Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2014, s. 90-93
*Anna Grys, Małgorzata Kania, Justyna Baraniak
Rumianek – pospolita roślina zielarska o różnorodnych właściwościach biologicznych i leczniczych
Chamomile – common herb plant with multiple phytochemical properties
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Grzegorz Spychalski
Summary
Chamomile is low-growing, annual plant, native in Europe. The main chemical constituents of this plant are as follow: coumarins, cyanogenic glycosides, flavonoids, salicylates, tannins, volatile oil, polysaccharides. The dried flowers of Chamomilla recutita and essential oil are used as biological active parts. Plant has a long and rich history of medicinal use. Chamomilla recutita is considered to have analgesic, anti-inflammatory, antispasmodic, carminative, diaphoretic, laxative, stomachic, sedative and tonic activities. A wide spectrum of pharmacological activity of Matricaria recutita makes this plant on of the most important in the similar group of popular medicinal plants.
Wstęp
Rumianek lekarski (Chamomilla recutita, syn. Matricaria chamomilla) należy do rodziny Astrowatych (Asteraceae), rośnie na terenach – Europy, Azji, Ameryki i Australii. Jest to roślina posiadająca łodygę o wysokości do 60 cm, rozgałęzioną, z liśćmi pierzastymi i kwiatami zebranymi w koszyczki. W Polsce występuje na łąkach, nieużytkach rolnych; jest również uprawiana (1). Surowiec stanowią kwiaty rumianku złożone ze świeżych lub wysuszonych koszyczków (Chamomillae anthodium) (2).
Status tego surowca określają liczne monografie, np. Farmakopea Polska IX (2), ESCOP (3), Komisja E (4), Farmakopea Brytyjska (5), monografia Alternative Medicine Reviev (6). Koszyczek rumianku ma pozytywną monografię Komisji E Federalnego Urzędu Zdrowia RFN (4) oraz monografię European Scientific Co-operative of Phytotherapy (ESCOP) (3). Surowiec wewnętrznie stosuje się w objawowym leczeniu dolegliwości żołądkowo-jelitowych, takich jak skurcze spastyczne żołądka i jelit, wzdęcia, odbijanie, stany zapalne przewodu pokarmowego. Zewnętrznie zalecany jest do stosowania miejscowego w stanach zapalnych skóry i błon śluzowych, w tym do płukania jamy ustnej i gardła, inhalacji w podrażnieniach górnych dróg oddechowych, kąpieli, płukanek, maści w zapaleniach okolic odbytu i narządów płciowych (2-5).
Skład chemiczny
Głównym składnikiem koszyczka rumianku jest olejek eteryczny, w skład którego wchodzą (-)-α-bisabolol oraz tlenki bisabololu A, B i C, farnezen, myrcen, kadinen, matrycyna. Ponadto w kwiatach znajdują się pochodne flawonowe, tj. apigenina i 7-glukozyd apigeniny. Inne związki obecne w przetworach rumianku, to kumaryny, kwasy fenolowe i polisacharydy (1, 7, 8) (ryc. 1).
Ryc. 1. Budowa chemiczna najważniejszych związków obecnych w rumianku.
Właściwości
Działanie przeciwzapalne
Badania prowadzone przez Ammon i wsp. (9) dowiodły, że ekstrakt etanolowy (48%) i izopropanolowy (48%) z kwiatów rumianku hamowały aktywność 5-lipooksygenazy, cyklooksygenazy oraz utlenianie kwasu arachidowego. Badania pojedynczych składników ekstraktów z rumianku wykazały, że działają one przeciwzapalnie (10, 11) (tab. 1).
Tabela 1. Działanie przeciwzapalne składników rumianku na podstawie danych piśmiennictwa (9-11).
Badana substancjaDziałaniePiśmiennictwo
Etanolowy i izopropanolowy ekstrakt z kwiatów rumiankuGranulocyty, neutrofile szczura oraz ludzkie trombocyty9
ApigeninaHamuje aktywność 5- i 12-lipooksygenazy9
Chamazulen, (-)-α-bisabolol, matrycynaHamuje aktywność 5-lipooksygenazy9
(-)-α-BisabololHamuje aktywność 5-lipooksygenazy10
ApigeninaHamuje syntezę prostaglandyn PGE2, hamuje aktywność enzymu cyklooksygenazy COX211
Działanie przeciwwrzodowe
W 1979 roku Szelenyi i wsp. (12) opublikowali pracę, w której wykazali przeciwwrzodowe działanie ekstraktu z rumianku. Przeprowadzili oni badania in vivo na szczurach, u których wrzody wywoływano stresem, indometacyną lub etanolem. Rozwój wrzodów hamowany był przez doustne podawanie ekstraktu z kwiatów rumianku (ED50 = 1 ml na 1 szczura) lub przez (-)-α-bisabolol (ED50 = 3,4 mg/kg masy ciała). Zauważono również, że ekstrakt z rumianku oraz (-)-α-bisabolol przyspieszały gojenie się wrzodów wywołanych chemicznie (kwas octowy).
Interesujące wyniki badań otrzymali Torrato i wsp. (13). Badali oni działanie (-)-α-bisabololu wobec toksycznego działania kwasu acetylosalicylowego na komórki błony śluzowej żołądka. Zaobserwowano, że uszkodzenie błony śluzowej żołądka zmniejsza się nawet o 70% przy dawce dobowej tego związku wynoszącej 8 mg/kg.
Khayyal i wsp. (14) badali wpływ alkoholowego ekstraktu rumiankowego na wrzody żołądka u szczurów wywołane indometacyną. Ekstrakt z rumianku zawierał: umbeliferon – 30 μg/ml, hernirynę – 0,13 mg/ml, bisabolol – 0,48 mg/ml, 7-glukozyd apigeniny – 0,1 mg/ml. Badania wykazały, że aktywność przeciwwrzodowa ekstraktu zależna jest od dawki, natomiast badania histopatologiczne wykazały całkowitą odnowę błony śluzowej żołądka pod wpływem stosowanego ekstraktu.
Właściwości przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe
Badania wrażliwości drobnoustrojów na ekstrakt z kwiatów rumianku przeprowadziła Kędzia (15) w 1997 roku w Akademii Medycznej w Gdańsku na 398 szczepach bakterii beztlenowych pobranych od 76 pacjentów z zakażeniami jamy ustnej. Badania wykazały, że spośród Gram-ujemnych pałeczek beztlenowych największą wrażliwość na ekstrakt z kwiatów rumianku wykazały szczepy z rodzaju Bacteroides. Przy stężeniu ekstraktu od ≤ 0,2 do 0,8 mg/ml następowało zahamowanie wzrostu tych bakterii w 70%. Średnią wrażliwość na ekstrakt z kwiatów rumianku wykazały bakterie z rodzaju Porphyromonas – 44% (MIC ≤ 0,8 mg/ml). Najmniej wrażliwe były szczepy z rodzaju Prevotella. Wśród Gram-dodatnich bakterii, największą wrażliwością na ekstrakt z kwiatów rumianku odznaczały się ziarniaki z rodzaju Peptostreptococcus.
W innej pracy Kędzia (16) przedstawiła wyniki badań przeprowadzonych na 492 szczepach bakterii beztlenowych, w tym 296 szczepach Gram-ujemnych i 196 szczepach Gram-dodatnich, wyizolowanych z zakażeń jamy ustnej, dróg oddechowych i jamy brzusznej. Spośród szczepów Gram-ujemnych najbardziej wrażliwe na ekstrakt z kwiatów rumianku były szczepy z rodzaju: Bacteroides, Fusobacterium i Bilophila. Najmniej wrażliwe były szczepy ziarniaków Veillonella. Analizując wyniki badań przeprowadzonych z udziałem szczepów Gram-dodatnich, okazało się, że najbardziej wrażliwe na działanie ekstraktu rumiankowego były szczepy z rodzaju Actinomyces i Eubacterium, a najbardziej oporne laseczki z rodzaju Clostridium. Podsumowując powyższe badania należy dodać, że ponad połowa badanych szczepów bakterii beztlenowych była wrażliwa na niskie stężenia ekstraktu z kwiatów z rumianku (od 0,2 do 0,8 mg/ml). Pałeczki z rodzaju Bacteroides, będące przyczyną ciężkich zakażeń, które są oporne na działanie antybiotyków, wykazują dużą wrażliwość na niskie stężenia ekstraktu rumiankowego.
Na uwagę zasługują dane przedstawione przez Kędzię (17), który badał przeciwdrobnoustrojowe działanie składników olejku eterycznego z rumianku na bakterie i grzyby. Badania wykazały, że α-bisabolol i chamazulen mają silne działanie hamujące wzrost bakterii i grzybów. W przypadku tlenku bisabololu oraz spiroeteru działanie przeciwdrobnoustrojowe było znacznie słabsze (tab. 2).
Tabela 2. Działanie składników olejku eterycznego z rumianku na drobnoustroje (wg 17).
Nazwa składnikaSiła działania przeciwdrobnoustrojowego
Bakterie Gram-dodatnieBakterie Gram-ujemneGrzyby patogenne dla człowieka
(-)-α-Bisabolol++++++++
Chamazulen++++++++
Tlenki (-)-α-bisabololu+++++
Spiroeter (en-in-dicykloeter)+++
Kędzia i Hołderna-Kędzia (18) przeprowadzili badania dotyczące działania spiroeteru na bakterie, grzyby drożdżoidalne oraz dermatofity. Badania wykazały bardzo zróżnicowane działanie tego związku na drobnoustroje. Spireter działa stosunkowo słabo na bakterie Gram-ujemne i Gram-dodatnie, jednak wobec grzybów drożdżoidalnych i dermatofitów wykazywał dość wysoką aktywność (tab. 3).
Tabela 3. Działanie spiroeteru na bakterie, grzyby drożdżoidalne i dermatofity (wg 18).
DrobnoustrojeMIC (μg/ml) Spiroeter
Bakterie Gram-dodatnie
Staphylococcus aureus ATCC 6538P
Enterococcus faecalis ATCC 8040
 
5000
>10000
Bakterie Gram-ujemne
Proteus mirabilis 437 (S)
Pseudomonas aeruginosa OWG/89/3 (S)
 
>10000
>10000
Grzyby drożdżoidalne
Candida albicans PZH 1409 PCM
Candida albicans CNCTC 49/64
Candida krusei CNCTC 40/53
Candida lipolytica CNCTC 4/44
Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
Saccharomyces carlsbergensis (P)
Torulopsis utilis CNCTC 32/49
Rhodotorula rubra R 36 (P)
Cryptococcus neoformans 1972 (S)
 
250
250
250
250
100
100
100
100
250
100
Dermatofity
Trichophyton mentagrophytes M15 (S)
Trichophyton rubrum M 12 (S)
 
100
100
Inne działanie
Rumianek lub otrzymane z niego ekstrakty wykazują między innymi działanie przeciwświądowe i przeciwdepresyjne.
Kobayashi i wsp. (19) badali wpływ rumianku lub jego przetworów na hamowanie świądu u myszy. Muszy karmione były przez 11 dni sproszkowanym rumiankiem lub ekstraktem z rumianku, co stanowiło 30% diety. Badania wykazały, że surowiec roślinny, jak i ekstrakt z rumianku, hamowały świąd u myszy po podaniu substancji wywołującej swędzenie. Wyniki badania sugerują, że substancje te przyjmowane doustnie mogą działać przeciwświądowo.
Nie jest dość dobrze określona przeciwdepresyjna i uspokajająca aktywność rumianku. Składniki odpowiedzialne za sedatywne działanie rośliny nie są dostatecznie rozpoznane. Niektóre badania wstępne sugerują, że apigenina może wiązać receptory kwasu gamma aminomasłowego (GABA). Viola i wsp. (20) w badaniach in vivo wykazali, że apigenina wyizolowana z wodnego ekstraktu z rumianku hamuje wiązanie flunitrazepamu, dzięki czemu zaobserwowano efekt przeciwlękowy.
Toksyczność i bezpieczeństwo
Dostępne wyniki badań dla (-)-α-bisabololu wykazują, że związek ten jako główny składnik koszyczka rumianku jest nietoksyczny i nie wykazuje działania teratogennego (21).
Segal (22) opisał interakcję pomiędzy warfaryną i rumiankiem. Wykazał on, że przyjmowanie równocześnie obu substancji może zwiększać ryzyko krwotoku.
Wstępne badania wykazały, że wodne wyciągi roślinne, w tym również z rumianku pospolitego, wykazują właściwości podobne do selektywnych modulatorów receptora estrogennego. W związku z tym możliwa jest interakcja przetworów z rumianku ze składnikami hormonalnej terapii zastępczej, poprzez współzawodniczenie o receptory estrogenowe. Z tego też powodu istnieje teoretyczne prawdopodobieństwo wystąpienia interakcji ze środkami antykoncepcyjnymi podczas równoczesnego przyjmowania dużych ilości rumianku i jego przetworów (23).
Podsumowanie
Przetwory z kwiatów rumianku należą do substancji najczęściej stosowanych w lecznictwie oraz wykazujących długotrwałą historię stosowania. Roślina ta była znana już za czasów Pliniusza (75-23 p.n.e.), polecał ją też Hipokrates i Dioskurides. Rumianek znany jest przede wszystkim ze swego działania przeciwzapalnego, który jest wynikiem działania wielu składników obecnych w surowcu i w ekstrakcie z tej rośliny. Ponadto na uwagę zasługuje aktywność przeciwwrzodowa i przeciwdrobnoustrojowa rośliny. Koszyczek rumianku wchodzi w skład wielu mieszanek leczniczych, suplementów diety oraz kosmetyków. Występowanie tego składnika w tak różnych produktach skłania do przeprowadzenia dalszych badań nad tą rośliną.
Piśmiennictwo
1. Kohlmünzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji, Wyd Lek PZWL, Warszawa 2000; 550-3. 2. Farmakopea Polska XI, Tom I, Warszawa 2011; 1320-3. 3. ESCOP Monograph. Matricariae Flos. Sci Fund Herbal Med Prod, Sec Ed, Stuttgart 2003; 312-9. 4. Komisja E. Matricariae flos (kwiat rumianku) Bundesanzeiger nr 228 z 05.12.1984, sprostowanie BAnz nr 50 z 13.03.1990. [W:] Rośliny lecznicze w fitoterapii. Kompendium roślin leczniczych uszeregowanych według zakresów stosowania na podstawie monografii opracowanych przez Komisję E Federalnego Urzędu Zdrowia RFN. IRiPZ, Poznań 2000. 5. British Herbal Pharmacopoeia, British Herbal Medicine Asociation, 4th Ed, 1996; 131. 6. Matricaria chamomilla (German chamomile) – Monograph. Altern Med Rev 2008; 13, (1):58-62. 7. Carle R. Chamomilla. [W:] Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis (red. Hansel R i wsp.), 5th Ed, Vol 4, Springer-Verlag 1992; 817-31. 8. Füller S, Sosa S, Tubaro A i wsp. Anti-inflammatory activity of Chamomilla polysaccharides. Planta Med 1993; 59:666-7. 9. Ammon HPT, Sabieraj J. Mechanismus der antiphlogistischen Wirkung von Kamillenextrakten und – inhaltstoffen. Dtch Apoth Ztg 1996; 136:1821-33. 10. 10. Baylac S, Racine P. Inhibition of 5-lipoxygenase by essential oils and other natural fragrant extracts. Int J Aromather 2003; 13(2-3):138-42. 11. Liang YC, Huang YT, Tsai SH i wsp. Suppression of inducible cyclooxygenase and inducible nitric oxide synthase by apigenin and related flavonoids in mouse macrophages. Carcinogen 1999; 20:1945-52. 12. Szelenyi I, Isaac O, Thiemer K. Pharmakologische Untersuchungen von Kamillen-Inhaltsstoffen. III. Tierexperimentelle Untersuchungen über die Ulcerporotektive Wirkung der Kamille. Planta Med 1979; 35:218-27. 13. Torrado S, Agis A, Jimenez ME i wsp. Effect of dissolution profile and (-)-alpha-bisabolol on the gastrotoxicity of acetylsalicylic acid. Pharmazie 1995; 50(2):141-3. 14. Khayyal MT, El-Ghazaly MA, Kenawy SA i wsp. Antiulcerogenic effect of certain plant extracts and their combinations. Arzneimittelforsch/Drug Res 2001; 51(II):545-53. 15. Kędzia A. Wrażliwość (MIC) bakterii beztlenowych wyizolowanych z zakażeń jamy ustnej na preparat Azulan (Herbapol). Prot Stom 1997; 47(5):294-7. 16. Kędzia A. Działanie wyciągu alkoholowego z kwiatów rumianku (Azulan) na bakterie beztlenowe. Herba Pol 1999; 45(4):362-6. 17. Kędzia B. Przeciwdrobnoustrojowe działanie Ol. Chamomille i jego składników. Herba Pol 1991; 37:29-38. 18. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Działanie na bakterie i grzyby alkaloidów i innych grup związków roślinnych. Post Fitoter 2013; (1):8-16. 19. Kobayashi Y, Nakano Y, Inayama K i wsp. Dietary intake of the flower extracts of German Chamomile (Matricaria recutita L.) inhibited compound 48/80-induced itch-scratch responses in mice. Phytomed 2003; 10:657-64. 20. Viola H, Wasowski C, Levi de Stein M i wsp. Apigenin, a component of Matricaria recutita flowers, is a central benzodiazepine receptors-ligand with anxiolytic effects. Planta Med 1995; 61:213-6. 21. Habersang S, Leuschner F, Isaac O i wsp. Pharmakologische Untersuchungen von Kamillen-Inhaltstoffen. IV. Untersuchungen zur Toxizitat des (-)-α-Bisabolols. Planta Med 1979; 37:115-23. 22. Segal R, Pilote L. Warfarin interaction with Matricaria chamomilla. CMAJ 2006; 174:1281-2. 23. Kassi E, Papoutsi Z, Fokialakis N i wsp. Greak plant extracts exhibit selective estrogen receptor modulator (SERM)-like properties. J Agric Food Chem 2004; 52:6956-61.
otrzymano: 2011-07-03
zaakceptowano do druku: 2014-01-14

Adres do korespondencji:
*mgr inż. Anna Grys
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel.: +48 (61) 665-95-50
e-mail: anna.grys@vp.pl

Postępy Fitoterapii 2/2014
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii