Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Balneologia Polska 1/2006, s. 40-45
Michał Drobnik, Teresa Latour
Wody lecznicze występujące w Szczawnicy – możliwości ich wykorzystania do kuracji uzdrowiskowej
Therapeutic waters occurring in szczawnica – the possibilities of their use in treatment
z Zakładu Tworzyw Uzdrowiskowych Państwowego Zakładu Higieny w Poznaniu
Kierownik Zakładu: dr farm. Teresa Latour
Streszczenie
Na podstawie dostępnego piśmiennictwa określono charakterystykę balneochemiczną leczniczych wód szczawnickich, właściwości farmakodynamiczne szczaw wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowych oraz wodorowęglanowo-sodowo-wapniowych. Omówiono wyniki dotychczasowych badań farmakodynamicznych i klinicznych wód szczawnickich oraz rolę poszczególnych składników tych wód.
Wstęp
Szczawnica jest znanym uzdrowiskiem górskim – typu zboczowego. Uzdrowiskowa rola Szczawnicy sięga początków XIX w. (1810 r.). W 1824 r. wybudowano tutaj pierwsze domy dla kuracjuszy (45); w 1858 r. uznano Szczawnicę za najlepiej zorganizowane zdrojowisko w Galicji (5). Wzmianki o działalności tego uzdrowiska, stosowaniu leczniczym niektórych wód szczawnickich łącznie z rozpoznaniem ich składu chemicznego zawarte są w wielu materiałach historycznych (2, 13, 20, 22, 30, 40, 43, 52, 58).
Podstawowym profilem leczniczym uzdrowiska Szczawnica są aktualnie przewlekłe nieswoiste zmiany zapalne dróg oddechowych oraz schorzenia alergiczne narządu oddechowego (4, 50). Czynnikami warunkującymi leczenie ww. schorzeń są walory lokalnego klimatu (korzystne warunki solarne, termiczne i przewietrzania (28, 29, 31, 32, 62, 63) oraz właściwości wód leczniczych stosowanych w formie inhalacji i do picia.
Celem opracowania jest przedstawienie, na podstawie przeglądu piśmiennictwa dotyczącego badań farmakodynamicznych i klinicznych omawianych wód, możliwości stosowania ich także w leczeniu innych jednostek chorobowych.
Charakterystyka balneochemiczna leczniczych wód szczawnickich
Lecznicze wody mineralne występujące w uzdrowisku Szczawnica są to wody z tzw. warstw szczawnickich – pochodzących z eocenu dolnego wykształconych w postaci łupków i piaskowców oraz z warstw magurkich – z eocenu środkowego o charakterze piaskowcowym (6, 7, 57).
W złożu wód leczniczych Szczawnicy występują następujące typy wód:
a) szczawy HC03-Cl-Na, HB02 pochodzące z ujęć: „Jan”, „Pitoniakówka F”, „Stefan”,
b) szczawy HC03-Cl-Na, HB02 + ( i/lub) J, Br pochodzące z ujęć: „Józefina”, „Józef”, „Wanda”, „Magdalena”,
c) szczawa HC03-Cl-Na-Ca,HB02 pochodząca z ujęcia „Szymon”,
d) woda mineralna HC03-Na-Ca, HB02 pochodząca z ujęcia „PD-4”;
e) woda kwasowęglowa HC03-Cl-Na, HB02 pochodząca z ujęcia „Pitoniakówka B+C+D+G”.
Dwutlenek węgla występujący w kilku szczawnickich wodach jest pochodzenia metamorficznego. Powstaje on w procesach dehydratacji i dekarbonizacji w ostatnim etapie działalności wulkanizmu andezytowego. Rozpuszczony w wodzie powoduje wzrost jej agresywności w stosunku do skał otaczających, wzbogacając ją w jony Ca2+, Mg2+ i inne. Zawartości dużych ilości Na+, Cl- jak również obecność jonów Br-, J-, Ba2+ należy wiązać z udziałem reliktowych, zasolonych wód pierwotnego morza fliszowego (57).
Ujęcia wód szczawnickich są przeważnie płytkie (kilkumetrowe studnie z wypływem samoczynnym), z wyjątkiem ujęć: „PD-4”, „Jan”, „Józef” – o głębokości kilkudziesięciu metrów (25-33 m) (37). Ujęcia te charakteryzują się niewielkimi zatwierdzonymi wydajnościami eksploatacyjnymi – min. 0,0008 m3/h („Magdalena”), 0,018 m3/h („Wanda”, „Józef”) max. 0,816 m3/h („Pitoniakówka B+C+D+G”) (46).
Ujęcia wód: „Jan”, „Szymon”, „Magdalena”, „Wanda”, „Józefina” zostały wykonane w latach 1822-1869 (później niejednokrotnie rekonstruowane), a pozostałych wód w latach 1962-1966.
Z danych piśmiennictwa (46, 47) oraz uśrednionych wyników pełnych analiz fizyko-chemicznych wód wykonanych na przestrzeni wielu lat (1974-1998) wynika, że oceniane ujęcia dostarczają wody lecznicze o mineralizacji ogólnej od 0,14% („PD-4”, „Pitoniakówka B+C+D+G”) do 2,64% („Magdalena”). Mineralizacja wód ze źródeł: „Jan”, „Pitoniakówka F”, „Józefina”, „Stefan” waha się w granicach 0,39-0,44%. Duże wahania w mineralizacji ogólnej (sięgające 80 %) występują w wodach z ujęcia: „Józef” (0,78-1,4%), „Wanda” (0,57-1,04%), małe natomiast w wodzie „Jan” (0,42-0,45%) i „PD-4” (0,13-0,15%).
Efekt terapeutyczny przy stosowaniu, w formie per os,leczniczych wód mineralnych zależy od ilości wody wypitej, jej składu chemicznego a także w dużym stopniu od relacji (proporcja + specjacja) pomiędzy aktywnymi biochemicznie pierwiastkami, które w wodach naturalnego pochodzenia są na ogół niepowtarzalne. Składnikiem decydującym o kwalifikacji balneochemicznej wód szczawnickich są: wodorowęglany i chlorki sodu, a w niektórych wodach także wapnia i magnezu oraz bromki, jodki i kwas m-borowy.
Średnie, najwyższe stężenie: HC03- stwierdzono w wodzie z ujęcia „Magdalena” (11785 mg/dm3), najniższe „Pitoniakówka B+C+D+G” (778 mg/dm3); Na+ - „Magdalena” (7760 mg/dm3) i „PD-4” (270 mg/dm3); Ca2+ - „Stefan” (215 mg/dm3) i „Pitoniakówka B+C+D+G” (58,12 mg/dm3); Mg2+ - „Magdalena” (225 mg/dm3) i „PD-4” (17,7 mg/dm3).
Z przebiegu krzywych (ryc. 1 i 2) przedstawiających średnie stężenia (podane w % mval), najważniejszych jonów występujących w omawianych wodach wynika, że wody posiadają podobny charakter chemiczny w zakresie makroskładników.
Ryc. 1. Średnie stężenia najważniejszych składników jonowych w wodzie z ujęć: „Józefina”, „Stefan”, „Pitoniakówka B+C+D+G”, „Józef”, „Pitoniakówka F”.
Ryc. 2. Średnie stężenia najważniejszych składników jonowych wody z ujęć: „Szymon”, „Wanda”, „Magdalena”, „Jan”, „PD-4”.
Wszystkie wody są naturalnie nasycone dwutlenkiem węgla. Oprócz ujęcia „PD-4” i „Pitoniakówka B+C+D+G”, pozostałe wody zawierają C02 w ilości> 1 g/dm3 co kwalifikuje je jako szczawy. Największe stężenie C02 występuje w wodzie z ujęcia „Pitoniakówka F” – średnio ok. 2300 mg/dm3.
Woda ze wszystkich ujęć zawiera związki boru w znacznym stężeniu – od kilkunastu do kilkuset mg/dm3 HBO2 (dla przykładu 182 mg/dm3 „Józef”, 212 mg/dm3 „Wanda” i 481 mg/dm3 „Magdalena”). Zawartość kwasu metaborowego w wodzie z poszczególnych ujęć ulega wahaniom, stosownie do wahań ogólnej mineralizacji. Wahania te występują zwłaszcza w szczawach wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowych, bromkowych, jodkowych, borowych („Magdalena”, „Wanda”, „Józef”).
W niektórych wodach np. „Wanda” i „Magdalena” występują także związki baru w stężeniu średnio 5,44-6,21 mg/dm3.
Zarówno bar – w stężeniu> 1 mg/dm3 (ww. wody oraz „Józef”, „Pit.F”, „Jan”), jak też bor w stężeniu> 20 mg/dm3 oceniane są obecnie jako składniki potencjalnie szkodliwe dla zdrowia przy podawaniu ich drogą doustną. Potencjalne zagrożenie tymi składnikami może być zminimalizowane przez dobór odpowiedniej wody, czasu kuracji i wielkości dawki.
Badania kliniczne leczniczych wód szczawnickich
Wyniki badań klinicznych, wykonane przez lekarzy pracujących w uzdrowisku we współpracy z klinikami akademii medycznych – opublikowane w periodykach poświęconych zagadnieniom uzdrowiskowym („Balneologia Polska”, „Problemy Uzdrowiskowe”) dotyczyły przede wszystkim głównego profilu leczenia uzdrowiskowego w Szczawnicy tj. schorzeń dróg oddechowych.
U chorych po uprzednio wykonanych zabiegach operacyjnych usunięcia polipów nosa, leczenie uzdrowiskowe wydłużało okres remisji średnio o ok. 30% (49).
U chorych, z zanikowym nieżytem górnych dróg oddechowych nazywanym w zależności od dominujących objawów również suchym nieżytem gardła, nosa lub krtani, który przejawia się nie tylko suchością i cienkością błon śluzowych dróg oddechowych ale także zmniejszonym wydzielaniem błony śluzowej przewodu pokarmowego stwierdzono, iż zabiegi lecznicze zastosowane w uzdrowisku Szczawnica wywołują przekrwienie błony śluzowej nosa i gardła i tą drogą przyczyniają się do wzmożenia ich czynności wydzielniczej (37).
W opracowaniu Majchrzaka i wsp. (39) dotyczącym nieżytu górnych dróg oddechowych wywołanego działaniem przemysłowych środków chemicznych, po leczeniu w Szczawnicy stwierdzono wyraźną poprawę stanu błony śluzowej i odnowę komórkową w obrazach cytologicznych wymazów z nosa.
Prowadzono także obserwacje kliniczne u ludzi z chorobą alergiczną górnych dróg oddechowych, a przede wszystkim w alergicznym nieżycie nosa, którego głównym objawem jest powstawanie obrzęków i nadmierne wydzielanie błony śluzowej doprowadzające do upośledzenia drożności nosa. Stwierdzono, że przeprowadzona kuracja balneoklimatyczna nie wywiera wpływu na poziom elektrolitów (Na+, K+, Cl-, Ca2+) we krwi (38), powoduje jednak wzrost ciepłoty błony śluzowej nosa (10), obniżenie eozynofilii we krwi (36).
Opracowanie Rzepeckiego i wsp. (54) dotyczące leczenia uzdrowiskowego chorych – z pylicą powikłaną przewlekłym nieżytem oskrzeli, z dychawicą oskrzelową lub przewlekłym astmatycznym nieżytem oskrzeli – wykazało poprawę sprawności wentylacji płuc oraz zapobieganie wystąpienia niewydolności oddechowej.
We wszystkich przedstawionych powyżej obserwacjach klinicznych, kuracja przeprowadzona w Szczawnicy opierała się na leczeniu klimatycznym i inhalacjach solankowych (zbiorowych lub aparatem Bullinga) z użyciem wody z ujęć „Stefan” i/lub „Józefina” z domieszką soli jodobromowej lub bez tej soli, płukaniem nosa i gardła tymi wodami oraz kuracji pitnej („Józefina”, „Stefan” 2 x dz. po 200 dm3). Jako uzupełnienie stosowano niekiedy preparaty wapnia i leki przeciwhistamonowe. Podobne zabiegi (oprócz kuracji pitnej ww. wodami) stosowała także Bystrzanowska i wsp. (9).
Wykonano także badania mikroflory i pyłków w powietrzu oraz dokonano obserwacji meteorologicznych, oceniając wpływ badanych czynników klimatycznych na stan chorych z astmą oskrzelową (1, 9).
W oparciu o przedstawione wyżej obserwacje ustalono, że w Szczawnicy można leczyć:
– nieżyty górnych dróg oddechowych,
– dychawicę oskrzelową,
– nieżyt oskrzeli,
– rozedmę płuc,

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Adamek T., i wsp. J.: Obserwacje kliniczne chorych na dychawicę oskrzelową leczonych w oddziale alergologicznym II Kliniki Chorób Wewnętrznych AM w Krakowie i w Ośrodku Naukowo-Badawczym w Szczawnicy w zestawieniu z wynikami badań mikroflory powietrza i czynnikami biometeorologicznymi. Baln. Pol., 1968, tom XIII, z.2-4, 215-219.
2. Aleksandrowicz J A., i wsp.: Rozbiór chemiczny dwóch nowych zdrojów wody mineralnej szczawnickiej jod i brom zawierającej. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1857, 44s.
3. Banaszkiewicz W: Niektóre właściwości farmakodynamiczne wód mineralnych ze źródła w Szczawnicy Zdroju. Baln.Pol., 1992, t.XXXV, z.1-4, 96-119.
4. Beda E.: Rola i współczesne możliwości uzdrowisk i fizykoterapii w zapobieganiu oraz leczeniu chorób cywilizacyjnych i zawodowych układu oddechowego. Baln. Pol., 1973, t.XVIII, z.1-3, 171-176.
5. Benedyktowicz A.: Koncepcja urbanistyczno-architektoniczna modernizacji i zabudowy Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1973, 7, 63-77.
6. Birkenmajer K.: Występowanie wód mineralnych na tle budowy geologicznej Szczawnicy-Zdroju. Przegląd Geolog., 1956, nr 11.
7. Birkenmajer K.: Z historii wód mineralnych Szczawnicy_zdroju i Krościenka. Przegląd Geolog., 1963, nr 7.
8. Borowicz A., i wsp.: Badania fizykochemiczne i farmakologiczne wód mineralnych stosowanych w leczeniu chorób uczuleniowych. Pamiętnik IV Ogólnopolskiego Zjazdu Baln. w Szczawnie w 1960 r, str. 22-28.
9. Bystrzanowska T., i wsp.: Porównanie wyników leczenia balneoklimatycznego w Szczawnicy różnych chorób laryngologicznych. Baln.Pol.1968, tom XIII, z. 2-4, 221-229.
10. Bystrzanowska T., Rzepecka St.: Zachowanie się temperatury błony śluzowej nosa pod wpływem zabiegów inhalacyjnych. Baln.Pol.1973, tom XVIII, z.1-3, 107-114.
11. Chapin R.E., Ku W.W.: The reproductive toxicity of boric acid. Environ. Health Perspect. 1994,102,7,87-91.
12. Cienciała M., i wsp.: Kształtowanie się zespołów mikroflory w powietrzu ośrodków alergologicznych w Szczawnicy i w Krakowie. Baln.Pol. 1968, tom XIII, z.2-4, 265-273.
13. Dietl J.: Źródła lekarskie w Szczawnicy, Iwoniczu, Krzeszowicach, Swoszowicach i Solcu. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1858, s. 36-66.
14. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych stosowanych dożołądkowo na poziom magnezu i wapnia w surowicy krwi zwierząt doświadczalnych. Biul. Magnezol., 1999, 4, 2, 308-313.
15. Drobnik M., Latour T.: Czynne działanie biologiczne średniozmineralizowanej wody wodorowęglanowo-sodowej z ujęcia „Pitoniakówka” w Szczawnicy, przeznaczonej do uzdrowiskowej kuracji pitnej. Roczn.PZH, 2001, 52, nr1, 41-47.
16. Drobnik M., Latour T.: Badanie właściwości farmakodynamicznych roztworu kwasu borowego. Roczn. PZH, 2001, 52, nr.4, 329-336.
17. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych, swoistych o różnym stopniu mineralizacji, stosowanych w krenoterapii, na poziom elektrolitów oraz na równowagę kwasowo-zasadową we krwi szczurów. Baln. Pol., 2001, XLIII, 7-13.
18. Drobnik M., Latour T.: Oddziaływanie wody mineralnej borowej na niektóre wskaźniki przemiany materii u zwierząt doświadczalnych. Baln.Pol., 2001, t.XLIII, z.1-2, 31-36.
19. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych stosowanych w krenoterapii na poziom elektrolitów w surowicy krwi oraz czynność mięśni gładkich jelita cienkiego w warunkach in vitro. Roczn.PZH, 2002,53,nr 4,359-369.
20. Dworski T.: Szczawnica, ilustrowany przewodnik oraz podręcznik dla chorych udających się tamże. Przemyśl, 1882, Wyd. II, Jeleniów czcionkami S.F. Piątkiewicza, s.7.
21. Eichler-Satke I.: Potentiell schadliche Spurenstoffe in Mineralwassern. Mat. Sympozjum Austriackiego Towarzystwa Balneologii i Klimatologii. Illmitz 15 may 1976, 4-16.
22. Fonberg I.: Rozbiór chemiczny wody szczawnickiej. Dziennik Wileński, 1829, nr 9.
23. Gutenbrunner C., Hildebrandt G.: Handbuch der Heilwasser –Trinkkuren. Theorie und Praxis. Sonntag Verlag, Stuttgart, 1994.
24. Harris M.W., et al: Assessment of a short- term reproductive and developmental toxicity screen. Fundam. Appl. Toxicol. 1992, 19, 186-196.
25. Heindell J.J., et al.: Developmental toxicity of boric acid in mice and rats. Fundam. Appl. Toxicol. 1992, 18(2), 266-277.
26. Heindel J.J., et al: The developmental toxicity of boric acid in mice, rats and rabbits. Environ. Health Perspect. 1994,102,7,107-112.
27. Jankowiak J.: Balneologia kliniczna. PZWL, Wyd. I, W-wa, 1971.
28. Kaczorowska Z.: Klimat lokalny uzdrowisk Iwonicz, Żegiestów, Szczawnica – na podstawie badań mikroklimatycznych. Wiadomoúci Uzdrowiskowe, 1961, z.
29. Kłysik K.: Wstępne wyniki badań nad klimatem Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1973, 5, 47-52.
30. Kłysik K., Zych S.: Klimat i bioklimat Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1974.
31. Kołączkowski J.: Szczawnica, zdrojowiska i stacja klimatyczna. Ocenianie jej środków lekarskich i urządzeń oraz podręcznik dla chorych tamże się udających. Kraków, 1883, 106s.,5.
32. Kozłowska-Szczęsna T., i wsp.: Warunki bioklimatyczne polskich uzdrowisk. Baln.Pol. 2003, t. XLV, 1-2, 78-91.
33. Ku W.W., et al: Testicular toxicity of boric acid (BA): relationship of dose to lesion development and recovery in the F244 rat {see comments.) Reprod. Toxicol. 1993, 7, 305-319.
34. Latour T.: Pierwiastki potencjalnie toksyczne w naturalnych wodach leczniczych na tle współczesnych danych o ich właściwościach toksykodynamicznych oraz obowiązującej klasyfikacji balneochemicznej. Probl. Uzdr. 1989, z.1-2, 15-26.
35. Magour P., et al.: Uptake and distribution of boron in rats. Arch. Environ. Contam. Toxicol. 1982, 11, 521-526.
36. Majchrzak M., i wsp.: Zachowanie się eozynofili we krwi obwodowej i wydzielinie z nosa pod wpływem leczenia balneoklimatycznego w Szczawnicy. Baln.Pol. 1968, tom XIII, z.2-4, 279-286.
37. Majchrzak M. V. i wsp: Wpływ leczenia uzdrowiskowego Szczawnicy na poziom niektórych elektrolitów w surowicy krwi u chorych z zanikowym nieżytem górnych dróg oddechowych. Baln.Pol., 1973, tom XVIII, z.1-3, 119-124.
38. Majchrzak M., i wsp : Wpływ leczenia uzdrowiskowego w Szczawnicy na poziom niektórych elektrolitów w surowicy krwi u chorych z alergicznym nieżytem nosa. Baln.Pol., 1973, t.XVIII, z.1-3, 125-130.
39. Majchrzak M., i wsp: Leczenie uzdrowiskowe nieżytu górnych dróg oddechowych wywołanego działaniem środków chemicznych. Baln.Pol., 1973, t. XVIII, z.1-3, 131-138.
40. Markowski J.: O wodach mineralnych w ogólności, o wodzie szczawnickiej w szczególności. Rocznik Towarzystwa Naukowego, Kraków, 1829,XIII ,296-319.
41. Moseman R.F.: Chemical disposition of boron in animals and humans. Environ. Health Persspect. 1994, 102, 7, 113-117.
42. Murray F.J.: A human health risk assessment of boron (boric acid and borax) in drinking water. Regul. Toxicol. Pharmacol. 1995, 22, 221-230.
43. Olszewski K.: Rozbiór chemiczny wód mineralnych z 16 zdrojów dotąd nie badanych, znajdujących się w Krynicy, Jastrzębiku, Słotwinie, Szczawniku i Muszynie. Kraków, 1881, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 36s.
44. Panowicz H., i wsp..: Wpływ niektórych jonów wód mineralnych Szczawnicy i Szczawna na zmiany elektrolitowe wywołane działaniem histaminy u królików. Baln.Pol., 1963, tom XII, str. 121-135.
45. Papierkowski J.: Ziemia Krakowska – Eldorado zdrojowiskowe Polski. Probl. Uzdr. 1973, 11/12, 49-223.
46. Pilich A., Potocki I.: Zasoby wód leczniczych w uzdrowiskach i terenach potencjalnych uzdrowisk na tle nowego podziału administracyjnego Polski. Probl. Uzdr. 1975, 8, 123-155.
47. Pilich A.: Ujęcie wód mineralnych i słabozmineralizowanych w Polsce. Zbiór podstawowych danych hydrogeologicznych i technicznych. Probl. Uzdr. 1979, 3/6, 137-140.
48. Ponikowska I., i wsp.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie. W-wa, 1995r, wyd. „WATEXTS”.
49. Popławski B., i wsp.: Stan chorych z polipami nosa po leczeniu uzdrowiskowym w Szczawnicy. Baln. Pol., 1973, tom XVIII, z. 1-3, 115-118.
50. Potocki I.: Uzdrowiska Polskie w XXX-lecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Probl. Uzdr. 1975, 4(92), 118-133.
51. Price C.J., et al.: Blood boron concentrations in pregnant rats fed boric throughout gestation. Reprod. Toxicol. 1997, 11, 833-842.
52. Radziszewski B.: Wypadki rozbioru chemicznego zdroju „Wandy” w Szczawnicy. Kraków, 1879, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 7s.
53. Rusiecki W., Kubikowski P.: Toksykologia współczesna. PZWL, W-wa, 1977.
54. Rzepecki A., Boryński J.: Ocena skuteczności leczenia uzdrowiskowego chorych z pylicą powikłaną przewlekłym nieżytem oskrzeli oraz chorych z innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego na materiale sanatorium górniczego w Szczawnicy. Baln. Pol., 1973, t.XVIIIi, z.1-3, 151-157.
55. Seal B.S., Weeth H.J.: Effect of boron in drinking water on male laboratrory rats. Bull. Environ. Contam. Toxicol. 1980,25,782-788.
56. Seńczuk W.: Toksykologia, PZWL, W-wa, 1999.
57. Sławiński A.: Prace geologiczne w Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1967, 3 (35), 55-61.
58. Stopczyński A.: Rozbiór chemiczny wody mineralnej szczawnickiej z siedmiu zdrojów. Rocznik Towarzystwa Naukowego. 1866, Kraków, Poczet 3, t.X, 16-69.
59. Szyszłło W.: Kilka uwag nad wodami szczawnickimi. Klinika,1870, t.VII,s.137, 150, 163, 183, 200.
60. Ściborowski Wł.: Kilka słów o nowym rozbiorze wody mineralnej szczawnickiej dokonywanym przez d-ra Stropczańskiego. Tygodnik Lekarski, 1865,nr 19.
61. Ściborowski Wł.: Przewodnik do zdrojów lekarskich w Szczawnicy. Kraków, 1877, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. VIII.
62. Wysocka E.: Ocena wybranych pasm uzdrowiskowo-wuypoczynkowo-turystycznych. Probl. Uzdr. 1988, 7/8 (249/250), 67-101.
63. Zych S., Kłysik K.: Klimat i bioklimat Szczawnicy (ze szczególnym uwzględnieniem zróżnicowania przestrzennego). Probl. Uzdrow.1974, 83-84, 87-186.
otrzymano: 2006-01-18
zaakceptowano do druku: 2006-01-24

Adres do korespondencji:
Michał Drobnik
ul. Słowackiego 8, 60-823 Poznań
tel. (0-61) 847-01-82, fax. (0-61) 843-49-70

Balneologia Polska 1/2006