Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 12/2017, s. 665-673 | DOI: 10.25121/PNM.2017.30.12.665
*Małgorzata Gietka-Czernel1, Jarosław Kozakowski1, Ewa Szczepańska2
Zespół mnogich nowotworów gruczołów dokrewnych typu 1 (MEN1)
Multiple endocrine neoplasia type 1
1Klinika Endokrynologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Wojciech Zgliczyński
2I Oddział Chorób Wewnętrznych, Szpital Bielański, Warszawa
Ordynator Oddziału: prof. dr hab. med. Wojciech Zgliczyński
Streszczenie
Zespół mnogich nowotworów gruczołów dokrewnych typu 1 (MEN1) jest, obok zespołów MEN2, MEN3, MEN4, choroby von Hippla-Lindaua, nerwiakowłókniakowatości typu 1, kompleksu Carneya i choroby McCune’a-Albrighta, jednym z 8 współcześnie wyróżnianych wielonowotworowych zespołów endokrynnych. Specyfiką zespołów MEN jest występowanie zmian nowotworowych o charakterze zarówno łagodnym, jak i złośliwym w wielu narządach, w tym przynajmniej w dwóch gruczołach wydzielania wewnętrznego, wieloogniskowość zmian w zajętym narządzie, wczesna obecność bezobjawowych przerzutów i młody wiek zachorowania. Zespół MEN1 jest chorobą uwarunkowaną genetycznie, dziedziczoną w sposób autonomiczny dominujący, prowadzącą do utraty zdolności syntezy białka supresorowego – meniny. W przebiegu choroby może występować 20 typów nowotworów o charakterze endokrynnym i pozaendokrynnym. Klasyczne elementy zespołu, stanowiące podstawę rozpoznania klinicznego, to guzy: przytarczyc, wysp trzustki oraz przedniego płata przysadki. Najczęściej występującą formą kliniczną zespołu MEN1 jest pierwotna nadczynność przytarczyc oraz guzy typu gastrinoma i prolactinoma. Obok klasycznego umiejscowienia, zmiany nowotworowe mogą rozwijać się także w nadnerczach, żołądku, oskrzelach i grasicy. Nieleczeni chorzy żyją około 50 lat, a najczęstszą przyczyną zgonu jest nowotwór złośliwy trzustki lub grasicy. Opieka nad chorymi z zespołem MEN1 stanowi wyzwanie: wymagają oni całożyciowego nadzoru pod kątem rozwoju nowych zmian nowotworowych, a ich krewni I stopnia – badań genetycznych w kierunku mutacji genu MEN1. Leczenie guzów nowotworowych w większości przypadków jest operacyjne, ale wyniki postępowania chirurgicznego są gorsze niż w przypadkach sporadycznych. Istotnym aspektem postępowania jest więc także leczenie objawowe, np. stosowanie inhibitorów pompy protonowej, diazoksydu i analogów somatostatyny, oraz paliatywna terapia przeciwnowotworowa, np. analogi somatostatyny, interferon α, chemioterapia, inhibitory kinazy tyrozynowej i mTOR oraz celowana terapia radioizotopowa.
Summary
Multiple endocrine neoplasia syndrome type 1 (MEN1) belongs to the group of 8 similar entities: MEN2, MEN3, MEN4, von Hippel-Lindau disease, neurofibromatosis type 1, Carney complex and McCune-Albright disease. The common feature of these syndromes is the occurence of multiple neoplasms of benign and malignant nature in at least 2 endocrine glands and other organs, early asymptomatic metastases and the young age of onset. MEN1 is an autosomal dominant disorder due to mutation in MEN1 gene and the loss of tumor suppressor protein menin. Consequently about 20 different endocrine and non-endocrine neoplasms may develop, among which the most characteristic are the tumors of parathyroid glands, pancreatic islets and anterior pituitary. The most common clinical presentation of MEN1 is primary hyperparathyroidism, gastrinoma and prolactinoma. The less common neoplasms are adrenocortical tumors, and gastric, bronchial and thymic carcinoids. Untreated patients have a decreased life expectancy and usually die by the age of 50 yr and the cause of death is usually malignant neuroendocrine tumor of pancreas or thymus. Treatment of patients with MEN1 may be challenging. The whole-life surveillance with periodic biochemical and radiological screening is needed in patients and their first-degree relatives who are carriers of MEN1 mutations. The treatment of tumors is usually surgical but the outcome is worse than in sporadic cases. Thus the role of medical treatment (proton-pomp inhibitors, diazoxide, somatostatin analogs) and palliative oncologic therapy (somatostatin analogs, chemotherapeutic agents, interferon α, inhibitors of thyrosine kinase and mTOR, peptide receptor radionuclide therapy) is of great importance.
Słowa kluczowe: mutacja genu MEN1, mnogie nowotwory endokrynne
Key words: gene MEN1 mutation, multiple endocrine neoplasms
Wstęp
Zespoły mnogich nowotworów gruczołów dokrewnych (ang. multiple endocrine neoplasia – MEN) są rzadkimi chorobami uwarunkowanymi genetycznie, charakteryzującymi się występowaniem przynajmniej dwóch nowotworów gruczołów wydzielania wewnętrznego. W części przypadków nowotwory są czynne hormonalnie, co powoduje rozwój charakterystycznego zespołu klinicznego związanego z nadmiernym wydzielaniem jednego lub kilku hormonów. Często towarzyszą im nowotwory nieendokrynne, mogące istotnie wpływać na obraz kliniczny (np. nerwiakowłókniaki w nerwiakowłókniatowatości t. 1) lub rokowanie (np. śluzaki serca w kompleksie Carneya).
Aktualny podział zespołów MEN przedstawia tabela 1.
Tab. 1. Charakterystyka zespołów MEN
Zespół MENGuzy endokrynne Guzy nieendokrynne i charakterystyczne zmiany narządowe
MEN1
Mutacja genu MEN1
Chromosom 11q13
Gruczolaki przytarczyc
Guzy trzustki i dwunastnicy
Gruczolaki przysadki
Gruczolaki kory nadnerczy
Guzy neuroendokrynne żołądka, grasicy, oskrzeli
Naczyniakowłókniaki
Kolagenoma
Tłuszczaki
Mięśniaki gładkokomórkowe
Oponiaki
MEN2
Mutacja genu RET
Chromosom 10q11.2
Rak rdzeniasty tarczycy
Guz chromochłonny
Gruczolaki przytarczyc
Liszaj amyloidowy
Choroba Hirschsprunga
MEN3
Mutacja genu RET
Chromosom 10q11.2
Rak rdzeniasty tarczycy
Guz chromochłonny
Nerwiakozwojaki przewodu pokarmowego
Marfanoidalna budowa ciała
Pogrubienie nerwów rogówki
MEN4
Mutacja genu CDKN1B
Chromosom 12p13
Gruczolaki przysadki
Gruczolaki przytarczyc
Guzy nadnerczy
Nowotwory narządów rozrodczych: rak jądra, rak szyjki macicy, guzy nerek
Choroba von Hippla-Lindaua
Mutacja genu VHL
Chromosom 3p25-26
Guz chromochłonny
Guzy trzustki
Rak jasnokomórkowy nerki
Torbiele trzustki, nerek, najądrzy
Naczyniaki zarodkowe CUN
Nerwiakowłókniakowatość t. 1 (NF1)
Mutacja genu NF1
Chromosom 17q11.2
Guz chromochłonny
Guzy dwunastnicy
Gruczolaki przytarczyc
Rak rdzeniasty tarczycy
Rakowiak oskrzeli
Nerwiakowłókniaki
Zmiany typu cafè au lait
Hamartoma siatkówki
Glejaki nerwu wzrokowego
Kompleks Carneya
Mutacja genu PRKR1A
Chromosom 17q22-q23
Mikroguzkowy przerost nadnerczy
Gruczolaki przysadki
Guzy z komórek Sertolego
Śluzaki serca
Schwannoma
Zespół McCune’a-Albrighta
Mutacja postzygotyczna genu GNAS1
Gruczolaki przysadki
Gruczolaki kory nadnerczy
Guzy tarczycy
Guzy jajników
Dysplazja włóknista kości
Zmiany typu cafè au lait
Zespoły MEN mają kilka cech charakterystycznych, które odróżniają je od występujących sporadycznie nowotworów układu endokrynnego. Do najistotniejszych należy wieloogniskowość zmian nowotworowych w zajętym narządzie: gastrinoma dwunastnicy występują w postaci mnogich ognisk położonych podśluzówkowo, mnogie są także nowotwory trzustki oraz gruczolaki przytarczyc. Rak rdzeniasty z reguły rozwija się w obu płatach tarczycy, obustronnie występuje zazwyczaj guz chromochłonny (pheochromocytoma). Inną charakterystyczną cechą zespołów MEN jest występowanie hiperplazji poprzedzającej rozwój nowotworu, najczęściej wieloogniskowej, która później współistnieje zwykle z nowotworem. Guzy nowotworowe związane z zespołami MEN częściej niż sporadyczne powodują bezobjawowe przerzuty, np. w zespole MEN1 insulinoma trzustki w 50% przebiega z utajonymi przerzutami, podczas gdy w postaci sporadycznej podobne zjawisko dotyczy < 10% chorych (1). Według wielu doniesień gruczolaki przysadki w zespole MEN1 mają większe rozmiary i są bardziej oporne na leczenie farmakologiczne niż guzy występujące sporadycznie. Powyższe zjawiska są przyczyną gorszych wyników leczenia: braku radykalności postępowania chirurgicznego i większego ryzyka wznowy.
Zespoły MEN ujawniają się zwykle u chorych w młodym wieku, a niektóre z nich mogą występować jednakowo często u obydwu płci, co odróżnia je od nowotworów endokrynnych o charakterze sporadycznym. Rozpoznanie raka rdzeniastego tarczycy, pierwotnej nadczynności przytarczyc czy gastrinoma u osoby poniżej 30. r.ż. powinno nasuwać podejrzenie zespołu MEN. Kolejną charakterystyczną cechę zespołów MEN stanowi uwarunkowanie genetyczne. Mutacje mają charakter zarodkowy i są przekazywane jako cecha autosomalna dominująca, co oznacza, że ryzyko odziedziczenia mutacji przez potomstwo wynosi 50%. Wyjątek stanowi zespół McCune’a-Albrighta, w przypadku którego mutacja zachodzi na postzygotycznym etapie życia zarodkowego i ma charakter somatyczny, w związku z czym nie jest dziedziczona.
Celem niniejszego opracowania jest szczegółowe omówienie najczęściej występującego zespołu MEN – zespołu MEN1.
Zespół MEN1
Charakterystyka
Zespół MEN1 jest uwarunkowanym genetycznie zespołem wielonowotworowym, którego najbardziej charakterystycznymi elementami są guzy przytarczyc, wysp trzustki oraz przedniego płata przysadki. W zespole MEN1 może występować ogółem 20 nowotworów wywodzących się z gruczołów wydzielania wewnętrznego i pozaendokrynnych (tab. 2).
Tab. 2. Częstość występowania nowotworów w zespole MEN1
Nowotwory endokrynne
Gruczolak przytarczyc – 90%
Guz trzustki i dwunastnicy – 30-70%:
gastrinoma – 40%
insulinoma – 10%
– nieczynny hormonalnie, włącznie z PP-oma – 20-55%
– inne: glukagonoma < 1%, VIP-oma < 1%
Gruczolaki przysadki – 30-40%:
prolactinoma – 20%
somatotropinoma – 10%
– adrenokortykotropinoma < 5%
– nieczynne hormonalnie < 5%
Guzy kory nadnerczy – 40%:
– nieczynne hormonalnie – 30%
– czynne hormonalnie < 10%
– pierwotny hiperaldosteronizm, ACTH-niezależny z. Cushinga, rak – 1%
Guz chromochłonny < 1%
Guzy neuroendokrynne wywodzące się z początkowego odcinka prajelita (foregut):
– żołądka – 10%
– oskrzeli – 2%
– grasicy – 2%
Nowotwory nieendokrynne
Naczyniakowłókniaki – 85%
Kolagenoma – 70%
Tłuszczaki – 30%
Mięśniaki gładkokomórkowe – 5%
Oponiaki – 8%
Pierwszy opis zespołu MEN1 pochodzi z 1903 roku od Erdheima, który w badaniu autopsyjnym stwierdził obecność gruczolaków przytarczyc u chorego z akromegalią. W 1954 roku Wermer opisał zespół MEN1 jako oddzielną jednostkę chorobową i udokumentował genetyczne uwarunkowanie tego zespołu.
Epidemiologia
Częstość występowania zespołu MEN1 określana na podstawie badań autopsyjnych wynosi 0,25%. Ustalono, że dotyczy 1-18% chorych z pierwotną nadczynnością przytarczyc, 16-38% z gastrinoma i < 3% z guzami przysadki (2).
Etiopatogeneza
Zespół MEN1 jest chorobą genetyczną dziedziczoną w sposób autosomalny dominujący, spowodowaną mutacją genu MEN1, zlokalizowanego na chromosomie 11 (11q13), którego produktem jest menina. Menina zbudowana jest z 610 aminokwasów, ma charakter białka supresorowego i bierze udział w regulacji procesów transkrypcji, podziałów komórkowych, proliferacji oraz wpływa na stabilność genomu. Przyczyną rozwoju nowotworów w zespole MEN1 jest utrata zdolności do syntezy meniny przez komórki gruczołów dokrewnych. Proces ten zgodnie z teorią dwóch „uderzeń” Knudsona zachodzi dwuetapowo (3). Pierwszym etapem jest mutacja jednego z alleli genu meniny w komórkach rozrodczych (tzw. mutacja linii zarodkowej), co nie wpływa na zdolność do syntezy tego białka, ale sprzyja powstawaniu mutacji somatycznych w obrębie gruczołów wydzielania wewnętrznego. W drugim etapie w komórkach gruczołów dokrewnych nosiciela mutacji zarodkowej dochodzi do kolejnej, tym razem somatycznej mutacji jedynej prawidłowej kopii genu (utrata heterozygotyczności) i w konsekwencji do utraty zdolności syntezy meniny. Taka sama mutacja somatyczna przyczynia się do rozwoju nowotworów nieendokrynnych charakterystycznych dla zespołu MEN1.
Opisano 1133 mutacje zarodkowe i 203 somatyczne towarzyszące zespołowi MEN1 (4). Mutacje mogą występować w całym genie, również w obrębie promotora i regionów nietranslacyjnych, opisywano także częściowe i całkowite delecje genu meniny. Czynniki te sprawiają, że diagnostyka genetyczna w zespole MEN1 jest trudna i pracochłonna, w odróżnieniu od zespołów MEN2 i MEN3, w których mutacje występują w tzw. gorących miejscach (ang. hot spots). Kolejną cechą różniącą jest brak występowania w zespole MEN1 zależności pomiędzy genotypem a fenotypem. Rekomenduje się jednak diagnostykę genetyczną w kierunku mutacji zarodkowej MEN1 w poniżej przedstawionych sytuacjach klinicznych:
– u chorego, dla potwierdzenia klinicznego rozpoznania zespołu MEN1,
– u jego krewnych I°, wśród których jest 50% chorych wymagających całożyciowej diagnostyki i leczenia oraz 50% zdrowych, niewymagających nadzoru medycznego.
Inne wskazania do badania genetycznego są następujące: guz przytarczyc u osoby < 30. r.ż. lub mnogie gruczolaki przytarczyc, gastrinoma lub mnogie wyspiaki niezależnie od wieku chorego. Kolejnym wskazaniem jest konieczność ustalenia rozpoznania w nietypowych przypadkach, kiedy nie występują klasyczne komponenty zespołu MEN1, np.: guz neuroendokrynny trzustki i guz kory nadnerczy.
Przebieg kliniczny
Na najczęściej występujący obraz kliniczny zespołu MEN1 składają się: pierwotna nadczynność przytarczyc, zespół Zollingera-Ellisona związany z hipersekrecją gastryny oraz hipogonadyzm (zespół amenorrhea-galactorrhea u kobiet oraz zahamowanie libido i niepłodność u mężczyzn) zależny od guza prolaktynowego przysadki. Zmiany patologiczne ujawniają się zwykle kolejno co kilka-kilkanaście lat i pełny kliniczny i biochemiczny obraz zespołu manifestuje się u 95% chorych przed 40. r.ż., najczęściej w 2. i 3. dekadzie. Odnotowany wiek pacjentów w momencie rozpoznania zespołu wynosił od 5 do 81 lat. Guzy rozwijające się w przebiegu zespołu MEN1 mogą produkować i wydzielać jednocześnie wiele hormonów, a także wykazywać ektopową czynność endokrynną (np. guzy trzustki i oskrzeli mogą wydzielać hormon adrenokortykotropowy [ang. adrenocorticotropic hormone – ACTH] i powodować zespół Cushinga lub wydzielać czynnik uwalniający hormon wzrostu [ang. growth hormone-releasing factor – GRF] i być przyczyną akromegalii).
Nieleczeni chorzy z zespołem MEN1 żyją średnio 50 lat, a przyczyną zgonu jest najczęściej nowotwór złośliwy trzustki lub grasicy.
Rozpoznanie
Rozpoznanie zespołu MEN1 może nastąpić w oparciu o trzy kryteria:
1. Stwierdzenie u chorego przynajmniej 2 spośród 3 najbardziej charakterystycznych elementów zespołu: guza przytarczyc, wysp trzustki lub przysadki.
2. Wystąpienie 1 charakterystycznej dla zespołu MEN1 patologii u osoby, która jest krewną I° chorego z klinicznym rozpoznaniem zespołu MEN1.
3. Wykrycie mutacji zarodkowej genu MEN1 u osoby bez objawów klinicznych, biochemicznych i radiologicznych choroby (5).
Leczenie
Leczenie nowotworów w zespole MEN1 nie różni się od postępowania w przypadkach guzów występujących sporadycznie. Podstawą leczenia jest zabieg operacyjny, który z powodu późnego rozpoznania i wieloogniskowego charakteru nowotworu rzadko może być radykalny. Istotnym aspektem postępowania jest więc także leczenie objawowe (np. stosowanie inhibitorów pompy protonowej zmniejszających wydzielanie kwasu solnego w gastrinoma, analogów somatostatyny hamujących czynność hormonalną nowotworów w przypadkach glukagonoma i ektopowego wydzielania ACTH, diazoksydu zmniejszającego wydzielanie insuliny w insulinoma) i paliatywna terapia przeciwnowotworowa (np. analogi somatostatyny, interferon α, chemioterapia, inhibitory kinazy tyrozynowej i mTOR [ang. mammalian target of rapamycin – ssaczy cel rapamycyny], celowana terapia radioizotopowa).
Pierwotna nadczynność przytarczyc
Epidemiologia, obraz kliniczny i diagnostyka
Pierwotna nadczynność przytarczyc spowodowana mnogimi gruczolakami i hiperplazją przytarczyc jest najbardziej charakterystyczną cechą zespołu MEN1, występuje u 90-95% chorych i w większości przypadków jest pierwszą pojawiającą się patologią. Wstępnym stadium jest bezobjawowa hiperkalcemia, później ujawniają się typowe zmiany narządowe: kamica nerkowa i nefrokalcynoza, włóknisto-torbielowate zapalenie kości (ang. osteitis fibrosa cystica), wrzody trawienne oraz objawy ogólne związane z hiperkalcemią: polidypsja, poliuria, zaparcie. Występowanie przełomu hiperkalcemicznego należy do rzadkości, podobnie jak raka przytarczyc, którego dotychczas opisano u 3 chorych (6, 7).
W odróżnieniu od przypadków sporadycznych, wiek chorych jest młodszy: 20-25 vs. 50-55 lat, częstość występowania u kobiet i mężczyzn jednakowa vs. 3:1, większe zaawansowanie zmian kostnych (5). Podstawą rozpoznania jest stwierdzenie jednoczasowo podwyższonego stężenia wapnia całkowitego bądź zjonizowanego oraz parathormonu (PTH) we krwi. Wykonywanie badań obrazowych, tj.: ultrasonografia szyi, scyntygrafia subtrakcyjna z użyciem MIBI, nie jest niezbędne z uwagi na konieczność śródoperacyjnej rewizji wszystkich czterech przytarczyc.
Leczenie
Podstawą leczenia jest zabieg operacyjny, do którego wskazania są kontrowersyjne. Z uwagi na duże ryzyko nawrotu pierwotnej nadczynności przytarczyc u chorych z zespołem MEN1, istnieją zalecenia, aby operację wykonywać jedynie w przypadkach objawowych. W związku z tym chorych z bezobjawową hiperkalcemią należy starannie monitorować pod kątem występowania dolegliwości i powikłań. Zakres zabiegu operacyjnego może być subtotalny (wycięcie 3,5 przytarczycy) albo totalny (wycięcie wszystkich 4 przytarczyc) z jednoczasowym wszczepieniem autograftu do przedramienia kończyny niedominującej. Zaleca się, aby jednocześnie z pierwszym zabiegiem paratyreoidektomii wykonywać z dostępu szyjnego prawie całkowite wycięcie grasicy z uwagi na ryzyko rozwoju wysoce złośliwego raka neuroendokrynnego tego narządu. W przypadku zabiegu subtotalnego częstość pooperacyjnej niedoczynności przytarczyc wynosi 10-30%. Autoprzeszczepienie tkanki przytarczyc w przypadku całkowitej paratyreoidektomii ma na celu zabezpieczenie chorych przed hipokalcemią, ale skuteczność zabiegu bywa zawodna. Niezależnie od zakresu operacji istnieje wysokie ryzyko nawrotu pierwotnej nadczynności przytarczyc wynoszące 50%. Jest to cecha charakterystyczna dla zespołu MEN1, ponieważ nawroty pierwotnej nadczynności przytarczyc w postaci sporadycznej wynoszą 4-16%. W przypadkach nieskuteczności zabiegu operacyjnego lub przeciwwskazań do jego podejmowania można stosować kalcimimetyki (cinacalcet) – leki działające na receptor wapniowy znajdujący się w przytarczycach i zmniejszające wydzielanie PTH.
Skuteczność zabiegów profilaktycznej tymektomii w zapobieganiu rozwojowi rakowiaka grasicy nie została dotychczas wykazana.
Guzy wysp trzustki
Nowotwory wysp trzustki (wyspiaki) często współistniejące z guzami endokrynnymi dwunastnicy występują w zespole MEN1 z częstością 30-80%, ale w badaniach autopsyjnych chorych po 40. r.ż. wykrywa się je w 80-100% przypadków (8, 9). Guzy te pod względem częstości występowania w zespole MEN1 znajdują się na drugim miejscu po pierwotnej nadczynności przytarczyc. Występują w postaci mnogich ognisk w obrębie całej trzustki. W badaniach histopatologicznych stwierdza się przede wszystkim mnogie mikrogruczolaki (średnica < 0,5 cm) współistniejące z makrogruczolakami (średnica > 0,5 cm) i niekiedy z inwazyjnymi rakami. Ryzyko raka wzrasta z wiekiem: w badaniach autopsyjnych przeprowadzanych u ludzi po 40. r.ż. wykrywane są w 50% przypadków. W obrębie dwunastnicy guzy endokrynne występują w postaci licznych, niewielkich ognisk położonych podśluzówkowo. Guzy trzustki mogą wydzielać hormony powodujące charakterystyczny zespół kliniczny, np. stany hipoglikemiczne w przypadkach insulinoma, uporczywą chorobę wrzodową spowodowaną hipersekrecją gastryny, wodnistą biegunkę w przebiegu VIP-oma (ang. vasoactive intestinal peptide – VIP). W części przypadków wydzielane hormony i peptydy nie dają objawów klinicznych, ale stanowią doskonały marker guzów endokrynnych trzustki, np.: chromogranina A (CgA), polipeptyd trzustkowy (ang. pancreatic polypeptide – PP), rzadziej podjednostki α i β ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (ang. human chorionic gonadotropin – hCG).
Gastrinoma
Epidemiologia, obraz kliniczny i diagnostyka

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Akerström G, Hellman P: Surgery on neuroendocrine tumours. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab 2007; 21: 87-109.
2. Thakker RV: Multiple endocrine neoplasia type 1. [In:] De Groot L, Jameson JL (eds.): Endocrinology 2010. 6th ed. Elsevier, Philadelphia 2719-2741.
3. Knudson AG Jr, Strong LC, Anderson DE: Heredity and cancer in man. Prog Med Genet 1973; 9: 113-158.
4. Lemos MC, Thakker RV: Multiple endocrine neoplasia type 1 (MEN1): analysis of 1336 mutations reported in the first decade following identification of the gene. Hum Mutat 2008; 29: 22-32.
5. Thakker RV, Newey PJ, Walls GV et al.: Clinical Practice Guidelines for Multiple Endocrine Neoplasia Type 1 (MEN1). J Clin Endocrinol Metab 2012; 97: 2990-3011.
6. Shih RY, Fackler S, Maturo S et al.: Parathyroid carcinoma in multiple endocrine neoplasia type 1 with a classic germline mutation. Endocr Pract 2009; 15: 567-572.
7. del Pozo C, García-Pascual L, Balsells M et al.: Parathyroid carcinoma In multiple endocrine neoplasia type 1. Case report and review of the literature. Hormones (Athens) 2011; 10: 326-331.
8. Brandi ML, Gagel RF, Angeli A et al.: Guidelines for diagnosis and therapy of MEN type 1 and type 2. J Clin Endocrinol Metab 2009; 86: 5658-5671.
9. Kann PH, Balakina E, Ivan D et al.: Natural course of small, asymptomatic neuroendocrine pancreatic tumours in multiple endocrine neoplasia type 1: an endoscopic ultrasound imaging study. Endocr Relat Cancer 2009; 13: 1195-1202.
10. Norton JA, Jensen RT: Role of surgery in Zollinger-Ellison syndrome. J Am Coll Surg 2007; 205: S34-S37.
11. Gibril F, Schumann M, Pace A, Jensen RT: Multiple endocrine neoplasia type 1 and Zollinger-Ellison syndrome: a prospective study of 107 cases and comparison with 1009 cases from the literature. Medicine 2004; 83: 43-83.
12. Machens A, Schaaf L, Karges W et al.: Age-related penetrancie of endocrine tumours In multiple endocrine neoplasia type 1 (MEN1): a multicentre study of 258 gene carriers. Clin Endocrinol (Oxf) 2007; 67: 613-622.
13. Giudici F, Nesi G, Brandi ML, Tonelli F: Surgical management of insulinomas in multiple endocrine neoplasia type 1. Pancreas 2012; 41: 547-553.
14. Newey PJ, Jeyabalan J, Walls GV et al.: Asymptomatic children with multiple endocrine neoplasia type 1 mutations may harbor nonfunctioning pancreatic neuroendocrine tumors. J Clin Endocrinol Metab 2009; 94: 3640-3646.
15. Scarsbrook AF, Thakker RV, Wass JA et al.: Multiple endocrine neoplasia: spectrum of radiologic appearances and discussion of a multitechnique imaging approach. Radiographics 2006; 26: 433-451.
16. Triponez F, Dosseh D, Goudet P et al.: Epidemiology data on 108 MEN 1 patients from the GTE with isolated nonfunctioning tumors of the pancreas. Ann Surg 2006; 243: 265-272.
17. Stratakis CA, Schussheim DH, Freedman SM et al.: Pituitary macroadenoma in a 5-year-old an early expression of multiple endocrine neoplasia type 1. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85: 4776-4780.
18. Verge’s B, Boureille F, Goudet P et al.: Pituitary disease in MEN type 1 (MEN1): data from the France-Belgium MEN1 multicenter study. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87: 457-465.
19. De Laat JM, Dekkers OM, Pieterman CRC et al.: Long-term natural course of pituitary tumors in patients with MEN1: results from DutchMEN1 Study Group (DMSG). J Clin Endocrinol Metab 2015; 100: 3288-3296.
20. Gatta-Cherifi B, Chabre O, Murat A et al.: Adrenal involvement in MEN1. Analysis of 715 cases from the Groupe d’etude des Tumeurs Endocrines database. Eur J Endocrinol 2012; 166: 269-279.
21. Scarsbrook AF, Ganeshan A, Statham J et al.: Anatomic and functional imaging of metastatic carcinoid tumors. Radiographics 2007; 27: 455-477.
22. Thakker RV: Multiple endocrine neoplasia type 1 (MEN1) and type 4 (MEN4). Mol Cell Endocrinol 2014; 386: 2-15.
otrzymano: 2017-11-10
zaakceptowano do druku: 2017-11-30

Adres do korespondencji:
*Małgorzata Gietka-Czernel
Klinika Endokrynologii Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Szpital Bielański
ul. Cegłowska 80, 01-809 Warszawa
tel. +48 (22) 834-31-31
klinendo@cmkp.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 12/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych