W dniach 23-27 września 2024 roku odbył się kurs CMKP „Seksuologia wieku rozwojowego” organizowany przez Pracownię Ginekologii Wieku Rozwojowego i Seksuologii Kliniki Ginekologii KG UMP, który był też swoistym upamiętnieniem i oddaniem czci profesorowi Zbigniewowi Lwowi-Starowiczowi zmarłemu 13 września 2024 roku.

Profesor Zbigniew Lew-Starowicz urodził się 25 października 1943 roku w Sieradzu. W 1966 roku ukończył medycynę na Wydziale Lekarskim Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi. W 1986 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk medycznych ze specjalnością w zakresie psychiatrii. W latach 1995-1996 był ekspertem Ministerstwa Edukacji Narodowej w zakresie edukacji seksualnej, a w okresie 1996-1998 liderem programu edukacji seksualnej Organizacji Narodów Zjednoczonych. W 1994 roku został powołany na krajowego konsultanta z zakresu seksuologii. Profesor Zbigniew Lew-Starowicz był autorem i współautorem kilkuset publikacji z zakresu seksuologii i psychiatrii oraz kilku tysięcy artykułów popularnonaukowych także związanych z edukacją seksualną. Został on odznaczony Krzyżem Kawalerskim, Krzyżem Oficerskim i Orderem Odrodzenia Polski.

Profesor Zbigniew Lew-Starowicz był autorem lub współautorem kilkuset prac naukowych i popularnonaukowych poświęconych problematyce współczesnej seksuologii i psychiatrii dotyczących także edukacji seksualnej (1, 2).

Edukacja seksualna związana jest z promocją zdrowia seksualnego. Ważna jest w niej działalność na rzecz prawidłowego, niezakłóconego aktem przemocy rozwoju dziewcząt i chłopców, równych i odpowiedzialnych relacji partnerskich, satysfakcji z życia intymnego, braku zaburzeń, przemocy i innych krzywdzących praktyk związanych z seksualnością. Seksualność wpływa na całe życie człowieka. Nie ogranicza się bynajmniej do wiedzy o fizjologii i sztuce miłosnej. W działaniach edukacyjnych ważne są kwestie związane z przekazywaniem wiedzy o: zdrowiu seksualnym, prawidłowościach rozwoju seksualnego, planowaniu rodziny, partnerstwie, obyczajach seksualnych, możliwościach terapii seksuologicznej i erotyce (2-4).

Ogromne jest zatem znaczenie działań edukacyjnych w seksuologii wieku rozwojowego i przeogromny jest tu wkład profesora Zbigniewa Lwa-Starowicza. Poniżej przedstawiono refleksje uczestników kursu CMKP „Seksuologia wieku rozwojowego”.

Zapewne, jak większość ludzi, z osobą Pana Profesora Zbigniewa Lwa-Starowicza w pierwszej kolejności zetknęłam się poprzez media i Jego publikacje. Już w dzieciństwie pamiętam książki na domowych półkach dotyczące obszaru seksuologii opatrzone Jego nazwiskiem, wszystkie mam oczywiście do dzisiaj.

Od kiedy pamiętam, Pan Profesor udzielał się szeroko w mediach, w tym w telewizji, trudno mi zatem nawet znaleźć moment, kiedy widziałam po raz pierwszy Jego twarz. Z perspektywy czasu wydaje mi się, że od zawsze Jego wizerunek kojarzył mi się z „Panem od seksu”. Zawsze elegancki, charyzmatyczny, w jedyny w swoim rodzaju sposób potrafił mówić o seksualności człowieka – przystępnie i merytorycznie, bez dawki wstydu i zażenowania, ale i bez nadmiernej medykalizacji.

Z naukowym dorobkiem Pana Profesora zetknęłam się po raz kolejny na studiach, kiedy to miałam szczęście w programie kierunku, jakim była psychologia, móc studiować także elementy seksuologii klinicznej i sądowej. Pamiętam, jak długo poszukiwałam wtedy m.in. książki Pana Profesora „Przemoc seksualna” o wyczerpanym już dawno nakładzie.

Po rozpoczęciu pracy zawodowej w obszarze psychoterapii sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności pierwszy kontakt „na żywo” w trakcie studiów podyplomowych z zakresu seksuologii na UAM w Poznaniu z Panem Profesorem zrobił na mnie ogromne wrażenie. Pan Profesor składał podpisy do indeksu, jakby były to autografy. Zapamiętam Pana Profesora jako świetnego mówcę, zarówno podczas wykładów w trakcie licznych konferencji czy też w CMKP w Warszawie, gdzie ograniczenie słuchaczy do kilkunastu osób sprawiało, że można było z Panem Profesorem być w interakcji w zasadzie na wyciągnięcie ręki. Często się spóźniał na wykłady, co zawsze było spowodowane wizytą w Ministerstwie Zdrowia albo w telewizji, gdzie Pan Profesor starał się propagować dziedzinę nauki, jaką jest seksuologia i torować jej drogę zarówno wśród rządzących – bez względu na ustrój czy barwy polityczne, jak i wśród opinii publicznej. Co było dla mnie szczególnie ważne, Pan Profesor oprócz medycznego wykształcenia był także psychologiem, co sprawiało, że potrafił być blisko przedstawicieli obu profesji, łącząc je w nierozerwalną całość. Swoimi działaniami edukacyjnymi i naukowymi sprawił, że seks w przestrzeni społecznej w Polsce w mniejszym stopniu był odbierany jako tabu. Niewątpliwie Jego wkład jest ogromny, a takiej mieszanki cech, jak: charyzma, inteligencja i urok osobisty Pana Profesora nie da się powtórzyć. Na szczęście pozostał nam ogromny dorobek naukowy Profesora i liczne publikacje, do których jeszcze długo będziemy wracać.

Z perspektywy osoby z doświadczeniem zawodowym w pediatrii dostrzegam, jak wielkim wyzwaniem może być właściwe zrozumienie i włączenie seksuologii do codziennej praktyki lekarskiej. W swojej praktyce spotkałam pacjentów z wieloma problemami natury seksuologicznej, m.in.: wykorzystanych seksualnie, z zaburzeniami identyfikacji płci, zakażonych HIV, z brakiem akceptacji swojego ciała, z DSD. Dodatkowo widzę również, jak brak edukacji seksualnej w obrębie rodziny, negowanie, czasem wręcz karanie, za rozwój seksualności w wieku rozwojowym, np. za zachowania autoseksualne, wpływa negatywnie na poczucie własnej wartości, akceptację ciała u dzieci i młodzieży, skutkując zaburzeniami lękowymi i depresją, a co za tym idzie – zaburzeniem rozwoju psychospołecznego. Profesor Lew-Starowicz kładł szczególny nacisk na to, by w sposób otwarty, ale jednocześnie delikatny, podejmować rozmowy na tematy związane z seksualnością. Jego podejście jest dla mnie inspiracją – uczy, że seksuologia nie powinna być dziedziną tabu, a raczej elementem holistycznej opieki nad pacjentem. Wiedza ta jest nie tylko potrzebna do diagnozowania zaburzeń rozwojowych, ale również do budowania zaufania i otwartości w relacjach z pacjentami oraz ich rodzicami. Edukacja w zakresie seksuologii powinna być integralnym elementem naszej pracy, ponieważ od niej zależy przyszłe zdrowie psychiczne i fizyczne młodych ludzi.

Podsumowując, działania edukacyjne w seksuologii wieku rozwojowego są kluczowe zarówno dla pacjentów, jak i dla lekarzy. Profesor Zbigniew Lew-Starowicz swoim dorobkiem naukowym oraz podejściem do seksualności dostarcza nam cennych narzędzi, które pomagają w codziennej pracy. Moje refleksje po zapoznaniu się z jego dorobkiem skłaniają mnie do dalszej nauki i otwartego podejścia do tej ważnej, choć wciąż często pomijanej, dziedziny.

Działania edukacyjne są bardzo potrzebne w wieku rozwojowym, bo modulują zachowania seksualne, wpływają na rozwój psychofizyczny oraz zrozumienie swojej tożsamości. Edukacja w zakresie tożsamości płciowej pomaga młodym ludziom poznać różnorodność orientacji seksualnych i płci, co sprzyja akceptacji siebie i innych. Dodatkowo wiedza ta wpływa na rozwijanie zdrowych relacji oraz umiejętności komunikacji, co jest podstawą w budowaniu pewności siebie. Kolejnym jej aspektem jest edukacja w zakresie zdrowia seksualnego – niezmiernie istotna, ponieważ dostarcza młodym ludziom wiedzy o anatomii, fizjologii, a także aspektach emocjonalnych związanych z seksualnością. Pomaga w rozwijaniu umiejętności podejmowania świadomych decyzji, promuje zdrowe zachowania, a także informuje o ryzyku związanym z chorobami przenoszonymi drogą płciową oraz nieplanowaną ciążą. Taka edukacja przyczynia się do budowania odpowiedzialnych postaw i szacunku wobec innych.

Profesor Zbigniew Lew-Starowicz na swoich szkoleniach wielokrotnie podkreślał, że zarówno szkoła, jak i rodzina mają istotną rolę w edukacji seksualnej. Rodzice powinni być wsparciem dla swoich dzieci, otwarcie rozmawiając na temat seksualności, podczas gdy szkoła powinna dostarczać wiedzy teoretycznej. Profesor Zbigniew Lew-Starowicz prowadził liczne kursy i warsztaty dla nauczycieli oraz pedagogów, pomagając im w lepszym przygotowaniu do prowadzenia zajęć z zakresu edukacji seksualnej w szkołach. Pan Profesor wielokrotnie podkreślał, że edukacja seksualna powinna być oparta na faktach naukowych, a nie na mitach czy tabu. Młodzi ludzie muszą mieć dostęp do rzetelnych informacji na temat ciała, procesów dojrzewania, relacji międzyludzkich i seksualności.

Bardzo cenię wiedzę i doświadczenie profesora Zbigniewa Lwa-Starowicza. W trakcie specjalizacji z seksuologii uczestniczyłam we wszystkich kursach organizowanych przez Pana Profesora. Miałam możliwość poszerzać swój warsztat, wspólnie opiniując pacjentów z Panem Profesorem w sprawach z zakresu prawa cywilnego i karnego. Najtrudniejsza opinia dotyczyła tranzycji. (Jako specjalizantka seksuologii w sprawach byłam ustanowiona jako biegła psychiatra). Jest mi bardzo przykro z powodu śmierci Pana Profesora. Bardzo żałuję, że nie mogę dłużej od Niego czerpać wiedzy.

Edukacja seksualna w wieku rozwojowym odgrywa niezwykle ważną rolę w kształtowaniu zdrowych postaw i świadomości młodych ludzi. Jest to czas, kiedy jednostka przechodzi intensywne zmiany fizyczne, psychiczne i emocjonalne, dlatego odpowiednie wsparcie edukacyjne jest kluczowe, aby te zmiany mogły przebiegać w prawidłowym kierunku i w zrównoważony sposób. Edukacja seksualna pozwala dzieciom i młodzieży lepiej zrozumieć swoje ciało, emocje i relacje interpersonalne. Brak rzetelnej edukacji seksualnej może prowadzić do licznych problemów, takich jak: dezinformacja, lęk przed seksualnością czy niezdrowe relacje, a także zwiększenie ryzyka padnięcia ofiarą przemocy na tle seksualnym np. ze względu na brak znajomości swoich praw czy brak umiejętności stawiania jasnych granic.

Z własnych doświadczeń mogę powiedzieć, że edukacja seksualna, której miałam okazję doświadczyć, była ograniczona i nierzadko powierzchowna. Zamiast otwartej rozmowy na problem realnie nurtujący uczniów zajęcia przedstawiały dość arbitralnie odgórnie wybraną tematykę, a poruszane kwestie nie zawsze były omawiane w profesjonalny sposób. W trakcie jednych zajęć z zakresu edukacji seksualnej na poziomie edukacji w szkole średniej prowadzący zajęcia zaśmiał się, gdy zadałam pytanie, które chyba wydało mu się zbyt niezręczne czy może nadmiernie szczegółowe – spytałam wówczas, jak głęboko od wejścia do pochwy położona jest błona dziewicza. Wydaje mi się, że mógł zwyczajnie nie znać odpowiedzi na to pytanie, w każdym razie, śmiejąc się głośno, rzucił odpowiedź: „To chyba nie ma większego znaczenia!”. Niezależnie od tego, jaki był powód udzielenia przez niego odpowiedzi w taki, a nie inny sposób, jego zachowanie było nieakceptowalne i sprawiło, że zarówno ja, jak i inni uczestnicy przestaliśmy czuć, że na tych zajęciach możemy bezpiecznie dopytywać o interesujące nas tematy. Ten przykład z mojego własnego doświadczenia z zajęć edukacji seksualnej pokazuje, że wciąż jest w tym temacie dużo do zrobienia, bo istotne jest nie tylko to, by edukacja seksualna była powszechnie dostępna, np. w szkołach, ale także, że kluczowe jest dbanie o jej jakość i dobre przygotowanie – nie tylko merytoryczne! – prowadzących.

Dlatego uważam, że tak ważne jest, by na forum publicznym działały autorytety, których głos będzie miał budujące znaczenie w tworzeniu standardów edukacji seksualnej w kraju i na świecie. Profesor Zbigniew Lew-Starowicz był jednym z najważniejszych autorytetów w dziedzinie seksuologii w Polsce. Jego praca naukowa i działalność praktyczna miały ogromny wpływ na popularyzację tematyki seksualności, która przez wiele lat była w naszym kraju tematem tabu. Profesor przez wiele lat aktywnie działał na rzecz wprowadzenia rzetelnej edukacji seksualnej w polskich szkołach, podkreślając, że młodzież powinna mieć dostęp do wiedzy na temat seksualności w sposób profesjonalny i oparty na faktach.

Jednym z kluczowych wkładów profesora Lwa-Starowicza była praca na rzecz opracowania i wprowadzenia współczesnych programów edukacji seksualnej w Polsce. Jego podejście do edukacji seksualnej zakładało otwarte rozmowy o seksualności, z uwzględnieniem nie tylko biologii, ale także emocji i aspektów psychicznych. Profesor swoje działania edukacyjne kierował również do osób dorosłych – m.in. rodziców i nauczycieli, którym starał się przekazać, jak ważne jest wspieranie młodych ludzi w ich rozwoju seksualnym. Był współautorem licznych publikacji naukowych i popularyzatorskich w tym temacie, dzięki czemu wielu specjalistów, ale też zwykłych ludzi zainteresowanych tematyką seksualności oraz edukacji seksualnej, miało szansę zyskać nieocenioną wiedzę, z której mogli korzystać sami i przekazywać ją innym, w tym dzieciom i młodzieży. Kolejnym znaczącym osiągnięciem profesora była jego działalność w zakresie terapii zaburzeń seksualnych. Lew-Starowicz był pionierem terapii seksualnej w Polsce, przyczyniając się do zwiększenia świadomości społecznej na temat problemów związanych z seksualnością, takich jak dysfunkcje seksualne, co wcześniej w Polsce rzadko było omawiane w kontekście naukowym.

W mojej ocenie wkład profesora Lwa-Starowicza, który propagował bardziej kompleksowe podejście do seksualności, był niezwykle potrzebny. Jego badania i publikacje zmieniły podejście do tego tematu w Polsce, a jego zaangażowanie miało bezpośredni wpływ na rozwój edukacji seksualnej.

Podsumowując, działania edukacyjne w seksuologii wieku rozwojowego są niezwykle ważne, a wkład profesora Zbigniewa Lwa-Starowicza w tę dziedzinę jest nieoceniony. Jego praca naukowa i zaangażowanie miały ogromny wpływ na zmianę podejścia do edukacji seksualnej w Polsce, choć nie zmienia to faktu, że moim zdaniem wciąż wiele pracy w tym temacie zostało do zrobienia. Tym bardziej warto traktować dotychczasową pracę Zbigniewa Lwa-Starowicza jako motywację i wzorzec do dalszych działań w tym zakresie. Myślę, że możemy traktować Pana Profesora jako inspirację, by dalej pracować na rzecz poprawy poziomu i dostępności do edukacji seksualnej w Polsce i na świecie, kontynuując zostawione przez niego dziedzictwo.