Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Balneologia Polska 1/2006, s. 40-45
Michał Drobnik, Teresa Latour
Wody lecznicze występujące w Szczawnicy – możliwości ich wykorzystania do kuracji uzdrowiskowej
Therapeutic waters occurring in szczawnica – the possibilities of their use in treatment
z Zakładu Tworzyw Uzdrowiskowych Państwowego Zakładu Higieny w Poznaniu
Kierownik Zakładu: dr farm. Teresa Latour
Streszczenie
Na podstawie dostępnego piśmiennictwa określono charakterystykę balneochemiczną leczniczych wód szczawnickich, właściwości farmakodynamiczne szczaw wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowych oraz wodorowęglanowo-sodowo-wapniowych. Omówiono wyniki dotychczasowych badań farmakodynamicznych i klinicznych wód szczawnickich oraz rolę poszczególnych składników tych wód.
Wstęp
Szczawnica jest znanym uzdrowiskiem górskim – typu zboczowego. Uzdrowiskowa rola Szczawnicy sięga początków XIX w. (1810 r.). W 1824 r. wybudowano tutaj pierwsze domy dla kuracjuszy (45); w 1858 r. uznano Szczawnicę za najlepiej zorganizowane zdrojowisko w Galicji (5). Wzmianki o działalności tego uzdrowiska, stosowaniu leczniczym niektórych wód szczawnickich łącznie z rozpoznaniem ich składu chemicznego zawarte są w wielu materiałach historycznych (2, 13, 20, 22, 30, 40, 43, 52, 58).
Podstawowym profilem leczniczym uzdrowiska Szczawnica są aktualnie przewlekłe nieswoiste zmiany zapalne dróg oddechowych oraz schorzenia alergiczne narządu oddechowego (4, 50). Czynnikami warunkującymi leczenie ww. schorzeń są walory lokalnego klimatu (korzystne warunki solarne, termiczne i przewietrzania (28, 29, 31, 32, 62, 63) oraz właściwości wód leczniczych stosowanych w formie inhalacji i do picia.
Celem opracowania jest przedstawienie, na podstawie przeglądu piśmiennictwa dotyczącego badań farmakodynamicznych i klinicznych omawianych wód, możliwości stosowania ich także w leczeniu innych jednostek chorobowych.
Charakterystyka balneochemiczna leczniczych wód szczawnickich
Lecznicze wody mineralne występujące w uzdrowisku Szczawnica są to wody z tzw. warstw szczawnickich – pochodzących z eocenu dolnego wykształconych w postaci łupków i piaskowców oraz z warstw magurkich – z eocenu środkowego o charakterze piaskowcowym (6, 7, 57).
W złożu wód leczniczych Szczawnicy występują następujące typy wód:
a) szczawy HC03-Cl-Na, HB02 pochodzące z ujęć: „Jan”, „Pitoniakówka F”, „Stefan”,
b) szczawy HC03-Cl-Na, HB02 + ( i/lub) J, Br pochodzące z ujęć: „Józefina”, „Józef”, „Wanda”, „Magdalena”,
c) szczawa HC03-Cl-Na-Ca,HB02 pochodząca z ujęcia „Szymon”,
d) woda mineralna HC03-Na-Ca, HB02 pochodząca z ujęcia „PD-4”;
e) woda kwasowęglowa HC03-Cl-Na, HB02 pochodząca z ujęcia „Pitoniakówka B+C+D+G”.
Dwutlenek węgla występujący w kilku szczawnickich wodach jest pochodzenia metamorficznego. Powstaje on w procesach dehydratacji i dekarbonizacji w ostatnim etapie działalności wulkanizmu andezytowego. Rozpuszczony w wodzie powoduje wzrost jej agresywności w stosunku do skał otaczających, wzbogacając ją w jony Ca2+, Mg2+ i inne. Zawartości dużych ilości Na+, Cl- jak również obecność jonów Br-, J-, Ba2+ należy wiązać z udziałem reliktowych, zasolonych wód pierwotnego morza fliszowego (57).
Ujęcia wód szczawnickich są przeważnie płytkie (kilkumetrowe studnie z wypływem samoczynnym), z wyjątkiem ujęć: „PD-4”, „Jan”, „Józef” – o głębokości kilkudziesięciu metrów (25-33 m) (37). Ujęcia te charakteryzują się niewielkimi zatwierdzonymi wydajnościami eksploatacyjnymi – min. 0,0008 m3/h („Magdalena”), 0,018 m3/h („Wanda”, „Józef”) max. 0,816 m3/h („Pitoniakówka B+C+D+G”) (46).
Ujęcia wód: „Jan”, „Szymon”, „Magdalena”, „Wanda”, „Józefina” zostały wykonane w latach 1822-1869 (później niejednokrotnie rekonstruowane), a pozostałych wód w latach 1962-1966.
Z danych piśmiennictwa (46, 47) oraz uśrednionych wyników pełnych analiz fizyko-chemicznych wód wykonanych na przestrzeni wielu lat (1974-1998) wynika, że oceniane ujęcia dostarczają wody lecznicze o mineralizacji ogólnej od 0,14% („PD-4”, „Pitoniakówka B+C+D+G”) do 2,64% („Magdalena”). Mineralizacja wód ze źródeł: „Jan”, „Pitoniakówka F”, „Józefina”, „Stefan” waha się w granicach 0,39-0,44%. Duże wahania w mineralizacji ogólnej (sięgające 80 %) występują w wodach z ujęcia: „Józef” (0,78-1,4%), „Wanda” (0,57-1,04%), małe natomiast w wodzie „Jan” (0,42-0,45%) i „PD-4” (0,13-0,15%).
Efekt terapeutyczny przy stosowaniu, w formie per os,leczniczych wód mineralnych zależy od ilości wody wypitej, jej składu chemicznego a także w dużym stopniu od relacji (proporcja + specjacja) pomiędzy aktywnymi biochemicznie pierwiastkami, które w wodach naturalnego pochodzenia są na ogół niepowtarzalne. Składnikiem decydującym o kwalifikacji balneochemicznej wód szczawnickich są: wodorowęglany i chlorki sodu, a w niektórych wodach także wapnia i magnezu oraz bromki, jodki i kwas m-borowy.
Średnie, najwyższe stężenie: HC03- stwierdzono w wodzie z ujęcia „Magdalena” (11785 mg/dm3), najniższe „Pitoniakówka B+C+D+G” (778 mg/dm3); Na+ - „Magdalena” (7760 mg/dm3) i „PD-4” (270 mg/dm3); Ca2+ - „Stefan” (215 mg/dm3) i „Pitoniakówka B+C+D+G” (58,12 mg/dm3); Mg2+ - „Magdalena” (225 mg/dm3) i „PD-4” (17,7 mg/dm3).
Z przebiegu krzywych (ryc. 1 i 2) przedstawiających średnie stężenia (podane w % mval), najważniejszych jonów występujących w omawianych wodach wynika, że wody posiadają podobny charakter chemiczny w zakresie makroskładników.
Ryc. 1. Średnie stężenia najważniejszych składników jonowych w wodzie z ujęć: „Józefina”, „Stefan”, „Pitoniakówka B+C+D+G”, „Józef”, „Pitoniakówka F”.
Ryc. 2. Średnie stężenia najważniejszych składników jonowych wody z ujęć: „Szymon”, „Wanda”, „Magdalena”, „Jan”, „PD-4”.
Wszystkie wody są naturalnie nasycone dwutlenkiem węgla. Oprócz ujęcia „PD-4” i „Pitoniakówka B+C+D+G”, pozostałe wody zawierają C02 w ilości> 1 g/dm3 co kwalifikuje je jako szczawy. Największe stężenie C02 występuje w wodzie z ujęcia „Pitoniakówka F” – średnio ok. 2300 mg/dm3.
Woda ze wszystkich ujęć zawiera związki boru w znacznym stężeniu – od kilkunastu do kilkuset mg/dm3 HBO2 (dla przykładu 182 mg/dm3 „Józef”, 212 mg/dm3 „Wanda” i 481 mg/dm3 „Magdalena”). Zawartość kwasu metaborowego w wodzie z poszczególnych ujęć ulega wahaniom, stosownie do wahań ogólnej mineralizacji. Wahania te występują zwłaszcza w szczawach wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowych, bromkowych, jodkowych, borowych („Magdalena”, „Wanda”, „Józef”).
W niektórych wodach np. „Wanda” i „Magdalena” występują także związki baru w stężeniu średnio 5,44-6,21 mg/dm3.
Zarówno bar – w stężeniu> 1 mg/dm3 (ww. wody oraz „Józef”, „Pit.F”, „Jan”), jak też bor w stężeniu> 20 mg/dm3 oceniane są obecnie jako składniki potencjalnie szkodliwe dla zdrowia przy podawaniu ich drogą doustną. Potencjalne zagrożenie tymi składnikami może być zminimalizowane przez dobór odpowiedniej wody, czasu kuracji i wielkości dawki.
Badania kliniczne leczniczych wód szczawnickich
Wyniki badań klinicznych, wykonane przez lekarzy pracujących w uzdrowisku we współpracy z klinikami akademii medycznych – opublikowane w periodykach poświęconych zagadnieniom uzdrowiskowym („Balneologia Polska”, „Problemy Uzdrowiskowe”) dotyczyły przede wszystkim głównego profilu leczenia uzdrowiskowego w Szczawnicy tj. schorzeń dróg oddechowych.
U chorych po uprzednio wykonanych zabiegach operacyjnych usunięcia polipów nosa, leczenie uzdrowiskowe wydłużało okres remisji średnio o ok. 30% (49).
U chorych, z zanikowym nieżytem górnych dróg oddechowych nazywanym w zależności od dominujących objawów również suchym nieżytem gardła, nosa lub krtani, który przejawia się nie tylko suchością i cienkością błon śluzowych dróg oddechowych ale także zmniejszonym wydzielaniem błony śluzowej przewodu pokarmowego stwierdzono, iż zabiegi lecznicze zastosowane w uzdrowisku Szczawnica wywołują przekrwienie błony śluzowej nosa i gardła i tą drogą przyczyniają się do wzmożenia ich czynności wydzielniczej (37).
W opracowaniu Majchrzaka i wsp. (39) dotyczącym nieżytu górnych dróg oddechowych wywołanego działaniem przemysłowych środków chemicznych, po leczeniu w Szczawnicy stwierdzono wyraźną poprawę stanu błony śluzowej i odnowę komórkową w obrazach cytologicznych wymazów z nosa.
Prowadzono także obserwacje kliniczne u ludzi z chorobą alergiczną górnych dróg oddechowych, a przede wszystkim w alergicznym nieżycie nosa, którego głównym objawem jest powstawanie obrzęków i nadmierne wydzielanie błony śluzowej doprowadzające do upośledzenia drożności nosa. Stwierdzono, że przeprowadzona kuracja balneoklimatyczna nie wywiera wpływu na poziom elektrolitów (Na+, K+, Cl-, Ca2+) we krwi (38), powoduje jednak wzrost ciepłoty błony śluzowej nosa (10), obniżenie eozynofilii we krwi (36).
Opracowanie Rzepeckiego i wsp. (54) dotyczące leczenia uzdrowiskowego chorych – z pylicą powikłaną przewlekłym nieżytem oskrzeli, z dychawicą oskrzelową lub przewlekłym astmatycznym nieżytem oskrzeli – wykazało poprawę sprawności wentylacji płuc oraz zapobieganie wystąpienia niewydolności oddechowej.
We wszystkich przedstawionych powyżej obserwacjach klinicznych, kuracja przeprowadzona w Szczawnicy opierała się na leczeniu klimatycznym i inhalacjach solankowych (zbiorowych lub aparatem Bullinga) z użyciem wody z ujęć „Stefan” i/lub „Józefina” z domieszką soli jodobromowej lub bez tej soli, płukaniem nosa i gardła tymi wodami oraz kuracji pitnej („Józefina”, „Stefan” 2 x dz. po 200 dm3). Jako uzupełnienie stosowano niekiedy preparaty wapnia i leki przeciwhistamonowe. Podobne zabiegi (oprócz kuracji pitnej ww. wodami) stosowała także Bystrzanowska i wsp. (9).
Wykonano także badania mikroflory i pyłków w powietrzu oraz dokonano obserwacji meteorologicznych, oceniając wpływ badanych czynników klimatycznych na stan chorych z astmą oskrzelową (1, 9).
W oparciu o przedstawione wyżej obserwacje ustalono, że w Szczawnicy można leczyć:
– nieżyty górnych dróg oddechowych,
– dychawicę oskrzelową,
– nieżyt oskrzeli,
– rozedmę płuc,
– alergiczny nieżyt górnych dróg oddechowych,
– zapalenie zatok,
– pylicę płuc.
Badania farmakodynamiczne leczniczych wód mineralnych Szczawnicy na możliwość ich stosowania do innych celów
Panowicz (44) określił wpływ niektórych jonów wód mineralnych Szczawnicy na zmiany elektrolitowe wywołane działaniem histaminy u królików. Z doświadczeń Borowicza i wsp. (8) nad wpływem wody „Stefan´, „Józefina” „Magdalena” na antagonizm histaminowy wynika, że w mechanizmie przeciwhistaminowego działania tych wód może odgrywać rolę stosunek zawartości takich jonów jak Na+, K+, Ca2+, Mg2+.
Podstawowe badania farmakodynamiczne wykonane w latach dziewięćdziesiątych przez zespół pracowników Instytutu Medycyny Uzdrowiskowej oraz Państwowego Zakładu Higieny dotyczą wpływu leczniczych wód szczawnickich podawanych w kuracji pitnej.
Wyniki doświadczeń przeprowadzonych na zwierzętach pozwoliły określić wpływ wody z ujęcia: „Józef”, „Szymon”, „Józefina”, „Stefan”, „Jan”, „Wanda”, „Magdalena” i „PD-4”, „Pitoniakówka B+C+D+G” na wydalanie moczu, wydzielanie żółci i soku żołądkowego, zachowanie się mięśni gładkich przewodu pokarmowego, na gospodarkę węglowodanową, lipidową, elektrolitową, białkową, morfologię i rozmaz krwi obwodowej (3, 15, 17, 18, 19).
Wody z ujęcia „Józef” „Pitoniakówka B+C+D+G”, „Stefan” wykazywały działanie moczopędne. Wody mineralne „Józefina” , „Stefan”, „Jan” oraz „Wanda” a zwłaszcza „Józef”, „Szymon” i „Magdalena” powodowały wzrost wydzielania soku żołądkowego.
Odpowiednio rozcieńczone wody ze źródeł „Magdalena”, „Wanda” oraz „Józef” i „Pitoniakówka B+C+D+G” działały pobudzająco na mięśnie gładkie jelita cienkiego, co przejawiało się wzrostem amplitudy skurczów i napięcia mięśni. Wody „Szymon”, „Józefina” i „PD-4” powodowały zmniejszenie amplitudy bez wyraźnego wpływu na stan napięcia jelita. Wszystkie badane wody w większym stężeniu powodowały stan spastyczny jelita poprzedzony stopniowym zanikiem ruchów perystaltycznych.
W wyniku stosowania doustnego badanych wód stwierdzono także wzrost poziomu glukozy w surowicy krwi.
Wody z ujęcia „Józefina”, „Stefan”, „Jan”, „Wanda”, „Pitoniakówka B+C+D+G”, „Magdalena”, a zwłaszcza „PD-4” powodowały obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego. Wody: „Józef”, „Szymon”, „Stefan” powodowały wzrost frakcji HDL cholesterolu.
Lecznicze wody mineralne ze Szczawnicy, stosowane przez określony czas per os, wpływały także w sposób istotny na poziom elektrolitów w surowicy krwi – powodując obniżenie stężenia sodu co może być spowodowane opisanym wcześniej działaniem moczopędnym. Niektóre z wód szczawnickich: „Szymon, „Jan”, „Wanda” , „Pitoniakówka B+C+D+G” powodowały również obniżenie stęż. potasu. Poziom magnezu wzrastał po wodzie „Józef” i „Szymon” a obniżał się po pozostałych wodach z wyjątkiem wody „Stefan”. Poziom wapnia ulegał obniżeniu po wodach „Magdalena”, „PD-4”, „Pitoniakówka B+C+D+G”; wody z pozostałych ujęć powodowały wzrost tego elektrolitu.
Opisane wyżej wyniki wskazują, że wody Szczawnicy oddziaływujące przy ich podaniu per os na gospodarkę elektrolitową i miejscowo na przewód pokarmowy, mogą być stosowane w szerszym zakresie wskazań.
Związki boru i baru obecne w wodach mineralnych Szczawnicy, a zagrożenie zdrowotne
W oddziaływaniu wód leczniczych na organizm istotną rolę odgrywa nie jeden składnik, lecz charakterystyczna dla każdego rodzaju wód kombinacja substancji mineralnych i ich wzajemne interakcje (14, 23, 28). Dotyczy to zarówno składników podstawowych (HCO3-, Cl-, Na+, Ca2+, Mg2+) decydujących o różnoznacznym działaniu jak i występujących w mniejszych ilościach tzw. składników swoistych np. Br-, J-, HBO2. Spośród nich należy zwrócić szczególną uwagę na występujące w naturalnych wodach szczawnickich związki boru i baru, należące do potencjalnie szkodliwych.
Z piśmiennictwa (25, 26, 34, 56) wynika, że związki boru HB02, H3B03, Na2B4O7 wykazują działanie szkodliwe. Pierwiastek ten występując w wodzie w postaci słabo zdysocjowanego kwasu metaborowego, a także w formach anionów kompleksowych lub połączeń organicznych stanowi materiał potencjalnie toksyczny. Jest on wchłaniany zarówno przez przewód pokarmowy, uszkodzoną skórę jak i drogą oddechową; kumuluje się w organizmie, głównie w kościach, nerkach, mózgu, wątrobie, tkance tłuszczowej (35, 41). W pracach dotyczących właściwości kwasu borowego wykazano jego toksyczność rozrodczą i rozwojową u zwierząt doświadczalnych (11, 24, 33, 51).
Wg Eichlera-Satke (21) granica tolerancji na ten kwas w ustroju człowieka bez objawów szkodliwości wynosi ok. 0,85 mg/kg dziennie. Uważa się, że kwas borowy i borany, działając odwadniająco na protoplazmę komórkową, powodują zaburzenia przemiany materii i prowadzą do zmian w gospodarce elektrolitowej i równowadze kwasowo-zasadowej. W naszym opracowaniu (16) dotyczącym właściwości farmakodynamicznych roztworu H3B03 (o stężeniu odpowiadającym zawartości boru w wodzie z ujęcia „Józef”) stwierdzono istotne zmiany w gospodarce tłuszczowej i mineralnej. Obserwowano wzrost stosunku stężeń lipoprotein wysokiej gęstości do cholesterolu całkowitego oraz obniżenie pozostałych oznaczanych wskaźników lipidowych świadczący o korzystnym oddziaływaniu tego kwasu na przemiany tłuszczowe. Stwierdzany przy tym spadek stężenia wapnia i potasu potwierdzają obserwacje Seala i Weetha (55) oraz Rusieckiego i Kulikowskiego (53). Roztwór H3B03 w odpowiedniej dawce działał spastycznie na mięśnie gładkie jelita, powodował zmniejszenie wydalania moczu (o ok. 20%). Stwierdzono ponadto, że długotrwałe stosowanie tego związku boru może prowadzić do zmian w zakresie równowagi kwasowo-zasadowej charakterystycznych dla niewyrównanej kwasicy metabolicznej.
Z porównania oddziaływania roztworu „samego” kwasu o-borowego i szczawy wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowej, jodkowej, bromkowej, borowej z ujęcia „Józef” w Szczawnicy, wynika, że zachodzi interakcja między składowymi tej wody, zmieniająca siłę i kierunek działania boru.
Murray w opracowaniu (42), dotyczącym ryzyka zagrożenia zdrowia ludzkiego przez związki boru w wodzie do picia, określił maksymalną dawkę 0,3 mgB/kg ciała/dzień. W przeliczeniu na akceptowalne dzienne spożycie odpowiada to ok. 20 mg B/dzień (?80 mg HB02). Z uwagi na moczopędne działanie niektórych wód ze Szczawnicy można liczyć się z jego zwiększonym wydalaniem i mniejszą resorpcją oraz kumulacją zarówno boru jak i baru w organizmie. Te przypuszczenia wymagają jednak potwierdzenia np. na drodze obserwacji zwierząt doświadczalnych, w celu stwierdzenia stopnia ewentualnego zagrożenia dla zdrowia wynikającego z obecności i stężenia baru.
Stężenie baru w ocenianych wodach wynosi 0-7 mg/dm3 (w pięciu wodach 0-0,9 mg/dm3). Dopuszczalne stężenie w wodzie przeznaczonej do stałego spożycia przez ludzi wynosi = 1 mg/dm3. Wydaje się, że zagrożenie wynikające z obecności baru nie jest istotne przy wykorzystaniu wody do inhalacji ze względu na niewielką ilość zużytą do tego zabiegu jak również do kąpieli w związku z jego niedostępnością biologiczną w kontakcie ze skórą. Szkodliwe oddziaływanie baru ogranicza czas trwania kuracji pitnej.
Podsumowanie
Na podstawie piśmiennictwa dotyczącego wód HC03-Cl-Na jak i HC03-Cl-Na-Ca zawierających niekiedy w znaczących stężeniach dwutlenek węgla i jodki oraz opisanych wyżej badań farmakodynamicznych należy wnioskować, że niektóre z wód szczawnickich mogą być wykorzystane także do leczenia schorzeń układu trawiennego oraz przemiany materii i układu moczowego.
Pod względem fizyczno-chemicznym oraz kierunku oddziaływania biologicznego wody z uzdrowiska Szczawnica są bardzo podobne do wód uzdrowiska Wysowa. Wody tego uzdrowiska wykorzystywane są od dawna właśnie do leczenia ww. chorób a w szczególności:
– chorób żołądka i dwunastnicy,
– zaburzeń czynnościowych pęcherzyka żółciowego,
– przewlekłego nieżytu i zaburzeń czynnościowych jelita grubego i cienkiego,
– kwasicy dróg moczowych,
– stanów pooperacyjnych nerek i przewodów moczowych.
1). Do kuracji pitnej mogą być użyte w stanie naturalnym wody z ujęć: „Stefan”, „Józefina”, „PD-4”, „Pitoniakówka F”.
2). Uwzględniając obecność w wodach szczawnickich baru i boru tj. składników uznanych za potencjalnie szkodliwe proponuje się zweryfikowanie dotychczasowego sposobu użycia wód zawierających powyżej 1 mg/dm 3 Ba i powyżej 100 mg/dm 3 HB0 2. Wody ze źródeł: Jan (do 3 mg Ba/dm3), „ Magdalena ” (4-7 mg Ba/dm3 i> 500 mg HB02/dm3) oraz „ Wanda ” (? 5 mg Ba/dm3 i 200 mg HB02/dm3) i „ Józef ” (0,8 –1,9 mg Ba/dm3 i 140-227 mg HB02/dm3) nie powinny być ogólnie dostępne do picia zarówno w Pijalni jak też innych miejscach na terenie uzdrowiska. Jest to uzasadnione dawką składników potencjalnie szkodliwych, przy uwzględnieniu stałego spożycia (np. przez mieszkańców lub dziennego spożycia (ok. 750 dm3) przez kuracjusza w okresie jego pobytu w uzdrowisku.
Zastrzeżenia te nie odnoszą się do stosowania ww. wód do inhalacji. W trakcie tego zabiegu podana zostaje jednorazowo znacznie mniejsza objętość wody, a więc również mniejsza dawka baru i boru.
3). Typ chemiczny wód szczawnickich oraz ich ogólna mineralizacja (z wyjątkiem wody z ujęcia „Wanda” i „Magdalena”) nie wskazują na możliwość leczniczego oddziaływania tych wód w kąpieli. Ewentualne działanie może wywierać głównie dwutlenek węgla pod warunkiem, że jego zawartość jest znacząca (> 1000 mg/dm3) np. woda z ujęcia „PD-4” jest sztucznie saturowana CO2.
Należy rozważyć możliwość wykorzystywania do kąpieli wody z innych otworów lub ich mieszaniny.
Piśmiennictwo
1. Adamek T., i wsp. J.: Obserwacje kliniczne chorych na dychawicę oskrzelową leczonych w oddziale alergologicznym II Kliniki Chorób Wewnętrznych AM w Krakowie i w Ośrodku Naukowo-Badawczym w Szczawnicy w zestawieniu z wynikami badań mikroflory powietrza i czynnikami biometeorologicznymi. Baln. Pol., 1968, tom XIII, z.2-4, 215-219.
2. Aleksandrowicz J A., i wsp.: Rozbiór chemiczny dwóch nowych zdrojów wody mineralnej szczawnickiej jod i brom zawierającej. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1857, 44s.
3. Banaszkiewicz W: Niektóre właściwości farmakodynamiczne wód mineralnych ze źródła w Szczawnicy Zdroju. Baln.Pol., 1992, t.XXXV, z.1-4, 96-119.
4. Beda E.: Rola i współczesne możliwości uzdrowisk i fizykoterapii w zapobieganiu oraz leczeniu chorób cywilizacyjnych i zawodowych układu oddechowego. Baln. Pol., 1973, t.XVIII, z.1-3, 171-176.
5. Benedyktowicz A.: Koncepcja urbanistyczno-architektoniczna modernizacji i zabudowy Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1973, 7, 63-77.
6. Birkenmajer K.: Występowanie wód mineralnych na tle budowy geologicznej Szczawnicy-Zdroju. Przegląd Geolog., 1956, nr 11.
7. Birkenmajer K.: Z historii wód mineralnych Szczawnicy_zdroju i Krościenka. Przegląd Geolog., 1963, nr 7.
8. Borowicz A., i wsp.: Badania fizykochemiczne i farmakologiczne wód mineralnych stosowanych w leczeniu chorób uczuleniowych. Pamiętnik IV Ogólnopolskiego Zjazdu Baln. w Szczawnie w 1960 r, str. 22-28.
9. Bystrzanowska T., i wsp.: Porównanie wyników leczenia balneoklimatycznego w Szczawnicy różnych chorób laryngologicznych. Baln.Pol.1968, tom XIII, z. 2-4, 221-229.
10. Bystrzanowska T., Rzepecka St.: Zachowanie się temperatury błony śluzowej nosa pod wpływem zabiegów inhalacyjnych. Baln.Pol.1973, tom XVIII, z.1-3, 107-114.
11. Chapin R.E., Ku W.W.: The reproductive toxicity of boric acid. Environ. Health Perspect. 1994,102,7,87-91.
12. Cienciała M., i wsp.: Kształtowanie się zespołów mikroflory w powietrzu ośrodków alergologicznych w Szczawnicy i w Krakowie. Baln.Pol. 1968, tom XIII, z.2-4, 265-273.
13. Dietl J.: Źródła lekarskie w Szczawnicy, Iwoniczu, Krzeszowicach, Swoszowicach i Solcu. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1858, s. 36-66.
14. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych stosowanych dożołądkowo na poziom magnezu i wapnia w surowicy krwi zwierząt doświadczalnych. Biul. Magnezol., 1999, 4, 2, 308-313.
15. Drobnik M., Latour T.: Czynne działanie biologiczne średniozmineralizowanej wody wodorowęglanowo-sodowej z ujęcia „Pitoniakówka” w Szczawnicy, przeznaczonej do uzdrowiskowej kuracji pitnej. Roczn.PZH, 2001, 52, nr1, 41-47.
16. Drobnik M., Latour T.: Badanie właściwości farmakodynamicznych roztworu kwasu borowego. Roczn. PZH, 2001, 52, nr.4, 329-336.
17. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych, swoistych o różnym stopniu mineralizacji, stosowanych w krenoterapii, na poziom elektrolitów oraz na równowagę kwasowo-zasadową we krwi szczurów. Baln. Pol., 2001, XLIII, 7-13.
18. Drobnik M., Latour T.: Oddziaływanie wody mineralnej borowej na niektóre wskaźniki przemiany materii u zwierząt doświadczalnych. Baln.Pol., 2001, t.XLIII, z.1-2, 31-36.
19. Drobnik M., Latour T.: Wpływ wód leczniczych stosowanych w krenoterapii na poziom elektrolitów w surowicy krwi oraz czynność mięśni gładkich jelita cienkiego w warunkach in vitro. Roczn.PZH, 2002,53,nr 4,359-369.
20. Dworski T.: Szczawnica, ilustrowany przewodnik oraz podręcznik dla chorych udających się tamże. Przemyśl, 1882, Wyd. II, Jeleniów czcionkami S.F. Piątkiewicza, s.7.
21. Eichler-Satke I.: Potentiell schadliche Spurenstoffe in Mineralwassern. Mat. Sympozjum Austriackiego Towarzystwa Balneologii i Klimatologii. Illmitz 15 may 1976, 4-16.
22. Fonberg I.: Rozbiór chemiczny wody szczawnickiej. Dziennik Wileński, 1829, nr 9.
23. Gutenbrunner C., Hildebrandt G.: Handbuch der Heilwasser –Trinkkuren. Theorie und Praxis. Sonntag Verlag, Stuttgart, 1994.
24. Harris M.W., et al: Assessment of a short- term reproductive and developmental toxicity screen. Fundam. Appl. Toxicol. 1992, 19, 186-196.
25. Heindell J.J., et al.: Developmental toxicity of boric acid in mice and rats. Fundam. Appl. Toxicol. 1992, 18(2), 266-277.
26. Heindel J.J., et al: The developmental toxicity of boric acid in mice, rats and rabbits. Environ. Health Perspect. 1994,102,7,107-112.
27. Jankowiak J.: Balneologia kliniczna. PZWL, Wyd. I, W-wa, 1971.
28. Kaczorowska Z.: Klimat lokalny uzdrowisk Iwonicz, Żegiestów, Szczawnica – na podstawie badań mikroklimatycznych. Wiadomoúci Uzdrowiskowe, 1961, z.
29. Kłysik K.: Wstępne wyniki badań nad klimatem Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1973, 5, 47-52.
30. Kłysik K., Zych S.: Klimat i bioklimat Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1974.
31. Kołączkowski J.: Szczawnica, zdrojowiska i stacja klimatyczna. Ocenianie jej środków lekarskich i urządzeń oraz podręcznik dla chorych tamże się udających. Kraków, 1883, 106s.,5.
32. Kozłowska-Szczęsna T., i wsp.: Warunki bioklimatyczne polskich uzdrowisk. Baln.Pol. 2003, t. XLV, 1-2, 78-91.
33. Ku W.W., et al: Testicular toxicity of boric acid (BA): relationship of dose to lesion development and recovery in the F244 rat {see comments.) Reprod. Toxicol. 1993, 7, 305-319.
34. Latour T.: Pierwiastki potencjalnie toksyczne w naturalnych wodach leczniczych na tle współczesnych danych o ich właściwościach toksykodynamicznych oraz obowiązującej klasyfikacji balneochemicznej. Probl. Uzdr. 1989, z.1-2, 15-26.
35. Magour P., et al.: Uptake and distribution of boron in rats. Arch. Environ. Contam. Toxicol. 1982, 11, 521-526.
36. Majchrzak M., i wsp.: Zachowanie się eozynofili we krwi obwodowej i wydzielinie z nosa pod wpływem leczenia balneoklimatycznego w Szczawnicy. Baln.Pol. 1968, tom XIII, z.2-4, 279-286.
37. Majchrzak M. V. i wsp: Wpływ leczenia uzdrowiskowego Szczawnicy na poziom niektórych elektrolitów w surowicy krwi u chorych z zanikowym nieżytem górnych dróg oddechowych. Baln.Pol., 1973, tom XVIII, z.1-3, 119-124.
38. Majchrzak M., i wsp : Wpływ leczenia uzdrowiskowego w Szczawnicy na poziom niektórych elektrolitów w surowicy krwi u chorych z alergicznym nieżytem nosa. Baln.Pol., 1973, t.XVIII, z.1-3, 125-130.
39. Majchrzak M., i wsp: Leczenie uzdrowiskowe nieżytu górnych dróg oddechowych wywołanego działaniem środków chemicznych. Baln.Pol., 1973, t. XVIII, z.1-3, 131-138.
40. Markowski J.: O wodach mineralnych w ogólności, o wodzie szczawnickiej w szczególności. Rocznik Towarzystwa Naukowego, Kraków, 1829,XIII ,296-319.
41. Moseman R.F.: Chemical disposition of boron in animals and humans. Environ. Health Persspect. 1994, 102, 7, 113-117.
42. Murray F.J.: A human health risk assessment of boron (boric acid and borax) in drinking water. Regul. Toxicol. Pharmacol. 1995, 22, 221-230.
43. Olszewski K.: Rozbiór chemiczny wód mineralnych z 16 zdrojów dotąd nie badanych, znajdujących się w Krynicy, Jastrzębiku, Słotwinie, Szczawniku i Muszynie. Kraków, 1881, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 36s.
44. Panowicz H., i wsp..: Wpływ niektórych jonów wód mineralnych Szczawnicy i Szczawna na zmiany elektrolitowe wywołane działaniem histaminy u królików. Baln.Pol., 1963, tom XII, str. 121-135.
45. Papierkowski J.: Ziemia Krakowska – Eldorado zdrojowiskowe Polski. Probl. Uzdr. 1973, 11/12, 49-223.
46. Pilich A., Potocki I.: Zasoby wód leczniczych w uzdrowiskach i terenach potencjalnych uzdrowisk na tle nowego podziału administracyjnego Polski. Probl. Uzdr. 1975, 8, 123-155.
47. Pilich A.: Ujęcie wód mineralnych i słabozmineralizowanych w Polsce. Zbiór podstawowych danych hydrogeologicznych i technicznych. Probl. Uzdr. 1979, 3/6, 137-140.
48. Ponikowska I., i wsp.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie. W-wa, 1995r, wyd. „WATEXTS”.
49. Popławski B., i wsp.: Stan chorych z polipami nosa po leczeniu uzdrowiskowym w Szczawnicy. Baln. Pol., 1973, tom XVIII, z. 1-3, 115-118.
50. Potocki I.: Uzdrowiska Polskie w XXX-lecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Probl. Uzdr. 1975, 4(92), 118-133.
51. Price C.J., et al.: Blood boron concentrations in pregnant rats fed boric throughout gestation. Reprod. Toxicol. 1997, 11, 833-842.
52. Radziszewski B.: Wypadki rozbioru chemicznego zdroju „Wandy” w Szczawnicy. Kraków, 1879, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 7s.
53. Rusiecki W., Kubikowski P.: Toksykologia współczesna. PZWL, W-wa, 1977.
54. Rzepecki A., Boryński J.: Ocena skuteczności leczenia uzdrowiskowego chorych z pylicą powikłaną przewlekłym nieżytem oskrzeli oraz chorych z innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego na materiale sanatorium górniczego w Szczawnicy. Baln. Pol., 1973, t.XVIIIi, z.1-3, 151-157.
55. Seal B.S., Weeth H.J.: Effect of boron in drinking water on male laboratrory rats. Bull. Environ. Contam. Toxicol. 1980,25,782-788.
56. Seńczuk W.: Toksykologia, PZWL, W-wa, 1999.
57. Sławiński A.: Prace geologiczne w Szczawnicy. Probl. Uzdr. 1967, 3 (35), 55-61.
58. Stopczyński A.: Rozbiór chemiczny wody mineralnej szczawnickiej z siedmiu zdrojów. Rocznik Towarzystwa Naukowego. 1866, Kraków, Poczet 3, t.X, 16-69.
59. Szyszłło W.: Kilka uwag nad wodami szczawnickimi. Klinika,1870, t.VII,s.137, 150, 163, 183, 200.
60. Ściborowski Wł.: Kilka słów o nowym rozbiorze wody mineralnej szczawnickiej dokonywanym przez d-ra Stropczańskiego. Tygodnik Lekarski, 1865,nr 19.
61. Ściborowski Wł.: Przewodnik do zdrojów lekarskich w Szczawnicy. Kraków, 1877, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. VIII.
62. Wysocka E.: Ocena wybranych pasm uzdrowiskowo-wuypoczynkowo-turystycznych. Probl. Uzdr. 1988, 7/8 (249/250), 67-101.
63. Zych S., Kłysik K.: Klimat i bioklimat Szczawnicy (ze szczególnym uwzględnieniem zróżnicowania przestrzennego). Probl. Uzdrow.1974, 83-84, 87-186.
otrzymano: 2006-01-18
zaakceptowano do druku: 2006-01-24

Adres do korespondencji:
Michał Drobnik
ul. Słowackiego 8, 60-823 Poznań
tel. (0-61) 847-01-82, fax. (0-61) 843-49-70

Balneologia Polska 1/2006