bright colour signal cancer chemopreventive activity? Eur J Cancer 2005; 41(13):1931-40. 52. Liu Z, Schwimer J, Liu D i wsp. Black raspberry extract and fractions contain angiogenesis inhibitors. J Agric Food Chem 2005; 53(10):3909-15. 53. Juranic Z, Zizak Z, Tasic S i wsp. Antiproliferative action of water extracts of seeds or pulp of five different raspberry cultivars. Food Chem 2005; 93(1):39-45. 54. Bastow KF, Bori ID, Fukushima Y i wsp. Inhibition of DNA topoisomerases by sanguiin H-6, a cytotoxic dimeric ellagitannin from Sanguisorba officinalis. Planta Med 1993; 59(3):240-5. 55. Han C, Ding H, Casto B i wsp. Inhibition of the growth of premalignant and malignant human oral cell lines by extracts and components of black raspberries. Nutr Cancer 2005; 1(2):207-17. 56. Chen T, Rose ME, Hwang H i wsp. Black raspberries inhibit N-nitrosomethylbenzylamine (NMBA)-induced angiogenesis in rat esophagus parallel to the suppression of COX-2 and iNOS. Carcinogen 2006; 27(11):2301-7. 57. Harris GK, Gupta A, Nines RG i wsp. Effects of lyophilized black raspberries on azoxymethane-induced colon cancer and 8-hydroxy-2?-deoxy-guanosine levels in the fischer 344 rat. Nutr Cancer 2001; 40(2):125-33. 58. Casto BC, Kresty LA, Kraly CL i wsp. Chemoprevention of oral cancer by black raspberries. Anticancer Res 2002; 22(6 C):4005-15. 59. Kresty LA, Morse MA, Morgan C i wsp. Chemoprevention of esophageal tumorigenesis by dietary administration of lyophilized black raspberries. Cancer Res 2001; 61(16):6112-9. 60. Duncan FJ, Martin JR, Wulff BC i wsp. Topical treatment with black raspberry extract reduces cutaneous UVB-induced carcinogenesis and inflammation. Cancer Prev Res 2009; 2(7):665-72. 61. Wang LS, Stoner GD. Anthocyanins and their role in cancer prevention. Cancer Lett 2008; 269(2):281-90. 62. Mullen W, McGinn J, Lean MEJ i wsp. Ellagitannins, flavonoids, and other phenolics in red raspberries and their contribution to antioxidant capacity and vasorelaxation properties. J Agric Food Chem 2002; 50(18):5191-6. 63. Sangiovanni E, Vrhovsek U, Rossoni G i wsp. Ellagitannins from Rubus berries for the control of gastric inflammation: In vitro and In vivo studies. PLoS ONE 2013; 8(8). 64. Morimoto C, Satoh Y, Hara M i wsp. Anti-obese action of raspberry ketone. Life Sci 2005; 77(2):194-204. 65. Park KS. Raspberry ketone increases both lipolysis and fatty acid oxidation in 3T3-L1 adipocytes. Planta Med 2010; 76(15):1654-8.
otrzymano: 2014-01-03
zaakceptowano do druku: 2014-01-14

Adres do korespondencji:
*dr hab. Mirosława Krauze-Baranowska, prof. nadzw.
Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Gdański Uniwersytet Medyczny
al. Gen. J. Hallera 107, 80-416 Gdańsk
tel./fax: +48 (58) 349-19-60
e-mail: krauze@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 1/2014
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii