Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2011, s. 208-218
*Piotr Migas, Magdalena Heyka
Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus L.) we współczesnej terapii – wskazania i bezpieczeństwo stosowania
Greater celandine (Chelidonium majus L.) in modern therapy – indications and safety of use
Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych, Wydział Farmaceutyczny, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: dr hab. Mirosława Krauze-Baranowska, prof. nadzw.
Summary
The perception that herbal drugs are completely safe results in registering them as OTC drugs or dietary supplements. That is why they are often used without previous consultation with physicians or pharmacists. As a result, a growing number of reports on adverse effects of raw materials and herbal drugs has been published. More information on contraindications, side effects, interaction is also found in the European Medicines Agency (EMEA) monographs even of well known medicinal raw materials. As a result, the plant materials which have been used in medicine for centuries are being gradually eliminated, including greater celandine herb.
In this article the biological activities of greater celandine extracts and alkaloids isolated from this plant are presented. The long-term drug use, including inconsistence with the indications and contraindications, as well as with other drugs can cause serious complications, mainly associated with liver dysfunction. However, it does not mean that greater celandine plant material as well as its extracts should be eliminated from the treatment. They should be used, as many other OTC drugs, under strict control by a patient who is aware of the risks.
Chelidonium majus L. – glistnik jaskółcze ziele jest rośliną występującą w stanie naturalnym w Europie, Azji oraz Ameryce Południowej. Przetwory z glistnika, tj. nalewki, napary stosowane są w medycynie tradycyjnej od wieków; pierwsze wzmianki o zastosowaniu glistnika w medycynie znajdują się w „Papirusie Ebersa” (lata 1550-1553 p.n.e) (1). Podstawowym wskazaniem do stosowania preparatów zawierających ziele glistnika jaskółczego ziela jest terapia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, będących wynikiem stanów spastycznych w obrębie dróg żółciowych (2, 3). Niemniej w medycynie tradycyjnej wyciągi z Chelidonii herba znalazły zastosowanie również jako środki o działaniu uspokajającym (ułatwiają zasypianie), hipotensyjnym, przeciwbólowym, przeciwzapalnym, hepatoochronnym, antyalergicznym, znieczulającym, moczopędnym i przeciwobrzękowym. Szereg aktywności potwierdzono badaniami w warunkach in vitro, jak i in vivo na zwierzętach. Badania te ujawniły również aktywność przeciwwirusową, przeciwdrobnoustrojową i przeciwnowotworową wyciągów alkoholowych z ziela glistnika (2, 4, 5, 6).
Pomimo szerokiego zakresu aktywności biologicznej i ugruntowanej pozycji Chelidonii herba wśród surowców leczniczych, obserwuje się działania zmierzające do eliminacji surowca i jego przetworów z lecznictwa. Prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, w ogłoszeniu z dnia 4 sierpnia 2010 r. pisze, że „nie poleca się stosowania produktów leczniczych zawierających ten surowiec roślinny”. Z treści ogłoszenia Prezesa URPL, WMiPB wynika, że „ryzyko stosowania surowca do celów leczniczych przeważa nad znikomą korzyścią terapeutyczną (3κ)”. Jednocześnie wskazuje się, że również European Medicines Agency (EMEA) podjęła działania celem wpisania Chelidonium maius na europejską listę ziół, których ryzyko stosowania przekracza akceptowane korzyści lecznicze (7).
Skład chemiczny
Alkaloidy
O aktywności biologicznej wyciągów z Chelidonium majus L., podobnie jak innych przedstawicieli rodziny Papaveraceae (Makowate), decydują w głównej mierze alkaloidy. Są to głównie alkaloidy izochinolinowe. Roślina zawiera ponadto również alkaloid chinolizydynowy – sparteinę (związek charakterystyczny dla rodziny Fabaceae – Bobowate) (8, 9, 10).
W zespole alkaloidów Chelidonium zidentyfikowano łącznie ponad 30 związków (tab. 1).
Tabela 1. Alkaloidy zidentyfikowane w Chelidonium majus L. (11, 12, 13).
Pochodne benzenofenantrydyny Chelidonina
alfa-homochelidonina
Sangwinaryna
Oksysangwinaryna
Nitydyna
Norsangwinaryna
Dihydronitydyna
Oksynitydyna
Chelerytryna
Norchelerytryna
Dihydrochelidonina
Chelerubina
Chelamidyna
Chelamina
Chelidimeryna
Pochodne benzenofenantrydynyChelelutyna
Dihydrochelelutyna
N-dimetylo-9,10-dihydroksysangwinaryna
Dihydrosangwinaryna
Dihydrochelerubina
Dihydrochelerytryna
Oksychelidonina
10-Hydroksychelidonina
10-Hydroksy-homochelidonina
Norchelidonina
Izochelidonina
 
Pochodne protoberberynyKoptyzyna
Berberyna
Dihydroberberyna
Pochodne protoberberynyDihydrokoptyzyna
Stylopina
Korysamina
Tetrahydroberberyna
  
Pochodne protopinyProtopina
Allokryptopina
 
Pochodne aporfinyMagnofloryna
Korydyna
Norkorydyna
Pochodne chinolizydynySparteina
   
Dominującymi alkaloidami są chelidonina, chelerytryna, sangwinaryna, berberyna, koptyzyna i stylopina (9).
Badania fitochemiczne korzeni i ziela glistnika wskazują na znaczne różnice zarówno w składzie jakościowym, jak i ilościowym zespołu związków alkaloidowych.
Surowiec farmakopealny (FP VIII) – Chelidonii herba powinien zawierać nie mniej niż 0,6% alkaloidów w przeliczeniu na chelidoninę. Analizy ilościowe wskazują, że zawartość alkaloidów w zielu rośliny wynosi 0,1-1%, natomiast w korzeniach sięga 3% (9).
Istotny wpływ na zawartość poszczególnych alkaloidów w surowcu ma czas zbioru. Synteza alkaloidów ma charakter dynamiczny i istotny wpływ na jej przebieg ma światło i temperatura. Za przykład mogą posłużyć wyniki badań zawartości chelidoniny, sangwinaryny, berberyny i koptyzyny w zielu, korzeniach oraz soku mlecznym Ch. majus. Stężenie sangwinaryny w soku mlecznym w ciągu dnia może wzrosnąć nawet dwukrotnie, tj. od 1,5% rano do 3% wieczorem w miesiącach letnich. W tym samym czasie stężenie koptyzyny wzrasta od 6 do 10%. W ciągu nocy stężenie alkaloidów w soku stopniowo maleje. W efekcie o poranku ich zawartość w soku jest na zbliżonym poziomie. Podobne zmiany w stężeniu alkaloidów odnotowano w zielu i korzeniach Ch. majus. Jednocześnie wykazano, że korzenie glistnika, w porównaniu do ziela, syntetyzują do 20 razy więcej chelidoniny i sangwinaryny. Wykazano, że w zespole związków alkaloidowych Chelidonii radix dominuje chelidonina, podczas gdy w zielu – koptyzyna (13, 14, 15).
Kwasy organiczne
W zespole kwasów organicznych w zielu Ch. majus zidentyfikowano kwas: jabłkowy, cytrynowy i chelidonowy. Obecne są też pochodne kwasu cynamonowego i benzoesowego (1,2%): kwasu p-kumarowego (0,06%), ferulowego (0,02%), kawowego (0,4%), gentyzynowego (<0,01%), p-hydroksybenzoesowego (<0,01%). Są to głównie pochodne estrowe, mianowicie: kwas ()-2-(E)-kawoilo-D-glicerynowy; kwas ()-4-(E)-kawoilo-L-treoninowy; lakton kwasu ()-2-(E)-kawoilo-L-treoninowego, a także już wcześniej wykryty w niektórych gatunkach Fabaceae, Brassicaceae i Urticaceae, kwas (+)-(E)-kawoilojabłkowy (16, 17).
Karotenoidy
Ilość związków karotenoidowych w wysuszonym zielu dochodzi do 1,36%, z czego 0,11% obecnych jest w kwiatach. Surowiec zawiera niewielkie ilości α- i β- karotenu oraz α- i β- kryptoksantyny. Głównym karotenoidowym związkiem w surowcu jest (E)-luteino-5,6-epoksyd. Na podstawie widma UV-Vis, czasów retencji i ko-chromatografii z wzorcami zidentyfikowano w surowcu: wiolaksantynę, flawoksantynę, chryzantemoksantynę, (9Z)-luteino-epoksyd, (13Z)-luteino-5,6-epoksyd oraz E- luteinę (18).
Flawonoidy
W liściach, łodygach i kwiatach dominują związki flawonoidowe z grupy flawonoli – pochodne kwercetyny i kemferolu. Ich zawartość w zielu sięga 2%. Interesującym jest brak związków flawonoidowych w owocach i nasionach rośliny (19).
Aktywność biologiczna substancji czynnych wyizolowanych z Chelidonium majus
Własności cytotoksyczne (20-26)
Aktywność cytotoksyczną alkaloidów Chelidonium majus – chelidoniny, sangwinaryny, chelerytryny, koptyzyny potwierdziły badania in vitro na NK/Ly mysich komórkach chłoniaka oraz izolowanym DNA. Ustalono, że mechanizm działania poszczególnych związków jest różny.
Chelerytyna, sangwinaryna i koptyzyna wbudowując się w strukturę DNA, izolowanego z komórek chłoniaka, powodują jej uszkodzenie, co prowadzi do apoptozy. Wykazano, że sangwinaryna powoduje nasilenie ekspresji proapoptycznego białka Bax jak również aktywuje kaskadę kaspazową. Uwalnianie proapoptycznych białek przez alkaloidy glistnika jaskółczego ziela do cytoplazmy, jest skorelowane z wpływem na przepuszczalność błony komórkowej.
W przeciwieństwie do wymienionych alkaloidów, chelidonina nie wykazuje powinowactwa do DNA i jest mniej cytotoksyczna wobec NK/Ly mysich komórek chłoniaka. Podkreśla się, że mechanizm działania związku jest podobny do winblastyny – hamuje polimeryzację tubulin i blokuje cykl komórkowy w fazie mitozy, zwiększa ilość zmienionych (rozwiązanych) chromatyn.
Cytotoksyczność alkaloidów Ch. majus wiąże się również z blokowaniem oddychania komórkowego, co prowadzi do śmierci komórki. Taki mechanizm działania wykazują chelerytryna, sangwinaryna, berberyna i koptyzyna, mające czwartorzędowy atom azotu w strukturze. Ponadto obecne w strukturze związków reaktywne ugrupowanie iminowe jest zdolne do hamowania aktywności enzymów i innych białek z grupą nukleofilową. Efektem tego jest hamowanie przez chelerytrynę aktywności kinazy proteinowej C, której zwiększona aktywność oraz ekspresja kodującego ją genu, są czynnikami etiopatogennymi niektórych nowotworów, np. niedrobnokomórkowego raka płuc. W badaniach in vitro potwierdzono, że stosowanie chelerytryny z cisplatyną zwiększa wrażliwość komórek nowotworowych na terapię cisplatyną.
Badania in vitro na komórkach mięsaka S180 potwierdziły zdolność berberyny do hamowania syntezy DNA i RNA. Ponadto związek dezaktywuje topoizomerazy, hamuje aktywność cyklooksygenazy II oraz odwrotnej transkryptazy RNA wirusów uczestniczących w procesie nowotworzenia. Berberyna hamuje proces angiogenezy poprzez inhibicję ekspresji metaloproteinaz. W badaniu in vitro na liniach komórkowych nowotworu przełyku, berberyna działa ponadto przeciwobrzękowo, hamując m.in. sekrecję interleukiny 6.
Doniesienia o aktywności cytotoksycznej alkaloidów Chelidonium majus dały początek badaniom nad ich stosowaniem w terapii nowotworów. Przykładem jest pochodna chelidoniny, zawierająca reszty kwasu tiofosforowego – Ukrain (ryc. 1).
Ryc. 1. Ukrain (27).
Powyższy związek zarejestrowano w National Cancer Institute (Bethesda, Meryland, USA) pod symbolem NSC61570. Wykazano, że Ukrain stosowany z gemcitabiną jest skuteczny w terapii raka trzustki. W innych badaniach in vivo wykazano skuteczność pochodnej chelidoniny w profilaktyce nawrotów i po chirurgicznym usunięciu guza. Jednocześnie obserwowano pozytywny wpływ na wskaźniki systemu immunologicznego, w tym na poziom interferonu. Zakres stosowania tiofosforowej pochodnej chelidoniny obejmuje leczenie nowotworów, zespołu nabytego braku odporności, a także wirusowego zapalenia wątroby typu C.
Mechanizm działania pochodnej tiofosforanowej chelidoniny nie jest jednak do końca poznany, co sprawia, że jej stosowanie budzi wiele kontrowersji. Prawdopodobnie związek wpływa na wewnątrzkomórkowe zużycie tlenu, hamuje syntezę DNA, RNA i białek prowadząc w rezultacie do apoptozy komórki. Badania in vitro wykazały słabe hamowanie polimeryzacji tubulin, prowadzące do zatrzymania komórkowego cyklu w fazie G2/M. Związek zwiększa ilość limfocytów T, zwłaszcza limfocytów pomocniczych, a obniża poziomy limfocytów T supresorowych. Niemniej Ukrain wykazuje liczne działania niepożądane, jak krwawienia z guza, gorączka, nudności, uczucie zmęczenia, reakcje alergiczne.
Działanie przeciwskurczowe (5, 16, 17)
Działanie przeciwskurczowe wyciągów z ziela glistnika jest wypadkową aktywności szeregu grup związków syntetyzowanych przez roślinę – głównie alkaloidów.
Działanie spazmolityczne na mięśnie gładkie 1,0 g chelidoniny odpowiada 0,53 g papaweryny. Badania na izolowanym mięśniu jelita królika potwierdziły, że chelidonina działa papawerynopodobnie. Dowiedziono jednocześnie, że chelidonina, wyraźniej od koptyzyny i protopiny, zmniejszała skurcze indukowane chlorkiem baru. Z kolei skurcze wywoływane parasympatykomimetykiem – karbacholem, chelidonina hamowała niekompetycyjnie, poprzez wpływ na układ parasympatyczny. Spośród badanych alkaloidów, w modelu skurczów indukowanych przykładanym polem elektrycznym, chelidonina najsłabiej wpływała na relaksację mięśnia.
Działanie przeciwskurczowe wykazuje również berberyna. Związek hamuje napływ zewnątrzkomórkowego wapnia, jak i jego uwalnianie z magazynów komórkowych mięśni gładkich jelita, co skutkuje zmniejszeniem napięcia mięśni przewodu pokarmowego. W badaniach na izolowanym jelicie świń gwinejskich wykazano, że berberyna hamuje skurcze indukowane zarówno acetylocholiną, jak i kationami baru.
Działanie rozkurczowe surowca na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego wzmaga frakcja kwasów organicznych, zwłaszcza pochodnych kwasu cynamonowego. Badania in vitro na izolowanym jelicie krętym szczura wykazały słabe hamowanie przez kwas kawoilojabłkowy skurczów mięśni, indukowanych acetylocholiną (do 7% redukcji skurczu mięśnia).
Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy (25, 26, 28, 29, 30)

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2011-06-15
zaakceptowano do druku: 2011-07-05

Adres do korespondencji:
*dr farm. Piotr Migas
Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
Al. Gen. J. Hallera 107, 80-416 Gdańsk
tel.: (58) 349-31-62
e-mail: pmig@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 3/2011
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii