Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 12/2008, s. 797-803
*Aleksandra Doroszewska-Szczepanik, Irena Madejska
Rehabilitacja przed- i okołooperacyjna chorych w podeszłym wieku: rehabilitacja oddechowa
Pre-and perioperative rehabilitation of elderly patients: pulmonary rehabilitation
Oddział Rehabilitacji Szpitala Klinicznego im. prof. A. Grucy Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Otwocku
Kierownik Oddziału: lek. med. Katarzyna Śledziewska
Streszczenie
Wczesna rehabilitacja oddechowa chorych w podeszłym wieku jest integralną częścią postępowania leczniczego w oddziałach zabiegowych. Poprzez utrzymanie ruchomości klatki piersiowej, wzmocnienie przepony i pomocniczych mięśni oddechowych, usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych, jest ona jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania pooperacyjnym powikłaniom ze strony układu oddechowego.
W pracy przedstawiono najczęstsze czynniki ryzyka i przyczyny tych powikłań. Zwrócono uwagę na specyfikę rehabilitacji oddechowej osób w podeszłym wieku i związane z nią trudności w postępowaniu usprawniającym. Omówiono podstawowe metody rehabilitacji pulmonologicznej w okresie przed- i pooperacyjnym, takie jak: ćwiczenia oddechowe, zabiegi toalety drzewa oskrzelowego (drenaż ułożeniowy, techniki ewakuacji wydzieliny, ćwiczenia efektywnego kaszlu) i inne. Szczegółowo omówiono technikę wykonywania niektórych zabiegów, wskazania i przeciwwskazania.
Rehabilitacja pulmonologiczna u zdecydowanej większości chorych w podeszłym wieku jest możliwa od pierwszych chwil pobytu w oddziale zabiegowym. Prawidłowo prowadzona, w znaczący sposób wpływa na zmniejszenie liczby powikłań ze strony układu oddechowego u osób starszych unieruchomionych po operacji, na skrócenie czasu leczenia i związane z tym koszty.
Summary
The early pulmonary rehabilitation of elderly patients is an important part of medical treatment in operative departments. It is one of the most efficient ways of protection against post-operative pulmonary complications due to removal of secretion from airways, maintenance of the movement of the chest, strengthening of the diaphragm and additional respiratory muscles, etc.
The article describes the most often risk factors and core complications. Special attention has been placed on the specifics and difficulties in pulmonary rehabilitation of elderly people. The basic methods of pre- and postoperative pulmonary rehabilitation have been described, i.e.: breathing exercises, bronchial tree treatment (downward drainage, techniques of the secretion removal, effective cough exercises, etc.) and others. The techniques of some treatment, indications and contraindications have been described in details.
The majority of the elderly patients of the operative departments may be rehabilitated from the first days of hospitalization. The appropriately proceeded rehabilitation strongly reduces pulmonary complications of the postoperatively immobilized elderly patients, time of treatment and costs.
Nowoczesne metody anestezjologii, wprowadzanie mniej inwazyjnych metod leczenia chirurgicznego spowodowały, że właściwie nie istnieje granica wieku, w którym wykonywane są zabiegi operacyjne. Pamiętać jednak należy, że leczenie chirurgiczne jest nadal przyczyną dużej częstości powikłań. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują powikłania dotyczące układu oddechowego, wciąż stanowiące zagrożenie dla zdrowia i życia chorych, zwłaszcza w podeszłym wieku.
Ryzyko pooperacyjnych powikłań płucnych wyraźnie wzrasta po 60 r.ż., wiek chorego jest tutaj niezależnym czynnikiem ryzyka. Szczególnie narażeni są pacjenci ze współistniejącymi chorobami układu oddechowego, otyli, z wadami i zniekształceniami klatki piersiowej i kręgosłupa. Powikłania płucne dotyczą 16-25% chorych leczonych w oddziałach zabiegowych. Bezpośrednią przyczyną tych powikłań są zaburzenia wentylacji płuc, wynikające z:
– pooperacyjnego bólu, powodującego spłycenie oddechów i unikanie kaszlu,
– unieruchomienia chorego,
– odruchowego, wysokiego ustawienia przepony, zmniejszającego powierzchnię oddechową płuc,
– pooperacyjnego wzdęcia jelit,
– działania środków znieczulających, powodujących osłabienie czynności oddechowych (1).
Konsekwencją nieprawidłowej wentylacji przy jednoczesnym upośledzeniu bądź zniesieniu odruchu kaszlu, jest zaleganie obfitszej niż w warunkach prawidłowych ilości wydzieliny. Prowadzi to do niedrożności oskrzeli i niedodmy. Wystąpienie niedodmy powoduje nasilenie płucnego przecieku krwi i spadek wysycenia tlenem krwi tętniczej. Natomiast zakażenie obszaru niedodmowego prowadzi do zapalenia miąższu płucnego.
Oprócz wspomnianych wyżej zaburzeń w układzie oddechowym, powikłaniom infekcyjnym sprzyjają również nierzadko występujące u osób starszych zaburzenia odporności i niedożywienie.
Jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania powikłaniom ze strony układu oddechowego jest wczesna rehabilitacja.
Rehabilitacja oddechowa chorych w podeszłym wieku powinna rozpocząć się jeszcze przed planowanym zabiegiem operacyjnym. Jej podstawowym zadaniem jest normalizacja stwierdzonych zaburzeń czynności układu oddechowego, zminimalizowanie następstw operacji i ewentualnych powikłań.
Prowadzenie kompleksowej rehabilitacji, w tym rehabilitacji oddechowej osób w wieku podeszłym jest zadaniem niezwykle trudnym. Powinna być ona prowadzona przez zespół specjalistów, w skład którego wchodzą:
– lekarz specjalista w zakresie chirurgii,
– lekarz anestezjolog,
– lekarz specjalista rehabilitacji medycznej,
– lekarze innych specjalności dobierani indywidualnie dla potrzeb danego chorego np. internista, kardiolog, neurolog i inni,
– pielęgniarki,
– fizjoterapeuci,
– psycholodzy (2).
Należy uwzględnić liczne czynniki utrudniające prowadzenie programu rehabilitacji oddechowej tej szczególnej grupy pacjentów.Istotne znaczenie mają tu schorzenia aktualnie współistniejące: choroby układu sercowo-naczyniowego, układu oddechowego, schorzenia neurologiczne, zmiany zwyrodnieniowe narządu ruchu, osteoporoza, skutki przebytych urazów. Ważnym czynnikiem utrudniającym rehabilitację oddechową osób w wieku podeszłym są występujące zniekształcenia klatki piersiowej (skoliozy, kifoskoliozy), ograniczenia ruchomości stawów obręczy barkowej i kręgosłupa. Odgrywają one dużą rolę w mechanice oddychania. Częste u ludzi starszych obniżenie ostrości wzroku, zaćma, zwyrodnienie siatkówki, a także spadek progu słyszalności oraz rozróżniania lokalizacji dźwięków, zaburzenia równowagi znacząco utrudniają prowadzenie postępowania usprawniającego (1).
Przy realizacji programu rehabilitacji oddechowej u osób starszych należy uwzględnić również pewne ograniczenia psychiczne utrudniające poprawę sprawności, a wśród nich brak motywacji, otępienie, zespół depresyjny. Pobyt w szpitalu jest dla każdego chorego dużym przeżyciem. Oznacza izolację od świata bliskich i normalnej aktywności, wiąże się z poczuciem zagrożenia, lękiem i obawą o własne zdrowie (3). Dlatego tak istotne jest już na samym początku zdobycie zaufania chorego, prowadzenie rehabilitacji w spokojnej i życzliwej atmosferze, podtrzymywanie wiary w skuteczność prowadzonych zabiegów. Z drugiej strony należy zwrócić uwagę na niestawianie choremu zadań zbyt trudnych. Przy zbyt szybkim przechodzeniu do kolejnych etapów rehabilitacji, nadmiernej stymulacji chorego uzyskujemy często efekt odwrotny – obniżenie nastroju, apatię, a nawet odmowę udziału w zajęciach rehabilitacyjnych. Przy istniejących zaburzeniach nastroju przydatne może okazać się włączenie leków przeciwdepresyjnych, w cięższych przypadkach konieczna jest konsultacja psychiatry (1).
Rehabilitacja pulmonologiczna przed zabiegiem operacyjnym opiera się głównie na korekcji istniejących zaburzeń wzoru oddechowego i odpowiednim instruktażu ćwiczeń, które będą wykonywane bezpośrednio po operacji.
Program rehabilitacji obejmuje przede wszystkim naukę ćwiczeń oddechowych.
Ćwiczenia oddechowe rozpoczynamy od wydechu. W trakcie ćwiczeń chory powinien wykonywać wdech nosem, a wydech przez półprzymknięte usta. Wdech nosem ogrzewa, oczyszcza i nawilża powietrze. Wydech ustami ułatwia kontrolę czasu jego trwania i zwiększa efektywność. Prawidłowy stosunek czasu trwania wdechu do wydechu wynosi 2:3. Zaleca się stosowanie krótkich serii ćwiczeń oddechowych po 4-6 powtórzeń. Zbyt intensywne ich stosowanie może doprowadzić do hiperwentylacji, której następstwem są zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej (1, 4). Uczymy chorego oddychania wszystkimi torami oddechowymi: dolno- i górno żebrowym, przeponowym oraz wybiórczo lewą i prawą stroną klatki piersiowej.
Ćwiczenia przygotowujące chorego do zabiegu chirurgicznego przeprowadza się indywidualnie na sali chorych. Ich codzienne powtarzanie korzystnie wpływa nie tylko na układ oddechowy, lecz także odwraca uwagę od zbliżającej się operacji, zmniejsza stres i niepokój. Okres rehabilitacji przedoperacyjnej powinien być traktowany jako czas na nawiązanie dobrego kontaktu z chorym, zdobycie jego zaufania, co będzie stanowić podstawę do dalszej współpracy w okresie pooperacyjnym (5).
Ważnym czynnikiem w przygotowaniu chorego do operacji jest prowadzenie przez niego higienicznego trybu życia, dotyczy to zwłaszcza zaprzestania palenia papierosów, najlepiej na okres około miesiąca przed planowanym zabiegiem chirurgicznym. Palenie tytoniu sprzyja sześciokrotnie częstszemu rozwojowi zaburzeń czynności układu oddechowego po operacji (1).
Rehabilitację oddechową po zabiegu chirurgicznym rozpoczynamy już w Oddziale Pooperacyjnym. Dotyczy ona zarówno chorych oddychających samodzielnie, jak i chorych wentylowanych mechanicznie. Tworzą ją wszystkie działania zapobiegające z jednej strony powikłaniom ze strony układu oddechowego, z drugiej poprawiające jego wydolność.
Główne bezpośrednie cele tych zabiegów to:
– utrzymanie ruchomości klatki piersiowej,
– wzmocnienie przepony i pomocniczych mięśni oddechowych,
– usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych,
– zmniejszenie niedodmy płuc i częstości powikłań infekcyjnych,
– ułatwienie wymiany gazowej w płucach, a w następstwie zapewnienie prawidłowego utlenowania tkanek.
Program usprawniania powinien być indywidualny i dostosowany do, często dynamicznie zmieniającego się, stanu chorego.
Wśród metod rehabilitacji pulmonologicznej wykorzystywanych w Oddziałach Intensywnej Terapii i Oddziałach Pooperacyjnych zasadnicze miejsce zajmują zabiegi toalety drzewa oskrzelowego (drenaż ułożeniowy, ćwiczenia efektywnego kaszlu, techniki ewakuacji wydzieliny, terapia dodatnim ciśnieniem wydechowym) oraz ćwiczenia oddechowe.
Drenaż ułożeniowy polega na przyjmowaniu przez pacjenta lub układaniu go przez personel oddziału w pozycjach, sprzyjających ewakuacji zalegającej wydzieliny, przy wykorzystaniu siły grawitacji (ryc. 1). Zasadą drenażu jest takie ułożenie chorego, aby drenowany segment płuca znajdował się zawsze powyżej wnęki. W takiej pozycji wydzielina będzie spływała oskrzelem drenującym zajęty segment płuca w kierunku oskrzela głównego. Klasycznym przykładem takiego ułożenia jest pozycja Trendelenburga (6). Zabieg przeprowadza się na specjalnych łóżkach drenażowych z możliwością regulacji pozycji chorego. Przy ich braku można zastosować 20-30 cm podkładkę pod nogi łóżka lub sztywny wałek podkładany pod biodra chorego, tak aby uzyskać 10-20 stopni uniesienia. Zabieg przeprowadza się kilkakrotnie w ciągu dnia w zależności od ilości zalegającej wydzieliny i stanu pacjenta. Czas trwania pojedynczego zabiegu wynosi przeciętnie 15-20 minut. Drenaż powinien być poprzedzony zażyciem przez chorego leku rozrzedzającego wydzielinę (1, 4). W czasie drenażu stosuje się oklepywanie klatki piersiowej, masaż wibracyjny, wstrząsanie, ćwiczenia efektywnego kaszlu. Przeciwwskazaniem do jego wykonania są: urazy głowy, krwawienie mózgowe, niewydolność krążenia, nieunormowane nadciśnienie tętnicze, świeży zawał serca, krwawienie z przewodu pokarmowego i dróg oddechowych, refluks żołądkowo-przełykowy.
Ryc. 1. Drenaż ułożeniowy.
Bardzo istotne znaczenie w rehabilitacji oddechowej chorych po zabiegach operacyjnych ma oklepywanie klatki piersiowej. Powinno być ono wykonywane kilkakrotnie w ciągu dnia u chorego znajdującego sie w pozycji drenażowej. Oklepuje się obie połowy klatki piersiowej od podstawy do szczytu płuc, omijając okolicę nerek i kręgosłupa. Ręce fizjoterapeuty należy układać w kształcie łódki, tak aby wytworzyć podciśnienie na oklepywanej powierzchni (ryc. 2). Stosuje się szybkie naprzemienne ruchy w stawach promieniowo-nadgarstkowych. Najczęściej oklepywanie trwa jednorazowo kilka minut, następnie jest powtarzane w 2-3 seriach (1). Przeciwwskazaniem do tego zabiegu jest zator tętnicy płucnej, świeży zawał serca, tętniak w obszarze klatki piersiowej lub pniu mózgu, niezdrenowana odma opłucnowa, zaawansowana osteoporoza, złamania żeber, ciężkie uszkodzenia skóry i rozległe rany.
Ryc. 2. Oklepywanie klatki piersiowej.

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2008-09-05
zaakceptowano do druku: 2008-11-08

Adres do korespondencji:
*Aleksandra Doroszewska-Szczepanik
ul. Konarskiego 13, 05-400 Otwock
tel.: (0-22) 779-40-31 wew. 452
e-mail: oladorosz@wp.pl

Postępy Nauk Medycznych 12/2008
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych