Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2003, s. 144-147
Aida Kusiak1, Jadwiga Sadlak-Nowicka2, Janusz Limon3
Periodontalne potrzeby lecznicze u osób z zespołem Turnera z różnymi aberracjami chromosomu X
Periodontal treatment needs in patients with Turner syndrome with varius aberration of chromosome X
1 z Katedry i Zakładu Stomatologii Zachowawczej AM w Gdańsku
Kierownik Katedry: dr hab. B. Kochańska
2 z Katedry i Zakładu Periodontologii i Chorób Błony Śluzowej Jamy Ustnej AM w Gdańsku
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Jadwiga Sadlak-Nowicka
3 z Katedry i Zakładu Biologii i Genetyki AM w Gdańsku
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Janusz Limon
WSTĘP
Zespół Turnera (ZT) dotyczy osób płci żeńskiej. Należy do zespołów z aberracjami chromosomów płciowych; najczęściej związany jest z monosomią chromosomu X. Charakteryzuje się licznymi zaburzeniami rozwojowymi, głównie somatycznymi, wśród których mogą występować: niski wzrost, płetwistość szyi i niska tylna granica włosów, klatka piersiowa o cechach męskich, koślawe łokcie, nieprawidłowości narządu wzroku, anomalie palców, wady rozwojowe serca i nerek, niedorozwój gonad i inne. Najbardziej dotkliwym zaburzeniem ujawniającym się w okresie dorastania jest znacząco niższy wzrost w porównaniu z rówieśnikami i brak rozwoju II-rzędowych cech płciowych, spowodowany niedorozwojem gonad (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). Skutkuje to znaczącymi urazami psychicznymi okresu dojrzewania z dalszymi konsekwencjami. Bardzo istotne jest więc wczesne diagnozowanie tego zespołu i wczesne leczenie endokrynologiczne, które poza korzystnym wpływem na stan somatyczny chorych, może sprzyjać ich adaptacji w środowisku i łagodzić poczucie upośledzenia.
Pewną rolę we wczesnym ukierunkowaniu diagnostyki ZT mogą odgrywać lekarze stomatolodzy, gdyż nieprawidłowościom somatycznym ogólnym mogą towarzyszyć zaburzenia w obrębie narządu żucia. Różni autorzy opisali m.in.: niedorozwój żuchwy, wadliwe przyczepy wędzidełek, wady zgryzu, gotyckie podniebienie, wady rozwojowe języka, wadliwą budowę koron i korzeni zębów, hipoplazję szkliwa, a także rozszczepy podniebienia i inne (9, 19, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19).
W poprzednich pracach (13, 20) przedstawiliśmy zaobserwowane przez nas nieprawidłowości budowy morfologicznej zębów stałych u chorych z ZT (13) i zapadalność na próchnicę (20). Celem obecnej pracy były badania dotyczące periodontalnych potrzeb leczniczych u tych chorych, biorąc pod uwagę często spotykane w ZT – sprzyjające zmianom w przyzębiu – wady zgryzu i zaburzenia odporności (7) oraz fakt, iż poza jednym artykułem (15) nie spotkano prac poruszających problemy periodontologiczne w tej populacji.
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Badaniami objęto ogółem 109 osób płci żeńskiej, z tego 52 osoby z zespołem Turnera (ZT) (grupa badana), w wieku od 11 do 30 lat (średnia wieku 20,5 roku), u których wykonano badania cytogenetyczne w Katedrze i Zakładzie Biologii i Genetyki AM Gdańsku. Grupę kontrolną stanowiło 57 osób płci żeńskiej ogólnie zdrowych, odpowiadających wiekowo grupie badanej. Chore z ZT podzielono na 3 podgrupy w zależności od kariotypu. Podgrupę pierwszą (I) stanowiły 24 osoby z kariotypem 45,X (monosomia), podgrupę drugą (II) liczącą 12 osób stanowiły osoby z aberracjami strukturalnymi jednego z chromosomów X o kariotypach: 46,X,del(Xq) – 5 osób, 46,X,i(X)(q10) – 4 osoby; 46,X,del(Xp) – 2 osoby; 46,X,r(X) – 1 osoba. Podgrupa trzecia (III) liczyła 16 osób z kariotypami określanymi mianem mozaiek w tym: u ośmiu osób stwierdzono obok linii komórkowej 45,X, linie: 46,XX (3 osoby), 47,XXX (1 osoba), 46,XX i 47,XXX (2 osoby). Kariotyp mozaikowy 45,X/46,Xi(X) (q10) stwierdzono u 3 osób. U dalszych 4 osób obok linii komórkowej 45,X występowały linie komórkowe z aberracją chromosomu X – del (Xp) lub del (Xq) po jednej osobie oraz translokacja t(X;X) u 2 osób. U trzech osób obok linii komórkowej 45,X wykazano obecność linii: 46,XY.
W badaniu podmiotowym dotyczącym przyzębia uwzględniano ewentualne dolegliwości bólowe, parestezje w obrębie szczęk, krwawienie dziąseł, wrażliwość zębów na bodźce oraz przebieg dotychczasowego leczenia. W bezpośredniej ocenie klinicznej uwzględniano stan przyzębia w otoczeniu zębów stałych. Określano kategorie potrzeb leczniczych za pomocą wskaźnika CPITN (21). Przy ocenie stanu przyzębia posługiwano się kalibrowaną sondą periodontologiczną starając się stosować zalecaną siłę nacisku 20-25 g. Badanie przeprowadzała ta sama osoba. Uzyskane wyniki zestawiono dla dwu grup wiekowych: 11-17 lat (Grupa A) oraz 18-30 lat (Grupa B) i zamieszczono w tabelach 1 i 2.
Tabela 1. Stan przyzębia i kategorie periodontalnych potrzeb leczniczych wg kryteriów wskaźnika CPITN w zespole Turnera i w grupie kontrolnej w wieku 11-17 lat (Grupa A).
Grupa badana (kariotyp)Liczba osób (n)Stan przyzębia i kategorie potrzeb leczniczych w zakresie przyzębia 
Zdrowe przyzębie - 0 Kategoria I Kategoria II
n%n%n%
45,X(I)7114571114
Aberracje strukturalne chromosomu X (II)5360120120
Mozaiki (III)5360120120
Razem17741741 17
Grupa kontrolna22146473214
Legenda:
Kategoria I – instruktaż higieny jamy ustnej; Kategoria II – usunięcie złogów nazębnych z ewentualnym kiretażem kieszonek dziąsłowych.
Tabela 2. Stan przyzębia i kategorie periodontalnych potrzeb leczniczych wg kryteriów wskaźnika CPITN w zespole Turnera i w grupie kontrolnej w wieku 18- 30 lat (Grupa B).
Grupa badana (kariotyp)Liczba osób (n) Kategorie potrzeb leczniczych      
Zdrowe przyzębie - 0 Kategoria I Kategoria II Kategoria III
n%n%n%n%
45,X(I)17162121059423
Aberracje strukturalne chromosomu X (II)7228,6114,2228,6228,6
Mozaiki (III)110-5456550-
Razem35398231851617
Grupa kontrolna351029123413370-
Legenda:
Kategoria I – instruktaż higieny jamy ustnej; Kategoria II – usunięcie złogów nazębnych z ewentualnym kiretażem kieszonek dziąsłowych; Kategoria III – leczenie kompleksowe.
WYNIKI BADAŃ
Z wywiadu wynikało, że u większości badanych występowały okresowo krwawienia dziąseł oraz niewielkie dolegliwości bólowe i parestezje w obrębie szczęki i żuchwy, jednak tylko nieliczne osoby zgłaszały się do leczenia. Żadna z badanych osób dorosłych (ani rodzice młodocianych) nie była świadoma, że wspomniane objawy mogą być zapowiedzią choroby przyzębia. Po przeprowadzeniu badań klinicznych stwierdzono, że chore z ZT miały gorszy stan przyzębia w porównaniu z grupą kontrolną.
W tabeli 1 przedstawiono kategorie potrzeb leczniczych wg kryteriów CPITN u osób z ZT i w grupie kontrolnej w wieku 11-17 lat. Wynika z niej, że zdrowe przyzębie występowało u 41% badanych z ZT, podczas gdy w grupie kontrolnej odsetek osób z przyzębiem zdrowym wynosił 64%. Instruktażu higieny jamy ustnej (kategoria I potrzeb leczniczych) wymagało 41% chorych z ZT i 32% z grupy kontrolnej, natomiast zabiegi profesjonalnego oczyszczania i kiretaż kieszonek dziąsłowych (II kategoria potrzeb) były niezbędne u 17% badanych z ZT i 4% z grupy kontrolnej. Wśród tych badanych (11-17 lat) w obu grupach nie występowały potrzeby kategorii III.
Tabela 2 ilustruje stan przyzębia i kategorie periodontalnych potrzeb leczniczych w ZT i w grupie kontrolnej u osób w wieku 18-30 lat. Z tabeli tej wynika, że spośród 35 badanych z ZT, zdrowe przyzębie występowało tylko u 3 osób (9%), podczas gdy w grupie kontrolnej u 29% badanych. Pierwszej kategorii potrzeb leczniczych wymagało 8 osób (23%) z zespołem Turnera i 12 osób (34%) z grupy kontrolnej. Natomiast znacznie większe potrzeby lecznicze, II kategorii, występowały wśród osób z zespołem Turnera (51%) w porównaniu z grupą kontrolną (37%). Potrzeb leczenia kompleksowego (kategoria III) nie zanotowano w grupie kontrolnej, natomiast stwierdzono takie potrzeby u 6 na 35 (17%) badanych z zespołem Turnera.
OMÓWIENIE WYNIKÓW
W dostępnym piśmiennictwie spotkano jedną pracę badawczą (15), dotyczącą badań jamy ustnej chorych z ZT, w której uwzględniono ocenę stanu klinicznego przyzębia, posługując się wskaźnikami GI i PLI. W pracy tej w grupie 29 chorych z ZT wartości GI kształtowały się na poziomie 0,63, podczas gdy w grupie kontrolnej 0,47, natomiast wskaźnik PLI dla grupy z ZT wynosił 0,94 podczas gdy w grupie kontrolnej 0,28. Z przedstawionych badań własnych wynika, że w grupie chorych z ZT zarówno w wieku 11-17 jak 18-30 lat zmiany w przyzębiu występowały częściej aniżeli w grupie kontrolnej. W obu grupach (A i B) występowały też częściej potrzeby lecznicze II kategorii tj. konieczność usunięcia złogów nazębnych z kiretażem kieszonek dziąsłowych, zaś w grupie B (18-30 lat) stwierdzono występowanie destrukcyjnej choroby przyzębia, wymagającej leczenia kompleksowego, czego nie zaobserwowano w grupie kontrolnej. Stan przyzębia osób z ZT wskazywał na rzadkie wizyty u stomatologa, co mogło mieć związek z niedostatkiem wiedzy na temat pierwszych objawów choroby przyzębia oraz ich następstw miejscowych i zagrożeń ogólnoustrojowych (22). Rzadkie wizyty u stomatologa lub ich brak, mogły być też związane ze stosunkowo małą zapadalnością na próchnicę chorych z ZT (20, 23), być może uwarunkowaną genetycznie, jak sugerują niektórzy autorzy (cyt. wg 20). Skutkowało to u większości badanych brakiem znajomości zasad higieny jamy ustnej i gorszym niż w grupie kontrolnej stanem przyzębia, co byłoby zbieżne z wynikami badań Szylagyi i wsp. (15). Można przypuszczać, że pewien wpływ na stan przyzębia w zespole Turnera mogą mieć zaburzenia hormonalne (4, 11) oraz zaburzenia odporności stwierdzane w tym zespole, związane z defektem immunologicznym dziedziczonym jako cecha związana z płcią, w tym przypadku z chromosomem X (24).
Poczynione obserwacje i dane z piśmiennictwa wskazują na potrzebę opracowania programu profilaktycznego i edukacyjnego dotyczącego narządu żucia dla tej populacji, a także potrzebę objęcia jej opieką periodontologiczną. Wskazują też na konieczność lepszej współpracy lekarzy medycyny zajmujących się chorymi z ZT ze stomatologami, w szczególności periodontologami. Współpraca mogłaby stanowić ważny element profilaktyczny, biorąc pod uwagę możliwość występowania w ZT wad serca i nerek, dla których ogniska zakażenia w jamie ustnej stanowić mogą zagrożenie, tym większe, że w zespole tym stwierdza się zaburzenia odporności. Należałoby też dodać, że wspomniana we wstępie rola lekarzy stomatologów we wczesnym ukierunkowaniu diagnostyki tego zespołu z uwagi na charakterystyczne zaburzenia w obrębie narządu żucia, towarzyszące nieprawidłowościom somatycznym ogólnoustrojowym, może być realna i pożyteczna. Wydaje się to znaczące i ważne w pełnieniu całościowej opieki nad pacjentem z myślą o szeroko pojętej profilaktyce i w dążeniu do poprawy jakości życia tej populacji.
WNIOSKI
1.U chorych z zespołem Turnera w wieku 11-17 lat i 18-30 lat częściej stwierdzano zmiany w przyzębiu w porównaniu z grupą kontrolną.
2.W obu grupach wiekowych potrzeby lecznicze wg wskaźnika CPITN były większe u osób z ZT w porównaniu z grupą kontrolną.
3.Osoby z zespołem Turnera powinny być objęte specjalnym programem profilaktycznym i edukacyjnym i szczególną opieką periodontologiczną.
4.Istnieje potrzeba lepszej współpracy lekarzy medycyny i stomatologów (periodontologów) dla zapewnienia chorym z zespołem Turnera wczesnej i optymalnej opieki w zakresie narządu żucia z myślą, o szeroko pojętej profilaktyce chorób jamy ustnej i ogólnoustrojowych oraz poprawie jakości ich życia.
Piśmiennictwo
1. Bender B. et al.: Congnitive Development of Unselected Girls with Complete and Partial X Monosomy. Pediatrics 1984, 73, 2:175-182. 2. Emery A.E.H., Rimoin D.L.: Principles and Practice of Medical Genetics. Churchill Livingstone. New York Edinburgh London Madrid Melbourne San Francisco and Tokio 1996, 48:973-1000. 3. Hall J.G., Gilchrist D.M.: Turner Syndrome and Its Variants. Pediatr. Clin. North Am. 1990, 37:1421-1440. 4. Kobielowa Z. i wsp.: O niektórych aspektach zespołu Turnera w wieku dziecięcym. Endokr. Pol. 1964, XV, 535-545. 5. Kusiak A. i wsp.: Najczęściej występujące zaburzenia somatyczne u chorych z zespołem Turnera z różnymi aberracjami chromosomu X. Czas. Stomat. 2002, LV, 7:442-447. 6. Palmer C.G., Reichmann A.: Chromosomal and clinical Findings in 110 Females with Turner Syndrome. Hum. Genet. 1976, 35:35-49. 7. Verschraegen-Spae M.R. et al.: Familial Turner syndrome. Clin. Genet. 1992, 41, 4:218-220. 8. Wray H.L. et al.: Pregnancy in the Turner Syndrome with only 45X chromosomal constitution Fertil. Steril. 1981, 35, 5:509-514. 9. Harju N. et al.: Occlusal anomalies in 45X/46XX – women (Turner syndrome). Scand. J. Dent. Res. 1989, 97:387-391. 10. Kari M. et al.: Sizes of Deciduous teeth in 45,X Females. J. Dent. Res. 1980, 59, 8:1382-1385. 11. Knychalska-Karwan Z. i wsp.: Zmiany w jamie ustnej w dysgenezji gonad u dzieci i młodocianych. Czas. Stomat. 1981, XXXIV, 8:775-779. 12. Knychalska-Karwan Z.: Stomatologia zachowawcza wieku rozwojowego. Kraków, wyd. U.J. 1999, 135. 13. Kusiak A. i wsp.: Nieprawidłowości budowy morfologicznej zębów stałych u osób z zespołem Turnera z różnymi aberracjami chromosomu X. Czas. Stomat. 2000, LIII, 10:609-614. 14. Mayhall J.T. et al.: Tooth crown size in 46, X,i (Xq) human females. Arch. Oral Biol. 1991, 36, 6:411-414. 15. Szilagyi A. et al.: Oral manifestations of patients with Turner syndrome. Oral Surg. Oral Med. Oral Pathol. Oral Radiol. Endod. 2000, 89:557-584. 16. Townsend G. et al.: Reduced tooth size in 45,XO (Turner syndrome) females. Am. J. Phys. Anthropol. 1984, 65:367-371. 17. Varrela J. et al.: Tooth crown size in human females with 45,X/46,XX chromosomes. Arch. Oral Biol. 1988, 33, 5:291-294. 18. Varrela J.: Effect of 45, X/46XX mosaics on tooth morphology of mandibular premolars. J. Dent. Res. 1992 Sep, 71, 9:1604-1606. 19. Varrela J.: Rooth morphology of mandibular premolars in human 45,X females. Arch. Oral Biol. 1990, 35, 2:109-112. 20. Kusiak A. i wsp.: Frekwencja i intensywność próchnicy u osób z zespołem Turnera z różnymi aberracjami chromosomu X. N. Stom. 2002, 4:172-176. 21. Ainamo J. et al.: Development of the World Health Organization (WHO) Community Periodontal Index of Treatment Needs (CPITN), Int. Dent. J. 1985, 35:285-291. 22. Prostak-Kosowska K.: Choroby ogólne a zmiany w przyzębiu. Czas. Stomat. 1996, XIX, 11:1257-1263. 23. Knychalska-Karwan Z., Biedowa J.: Próchnica poszczególnych grup zębów stałych w aspekcie genetycznym. Czas. Stomat. 1970, XXXIII, 9:1048-1051. 24. Zajączkowski J. i wsp.: Niektóre wskaźniki odporności humoralnej i komórkowej w zespole Turnera u dzieci i młodocianych. Ped. Pol. 976, LI, 7:774-778.
Nowa Stomatologia 3/2003
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia