© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2003, s. 111-119
Dorota Olczak-Kowalczyk, Beata Bedra
Stan zdrowia jamy ustnej i stomatologiczne potrzeby lecznicze w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia
Evaluation of oral health and needs for tooth treatment in children with risk of infective endocarditis
z Zakładu Patologii Jamy Ustnej Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”
Kierownik Zakładu: dr n. med. Dorota Olczak-Kowalczyk
Pomimo znacznego postępu wiedzy medycznej oraz stosowanej prewencji infekcyjne zapalenie wsierdzia (ZW) występuje z częstością 0,7-7 osób na 100 tys. rocznie (1). W populacji pediatrycznej rozpoznawane jest u 1 na 1280 hospitalizowanych dzieci w ciągu roku (2). Nieleczone infekcyjne zapalenie wsierdzia prowadzi do zgonu, a nawet przy podjęciu czynności leczniczych 15-40% przypadków kończy się zejściem śmiertelnym (1). IZW może wystąpić u pacjentów bez współistniejącej patologii układu krążenia np. w przypadku niedoborów odporności czy narkomanii. W 10% przypadków występuje u dzieci, które nie mają strukturalnej wady serca, ani innych zidentyfikowanych czynników ryzyka. Przyczyną jest zwykle bakteriemia Staphylococcus aureus (2). Największe ryzyko zachorowania istnieje u pacjentów z niektórymi wadami i chorobami serca (3). Infekcyjnemu zapaleniu wsierdzia sprzyjają zwłaszcza wady powodujące duże zawirowania przepływu krwi, w których często dochodzi do mechanicznych uszkodzeń nabłonka zastawek oraz odwarstwienia śródbłonka wsierdzia. Odkładanie się płytek krwi i włóknika na uszkodzonej powierzchni zastawek lub endocardium powoduje z kolei tzw. niebakteryjne zakrzepowe zapalenie wsierdzia (NBTE), przez co stwarzane są warunki do kolonizacji drobnoustrojów (4, 5). Osiedlające się mikroorganizmy, wraz z płytkami krwi, włóknikiem i krwinkami, tworzą kruche brodawkowate twory, które odrywając się mogą powodować powstawanie zatorów w ważnych dla życia organach np. w śledzionie, nerkach, mózgu. Zatory i niewydolność krążenia stanowią główne przyczyny zgonów w przebiegu infekcyjnego zapalenia wsierdzia (3, 4, 5).
Zgodnie z opracowaniami Amerykańskiego Towarzystwa ds. Serca (AHA) patologiami szczególnie predysponującymi do zachorowania na infekcyjne zapalenie wsierdzia są sztuczne zastawki serca, wcześniej przebyte zapalenie wsierdzia, sinicze wrodzone wady serca (tetralogia Fallota, przełożenie wielkich pni tętniczych) oraz chirurgiczne naczyniowe zespolenie omijające, które stanowią grupę wysokiego ryzyka zachorowania (6). Wystąpieniu zapalenia wsierdzia sprzyjają także inne patologie np. większość wrodzonych wad serca (m.in. ubytek w przegrodzie międzykomorowej, ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej pierwotnej, nieleczony przetrwały przewód tętniczy, stenoza aortalna), nabyte dysfunkcje zastawek oraz kardiomiopatie przerostowe. Ryzyko zachorowania w powyższych patologiach określa się jednak jako umiarkowane (6).
Głównymi patogenami infekcyjnego zapalenia wsierdzia są bakterie wywołujące tzw. bakteryjne zapalenie wsierdzia (BZW). Przyczyną mogą być także grzyby, riketsje i wirusy (4). Najczęściej izolowanymi z krwi chorych na BZW patogenami są paciorkowce zieleniejące oraz gronkowiec złocisty, rzadziej Streptococcus bovis, Enterococci i bakterie Gram-ujemne z grupy HACEK (Haemophilus influenzae, Actinobacillus actinomycetemcommitans, Cardiobacterium hominis, Eikenella corrodens, Kingella kingae) (1, 2, 4, 6, 7).
Źródłami wysiewu drobnoustrojów do krwi są zwykle ogniska zakażenia obecne w jamie ustnej i migdałkach. Do niedawna za najbardziej patogenne w jamie ustnej uważano ogniska wewnątrzzębowe oraz ogniska okołowierzchołkowe. Przejściową bakteriemię wiązano przede wszystkim z zabiegami stomatologicznymi łączącymi się z krwawieniem (4). Obecnie wiadomo, że przyczyną infekcyjnego zapalenia wsierdzia mogą być także patogeny bakteryjne z przyzębia, a do bakteriemii może dochodzić nawet przy żuciu pokarmów, a także podczas wykonywania codziennych czynności higienicznych w jamie ustnej. Uszkodzony nabłonek szczeliny dziąsłowej lub kieszonki patologicznej stanowi bowiem szerokie wrota ułatwiające wtargnięcie bakterii i toksyn bakteryjnych do krwioobiegu (4, 7). We wszystkich zabiegach stomatologicznych łączących się z przerwaniem ciągłości tkanek, wskazane jest stosowanie osłony antybiotykowej jako zasadniczego elementu profilaktyki infekcyjnego zapalenia wsierdzia, zwłaszcza u osób wysokiego ryzyka występowania choroby (4, 5, 6, 7). Podstawowe znaczenie ma przede wszystkim zapobieganie chorobie próchnicowej uzębienia mlecznego i stałego oraz zapaleniu dziąseł i chorobom przyzębia. Skuteczność działań profilaktycznych zależy nie tylko od prawidłowej współpracy lekarzy kardiologów i lekarzy stomatologów, ale także od jak najwcześniejszego stomatologicznego uświadomienia rodziców i opiekunów dzieci zagrożonych tą chorobą. Zasadą powinno być nie tylko dostatecznie wczesne informowanie o zagrożeniach związanych z obecnością w jamie ustnej dziecka ognisk zakażenia, ale także wczesne wdrożenie skutecznych metod profilaktyki choroby próchnicowej zębów, stanów zapalnych dziąseł i chorób przyzębia wraz ze stałą opieką stomatologiczną.
CEL PRACY
Celem pracy była ocena stanu zdrowia jamy ustnej wraz z określeniem stomatologicznych potrzeb leczniczych w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, których rodzice i opiekunowie byli wielokrotnie informowani przez lekarzy kardiologów o zagrożeniach wynikających z obecności ognisk zakażenia w jamie ustnej.
MATERIAŁ I METODA
Badaniami objęto 85 dzieci i młodzieży w wieku 3-19 lat z populacji ryzyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia, pozostających pod opieką Kliniki Kardiologii IP-CZD, kierowanych do Zakładu Patologii Jamy Ustnej IP-CZD, w celu oceny stanu zdrowia jamy ustnej i eliminacji ewentualnych ognisk zakażenia (tab. 1). Spośród badanych dzieci 15 pochodziło z dużych miast, 30 z małych miast, a 40 ze wsi (ryc. 1).
Tabela 1. Rodzaj wady serca w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia z uwzględnieniem płci.
Rodzaj wady sercaRyzyko infekcyjnego zapalenia wsierdziaLiczba badanych dzieci
chłopcydziewczętarazem
Złożone sinicze wady sercawysokie61521
Zespolenie tętnicy płucnej303
Koarktacja aorty314
Ubytek przegrody międzykomorowejumiarkowane639
Przetrwały przewód tętniczy639
Wady zastawki mitralnej5611
Kardiomiopatia8715
Ubytek przegrody międzyprzedsionkowejniskie7613
Łącznie 444185
Ryc.1. Środowisko zamieszkania dzieci badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia.
W zależności od wieku dzieci i rodzaju uzębienia wyodrębniono 3 grupy:
Grupa I dzieci> 3 lat do 6 lat (uzębienie mleczne).
Grupa II dzieci> 6 lat do 12 lat (uzębienie mieszane).
Grupa III dzieci> 12 lat do 19 lat (uzębienie stałe).
W grupie II wyróżniono dwie podgrupy:
– podgrupa A dzieci> 6 lat do 8 lat (uzębienie mieszane z przewagą zębów mlecznych).
– podgrupa B dzieci> 8 lat do 12 lat (uzębienie mieszane z przewagą zębów stałych) (tab. 2).
Tabela 2. Podział na grupy badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia z uwzględnieniem wieku, rodzaju uzębienia oraz płci.
Grupa wieku (lata) Płeć badanych dzieci 
chłopcydziewczętarazem
I > 3-6  141731
IIA > 6-8 10414
B > 8-1210919
Razem201333
III > 12-19  101121
Łącznie 444185
W warunkach gabinetu stomatologicznego, w świetle lampy bezcieniowej z użyciem zgłębnika i lusterka stomatologicznego, przeprowadzono badania stomatologiczne, na które składały się:
1. Ocena stanu higieny jamy ustnej z zastosowaniem wskaźnika Oral Higiene Index (OHI-S) wg Greena i Vermilliona (8) w całej badanej populacji.
2. Ocena stanu przyzębia. W grupie I dzieci najmłodszych> 3 do 6 lat odnotowywano stan zapalny dziąseł z wyróżnieniem zapalenia ograniczonego do okolicy 1 zęba oraz zapalenie dziąseł obejmujące okolicę 2 lub więcej zębów. W ocenie stanu klinicznego dziąseł posłużono się wskaźnikiem Gingival Index (GI) określającym stopień zapalenia dziąseł (8). U dzieci> 7 lat do oceny stanu przyzębia i periodontologicznych potrzeb leczniczych zastosowano wskaźnik CPITN z użyciem kalibrowanego zgłębnika WHO-421, skali pięciostopniowej, określającej stan przyzębia wartościami kodowymi CPI oraz trzema kategoriami potrzeb leczniczych (TN) (8, 9).
3. Status zębowy, który obejmował częstość występowania oraz intensywność choroby próchnicowej uzębienia mlecznego i stałego, wraz z określeniem stomatologicznych potrzeb profilaktyczno-leczniczych. W badanej populacji dzieci, ze względu na ryzyko wystąpienia infekcyjnego zapalenia wsierdzia, zęby z próchnicą powikłaną, nie kwalifikujące się do leczenia zachowawczego oraz zęby mleczne nawet prawidłowo przeleczone endodontycznie uznawano jako potencjalne ogniska zakażenia.
Wyniki badań, rejestrowane w kartach klinicznych opracowanych na wzór kart WHO, zostały poddane analizie statystycznej z zastosowaniem testu t-Studenta. Obliczano wartość statystyki (t), którą porównywano z ta uzyskaną z tablicy statystycznej przy poziomie istotności p = 0,05 i n stopniach swobody. Hipotezę zerową (H0) odrzucono, gdy t ł ta.
WYNIKI
W całej badanej populacji stan higieny jamy ustnej oceniono jako dostateczny (OHI-S = 1,91). W odniesieniu do płci nie stwierdzono istotnych różnic między stanem higieny jamy ustnej u dziewcząt i u chłopców (tab. 3). Najlepszy stan higieny jamy ustnej ze średnią wartością OHI-S = 1,35 był w grupie III, natomiast najgorszy w grupie II z najwyższą wartością OHI-S = 2,31.
Tabela 3. Stan higieny jamy ustnej badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do wieku oraz płci.
Grupa wieku (lata) Średnia wartość wskaźnika OHI-S u 
chłopcówdziewczątrazem
I > 3-6 1,792,021,90
IIA > 6-82,132,502,31
B > 8-122,371,822,09
Razem2,252,162,20
III > 12-19 1,511,201,35
Łącznie 1,951,881,91
Ryc. 2. Stan kliniczny dziąseł u najmłodszych dzieci (I grupa > 3 do 6 lat) w badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia.
Oceniając stan kliniczny dziąseł wskaźnikiem GI u najmłodszych dzieci (grupa I> 3 do 6 lat), zapalenie dziąseł stwierdzono u 6 dzieci (3 chłopców i 3 dziewcząt), co stanowi 19,35% badanych (ryc. 2). Łagodne zapalenie, bez krwawienia przy zgłębnikowaniu, ograniczone do okolicy 1 zęba zaobserwowano tylko u 1 dziecka (GI = 1). U pozostałych 5 dzieci umiarkowane zapalenie było w okolicy 2 lub więcej zębów i charakteryzowało się zaczerwienieniem i krwawieniem podczas zgłębnikowania (średnia wartość GI = 1,8). Dzieci z klinicznie stwierdzonym zapaleniem dziąseł, miały znacznie gorszy stan higieny jamy ustnej (OHI-S = 2,83) w porównaniu z dziećmi bez zmian zapalnych (OHI-S = 1,71) (tab. 4). Klinicznie zdrowe dziąsła (kod wskaźnika CPI = 0) stwierdzono u 79,16% dziewcząt i 80% chłopców> 7 lat. W grupie II> 6 do 12 lat wartość CPI = 0 miało 84,16% dziewcząt i 75% chłopców. W grupie III powyżej 12 do 19 lat wartość CPI = 0 miało 80,95% badanych (72,72% dziewcząt i 90% chłopców). Krwawienie z kieszonek dziąsłowych przy zgłębnikowaniu (CPI = 1) wystąpiło u 5 dziewcząt (20,83%) i u 4 chłopców (13,33%). U dwóch chłopców (6,66%) stwierdzono kamień nazębny nad- lub poddziąsłowy (CPI = 2) (ryc. 3, tab. 5).
Tabela 4. Stan higieny jamy ustnej w I grupie badanej populacji najmłodszych dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, bez zapalenia dziąseł i z zapaleniem dziąseł.
Stan dziąseł u dzieci
I grupy > 3 do 6 lat
DzieciŚrednia wartość wskaźnika OHI-S
liczbaodsetek
z zapaleniem dziąseł GI > 0619,35%2,83
bez zapalenia dziąseł GI = 025 80,65%1,71
Ryc. 3. Stan przyzębia określony odsetkami wartości kodowych wskaźnika CPI u dzieci II i III grupy w badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do płci.
Tabela 5. Wartość wskaźnika CPI u dziewcząt i chłopców z grupy II i III badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia z uwzględnieniem wieku i płci.
Grupa wieku (lata)Badane dzieciChłopcy i dziewczęta w II i III grupie ze wskaźnikiem CP Io wartości kodowej
płećliczba0 1 2
II liczba%liczba%liczba%
AM10880,00110,00110,00
K4375,00125,0000,00
BM10770,00330,0000,00
K9888,89111,1100,00
RazemM201575,00420,0015,00
K131184,61215,3800,00
III  M10990,0000,00110,00
K11872,72327,2700,00
Łącznie M302480,00413,3326,66
K241979,16520,8300,00
Ogółem M+K544379,63916,662"3,70
Zdrowe przyzębie bez potrzeb klinicznych miało 79,63% badanych. U dziewięciorga dzieci (5 dziewcząt i 4 chłopców) według (TN = 1) pierwszej kategorii periodontologicznych potrzeb leczniczych istnieje potrzeba przeprowadzenia instrukcji higieny jamy ustnej, a u 2 chłopców z drugą kategorią TN = 2, konieczność profesjonalnego oczyszczania powierzchni zębów z osadu i kamienia nazębnego, usunięcia czynników sprzyjających ich retencji wraz z instruktażem higieny jamy ustnej.
W badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia stwierdzono wysoką 88,24% częstość występowania choroby próchnicowej uzębienia, przy braku istotnych statystycznie różnic w odniesieniu do płci (tab. 6). Częstość występowania choroby próchnicowej uzębienia w poszczególnych grupach wieku przedstawia tabela 7. Najwyższą 100% częstość stwierdzono u dzieci podgrupy II A, a najniższą 78,94% w podgrupie II B, co pozostaje w związku z wymianą zębów trzonowych mlecznych na stałe. Bardzo niepokojąca jest wysoka 90,47% częstość występowania choroby próchnicowej zębów u dzieci z uzębieniem stałym w grupie III powyżej 12 roku życia.
Tabela 6. Częstość występowania choroby próchnicowej zębów u dzieci badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do płci.
Płeć badanych dzieciLiczba badanych dzieciLiczba dzieci z próchnicą puw/PUW > 0Częstość występowania próchnicy (%)
Chłopcy443988,63
Dziewczęta413687,80
Razem857588,24
*różnica nie jest istotna statystycznie przy p=0,05
Tabela 7. Częstość występowania próchnicy zębów w poszczególnych grupach wieku badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia.
Grupa wieku (lata)Liczba badanych dzieci  Częstość występowania próchnicy (%)
ogółemz puw/PUW > 0
I > 3-6 312787,09
II A > 6-81414100,00
B > 8-12191578,94
Razem332987,87
III > 12-19 211990,47
Łącznie 857588,24
Wysokiej częstości występowania towarzyszyła bardzo wysoka intensywność choroby próchnicowej zębów (tab. 8). W grupie I nieznacznie wyższą intensywność próchnicy w uzębieniu mlecznym miały dziewczęta (puw = 9,76) w porównaniu z chłopcami (puw = 8,64). W podgrupie II A nie badano istotności różnic w intensywności próchnicy w zależności od płci ze względu na dużą różnicę w liczbie zbadanych chłopców (10) i dziewcząt (4). Natomiast dzieci z podgrupy II A z puw = 10,0 miały dwukrotnie wyższą średnią wartość puw w porównaniu z dziećmi podgrupy II B z puw = 5,0. W zębach stałych u dzieci podgrupy II A z PUW = 1,85 intensywność próchnicy była znacznie niższa, niż u dzieci z podgrupy II B z PUW = 5,47. Powyższe wynika z przewagi liczby zębów stałych u starszych wiekiem dzieci. W podgrupie II B intensywność próchnicy w zębach stałych u obydwu płci była podobna. Niepokojąca jest natomiast wysoka intensywność próchnicy w grupie III> 12 do 19 lat. Średnia wartość PUW wyniosła aż 10,42. Istotnie wyższe statystycznie PUW stwierdzono u dziewcząt (PUW = 11,0).
W całej badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia stwierdzono bardzo niskie wartości wskaźników leczenia zębów mlecznych i stałych. W uzębieniu mlecznym wartość ta wahała się od 0,03 w podgrupie II A do 0,15 w podgrupie II B, a w uzębieniu stałym od zera w podgrupie II A do 0,34 w grupie III (tab. 9 – str. 117).
Tabela 8. Średnie wartości wskaźnika puw/PUW w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do wieku i płci.
Grupa wieku (lata)Płeć badanych dzieciLiczba zębów mlecznych i stałych z czynną próchnicą, usuniętych i wypełnionych Średnia wartość wskaźnika
pPuUwWpuwPUW
I > 3-6 chłopcy117-3-1-8,64-
dziewczęta150-6-10-9,76-
Razem p=8,61267-9-11-9,25-
IIA > 6 8chłopcy8724110009,82,4
dziewczęta372104010,01,85
Razem p=8,85 P=1,85124 261204010,01,85
B > 812chłopcy34471203114,95,8
dziewczęta343830985,115,11
Razem p=3,58 P=4,4768 8515012195,05,47
Łącznie  19211127016197,123,93
IIIchłopcy-57-4-37-9,8
dziewczęta-85-0-36-11,0
Razem P=6,76-142-4-73-0,42
* różnica nieistotna statystycznie przy p = 0,05
** różnica istotna statystycznie przy p= 0,05
Tabela 9. Średnie wartości wskaźnika leczenia zębów mlecznych i stałych w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do wieku.
Grupa wieku (lata)Wskaźnik leczenia próchnicy zębów
mlecznychstałych
I > 3-6 0,04-
IIA > 6-80,030,00
B > 8-120,150,18
Razem0,070,14
III > 12-19 -0,34
U badanych stwierdzono 219 zębów (11,3%) z próchnicą powikłaną ze wskazaniem do ekstrakcji. Najniższy odsetek zębów ze wskazaniem do usunięcia był w III grupie u dzieci z uzębieniem stałym – 2,24%, a najwyższy – 24,83% u dzieci podgrupy II A z uzębieniem mieszanym z przewagą zębów mlecznych (ryc. 4 – str. 117).
Ryc. 4. Odsetek zębów mlecznych i stałych przeznaczonych do ekstrakcji w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia w odniesieniu do wieku.
Średnia liczba zębów mlecznych i stałych z czynną próchnicą w całej badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia wynosiła 8,37, w tym średnio 5,80 zębów zakwalifikowano do leczenia zachowawczego, natomiast 2,57 do usunięcia. W I grupie, u najmłodszych dzieci, z uzębieniem mlecznym, średnio było 8,61 zębów mlecznych z potrzebami leczniczymi, przy czym ze wskazaniem do leczenia zachowawczego 5,80 i 2,45 zębów do ekstrakcji. W grupie I jedno z dzieci miało aż 13 zębów kwalifikujących się do ekstrakcji. W II grupie u dzieci z uzębieniem mieszanym ogółem, stwierdzono średnio 9,18 zębów z próchnicą, z czego średnio 5,25 do leczenia zachowawczego i 3,93 zębów do ekstrakcji (tab. 10 i tab. 11 – str. 118). Średnia liczba zębów mlecznych z czynną próchnicą ogółem w grupie II wynosiła 5,81 (podgrupa II A – 8,85, podgrupa II B – 3,57), a średnia liczba zębów stałych 3,36 (podgrupa II A – 1,85, podgrupa II B – 4,47). Do usunięcia w podgrupie II A wskazania miało średnio 5,50 zębów (w tym 5,14 zębów mlecznych i 0,36 zębów stałych), natomiast w podgrupie II B 2,78 zębów (w tym 2,53 zębów mlecznych i 0,31 zębów stałych). Dwoje dzieci z podgrupy II A miało wskazania do usunięcia aż 10 zębów, przy najwyższej liczbie 11 zębów do usunięcia w podgrupie II B. Najniższą średnią liczbę zębów 0,61 do usunięcia stwierdzono w grupie III. Jedna z dziewcząt w tej grupie miała aż 11 zębów zakwalifikowanych do ekstrakcji (tab. 10 i tab. 11 – str. 118).
Tabela 10. Liczba zębów mlecznych i stałych obecnych w jamie ustnej u dzieci w badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, liczba zębów z czynną próchnicą oraz średnia liczba zębów przeznaczonych do leczenia zachowawczego i zębów ze wskazaniem do usunięcia.
Grupa wieku (lata)ZębyŚrednia liczba zębów u badanego dziecka
obecne w jamie ustnez czynną próchnicąogółem z potrzebami leczniczymido leczenia zachowawczegodo usunięcia
mlecznestałeliczba%
I > 3-6  31591-26745,188,615,802,45
IIA > 6-81420810215048,3910,705,205,50
B > 8-121911933715333,558,055,272,78
razem3332743930339,559,185,253,93
III > 12-19 21-58014224,486,766,150,61
Łącznie 85918101971236,758,375,802,57
Tabela 11. Liczba zębów mlecznych i stałych obecnych w jamie ustnej dzieci, w podgrupach A i B grupy II badanej populacji z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, liczba zębów z czynną próchnicą oraz średnia liczba zębów przeznaczonych do leczenia zachowawczego i zębów ze wskazaniem do usunięcia.
Grupa II wieku (lata)ZębyŚrednia liczba zębów u badanego dziecka
obecne w jamie ustnejz czynną próchnicąogółem z potrzebami leczniczymido leczenia zachowawczegodo usunięcia
mlecznestałemlecznestałemlecznestałemlecznestałemlecznestałe
A > 6-8208102124268,851,853,711,495,140,36
B > 8-1211933768853,574,471,044,162,530,31
Łącznie3274391921115,813,362,173,033,640,33
OMÓWIENIE WYNIKÓW
Uzyskane wyniki badań wskazują na zły stan zdrowia uzębienia i przyzębia oraz na znaczne zaniedbania higieny jamy ustnej badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia. Częstość występowania stanu zapalnego dziąseł u dzieci z uzębieniem mlecznym jest dwukrotnie wyższa w porównaniu z wynikami badań ogólnie zdrowych warszawskich dzieci w tym samym wieku (10). Oceniając stan przyzębia badanej populacji dzieci w wieku 12-19 lat z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia stwierdzono, że dzieci chore w wyż-szym odsetku mają zdrowe przyzębie (80,95%), w porównaniu z badaniami ogólnopolskimi dzieci 12-letnich ze średnią krajową 24,5%, 41,85% z województwa gdańskiego i 27,87% z Gdańska (11, 12, 13, 14).
Częstość występowania próchnicy w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia była wysoka i wynosiła 88,24%. Szczególnie niepokojąca jest bardzo wysoka intensywność choroby próchnicowej, przy równocześnie niskich wartościach wskaźnika leczenia. Zły stan zdrowia uzębienia polskich dzieci potwierdzają badania wielu autorów (10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18). W badaniach ogólnopolskich przeprowadzonych w 1995 roku częstość próchnicy u dzieci 6-letnich oceniono na 87,4%, u 7-letnich na 91,8% i na 90,5% w wieku 12 lat. Wysoką intensywność PUW = 4,6 miały 12-letnie dziewczęta i 4,0 chłopcy (11, 12, 13). W badaniach z okolic Białegostoku dzieci 9-letnie miały próchnicę w 88,2% (dziewczęta puw = 7,3 i PUW = 2,7, a chłopcy puw = 6,7 i PUW = 2,1), a dzieci 14-letnie w 98,6% (dziewczęta PU = 7,6, chłopcy PUW = 6,9) (14). Wysoką częstość występowania próchnicy 86,35%, zaobserwowano również w badaniach dzieci warszawskich w wieku 3-7 lat, przy czym 94,68% u dzieci 7-letnich, przy również wysokiej intensywności u dzieci z uzębieniem mlecznym puw = 6,00 oraz puw = 7,00 i PUW = 1,21 u dzieci 7-letnich (10, 16). W badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia wartości puw/PUW wskazują na wysoką intensywność choroby próchnicowej w uzębieniu mlecznym puw = 9,25, w uzębieniu mieszanym z przewagą zębów mlecznych puw = 10,0 i PUW = 1,85, w uzębieniu stałym PUW = 10,42. Rozpatrując poszczególne składowe puw i PUW stwierdzono zdecydowaną przewagę składowej p/P. Podobnie, jak w badaniach innych autorów (10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18), stwierdzono dużą dysproporcję między stomatologicznymi potrzebami leczniczymi a prowadzonym leczeniem. W badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia bardzo niskie wartości wskaźnika leczenia zębów (0,03-0,34) wskazują, na prawie całkowity brak opieki stomatologicznej. Szczególnie niepokojące jest duże zapotrzebowanie na leczenie chirurgiczne tj. ekstrakcje zębów stanowiących ogniska zakażenia, w tym w 11,3% wszystkich zbadanych zębów, czyli średnio 2,57 zęba mlecznego lub stałego u każdego chorego dziecka badanej populacji. Ze względu na istniejące różnice w kwalifikacji zębów do usunięcia u pacjentów z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, uzyskane dane nie mogą być porównywane z wynikami innych autorów (10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18).
Konieczność eliminacji ognisk zakażenia u dzieci z wadami i chorobami serca prowadzi do przedwczesnej utraty zębów mlecznych i stałych, stanowiąc jeden z czynników etiologicznych nabytych wad zgryzu, mogących sprzyjać rozwojowi próchnicy zębów i chorób przyzębia. Niezbędne jest więc objęcie dzieci tej grupy dyspanseryjnej stałą i kompleksową opieką stomatologiczną, z intensywną profesjonalną profilaktyką, leczeniem próchnicy i chorób przyzębia oraz opieką ortodontyczno-protetyczną. Skuteczność działań profilaktycznych i leczniczych zależy w znacznym stopniu od jakości współpracy rodziców i opiekunów dzieci z lekarzem kardiologiem i stomatologiem. W badanej populacji wszyscy rodzice byli wielokrotnie informowani przez lekarzy kardiologów o konieczności utrzymania dobrego stanu zdrowia jamy ustnej oraz o zagrożeniach wynikających z obecności ognisk zakażenia. Uzyskane wyniki badań, a zwłaszcza wysoka intensywność choroby próchnicowej przy niskim wskaźniku leczenia i obecności wielu zębów będących ogniskami zakażenia, wskazują na niedostateczną wiedzę w zakresie znaczenia zdrowia jamy ustnej dla zdrowia dziecka i na brak motywacji do wczesnego podjęcia stomatologicznych działań profilaktycznych i leczniczych.
WNIOSKI
1. Zły stan zdrowia jamy ustnej oraz dysproporcja między potrzebami leczniczymi a prowadzonym leczeniem stomatologicznym w badanej populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia, wskazują na konieczność intensyfikacji współpracy lekarzy pierwszego kontaktu i kardiologów z lekarzami stomatologami wraz z wdrożeniem skutecznych stomatologicznych działań profilaktyczno-leczniczych.
2. W populacji dzieci z ryzykiem infekcyjnego zapalenia wsierdzia oraz wśród ich rodziców i opiekunów, należy podjąć prozdrowotne działania edukacyjne w zakresie problemów stomatologicznych, z uwzględnieniem związku stanu zdrowia jamy ustnej z patologią układu sercowo-naczyniowego, ze szczególnym podkreśleniem znaczenia profilaktyki.
Piśmiennictwo
1. Netzer RO-M et al.: Infective endocarditis: clinical spectrum, presentation and outcome. An analysis of 212 cases 1980-1995. Heart 2000, 25-84. 2. Ferrieri, Patricia M.D. et al.: Unique Features of Infective Endocarditis in Childhood. J An Heart Ass 2002, 105(17):2115-2127. 3. Kokot F.: Choroby wewnętrzne. PZWL, Warszawa 1988. 4. Rump Z.: Rola stomatologa w zapobieganiu zakaźnego zapalenia wsierdzia. Kalendarz Stomat. Med. Tour Press International, Warszawa 1992:210-219. 5. Behrman R.G.: Podręcznik Pediatrii, PWN, Warszawa 1996:1281-1395. 6. Dajani et al.: Prevention of bacterial endocarditis: recommendations by the American Heart Association. J Am Med Ass 1997:277, 1794. 7. Dybiżbańska E., Wierzbicka M.: Profilaktyka bakteryjnego zapalenia wsierdzia w praktyce stomatologicznej. Stomat. Współczesna 2001, 8, 2:20-24. 8. Szpringer-Nodzak M.: Stomatologia wieku rozwojowego. PZWL, Warszawa 1999, 256-262, 741-756. 9. Kobylańska M.: Nowy uproszczony sposób badania przyzębia w oparciu o wskaźnik parodontologicznych potrzeb leczniczych ludności (CPITN). Poznańska Stomatologia 1986-1987:15-20. 10. Olczak-Kowalczyk D.: Ocena stanu zdrowotnego narządu żucia dzieci warszawskich od 2-go do 7-go roku życia w aspekcie konieczności podjęcia leczenia protetycznego. Praca doktorska. Studium Stomatologiczne CMKP, Warszawa 2000. 11. Jańczuk Z., Banach J.: Wyniki ogólnopolskich badań epidemiologicznych narządu żucia. Mag. Stomat. 1991, 1:28-31. 12. Jańczuk Z. i wsp.: Stan narządu żucia populacji polskiej. Raport z badań epidemiologicznych i ankietowych przeprowadzonych w 1995 roku. PAM, Szczecin 1996. 13. Jańczuk Z., Ciągło A.: Podstawy epidemiologii chorób narządu żucia. Centrum Edukacji Medycznej, Warszawa 1999. 14. Kaczmarek U. i wsp.: Ocena porównawcza stanu i potrzeb leczniczych przyzębia u 7-letnich dzieci z województwa wrocławskiego. Przegl. Stomat. Wieku Rozwoj., 1997, 2, (18):9-12. 15. Marczuk-Kolada G. i wsp.: Ocena stanu uzębienia i zachowań prozdrowotnych dzieci 9- i 14-letnich z okolic Białegostoku. Cz. I. Ogólna ocena higieniczna. Nowa Stomat. 2000, 3,13:9-12. 16. Olczak-Kowalczyk D.: Ocena stanu higieny jamy ustnej i uzębienia u dzieci warszawskich w wieku od 3 do 7 roku życia. Nowa Stomat. 2000, 4, 18: 13-21. 17. Ciesielska M. i wsp.: Stan uzębienia stałego 12-letnich dzieci z terenu byłego województwa krakowskiego. Czas Stomat., 2000, LIII, 7: 692-697. 18. Goliński A., Perendyk J.: Stan zdrowotny uzębienia stałego u 12-letnich dzieci z makroregionu Warszawy. Czas. Stomat. 1998, LI, 8:32-36.
Nowa Stomatologia 3/2003
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia