Czytelnia Medyczna » Nowa Pediatria » 1/2003 » Znaczenie diagnostyczne przeciwciał przeciwgranulocytarnych cytoplazmatycznych w schorzeniach autoimmunologicznych ze szczególnym uwzględnieniem chorób wątroby

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Joanna Cielecka-Kuszyk¹, Małgorzata Woźniak², Joanna Pawłowska², Irena Jankowska², Maria Zegadło-Mylik¹

Znaczenie diagnostyczne przeciwciał przeciwgranulocytarnych cytoplazmatycznych w schorzeniach autoimmunologicznych ze szczególnym uwzględnieniem chorób wątroby

Diagnostic value of the anti-neutrophil cytoplasmic antibodies (ANCA) in autoimmune disease

¹ z Zakładu Patologii Instytutu Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Bogdan M. Woźniewicz
² z Kliniki Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Instytutu Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Jerzy Socha

Streszczenie
Antineutrophil cytoplasmic antibodies represent a group of heterogenous autoantibodies directed against cytoplasm of neutrophilic granulocytes. They have been detected in serum of patients with autoimmune disease. Assessment of antigenic specifities is not clear. They occur in systemic vasculitides, where their titers are related to disease activity. They have also prognostic significance in inflammatory bowel diseases, especially in ulcerous colitis and Crohn disease. The clinical significance of ANCA in autoimmune hepatitis is not clear, but they occur after long standing dysregulation of the immune system. Some autors point out on their association with more severe course and frequent relapses. Overlap syndromes, such as autoimmune hepatitis associated with primary sclerosing cholangitis and autoimmune hepatitis associated with ulcerous colitis, are also characterized by significantly high titers of ANCA.

Słowa kluczowe: anti-neutrophilic cytoplasmic granulocytes, autoimmune diseases, autoimmune hepatitis.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Podstawy serologii grupy krwi

Badanie ultrasonograficzne oraz biopsja aspiracyjna cienkoigłowa tarczycy pod kontrolą ultrasonograficzną

100 rozpoznań Jama brzuszna

Przeciwciała cytoplazmatyczne przeciwgranulocytarne (ANCA) są przeciwciałami skierowanymi przeciw ziarnistościom cytoplazmatycznym granulocytów obojętnochłonnych i monocytów. Po raz pierwszy zostały opisane przed dwudziestoma latami u pacjentów z gwałtownie postępującym zapaleniem kłębków nerkowych (1). Obecność tych przeciwciał stwierdzono również w surowicy chorych z ziarniniakiem Wegenera (2) i pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi, co spowodowało wzrost zainteresowania tym nowym markerem serologicznym i doprowadziło do stworzenia nowej standaryzacji dla metody immunofluorescencji – ANCA IFA (3).

Zróżnicowana terminologia ANCA spowodowana jest dwoma różnymi typami fluorescencji przy zastosowaniu granulocytów utrwalonych w etanolu: c-ANCA charakteryzujące się rozsianą, ziarnistą fluorescencją cytoplazmatyczną i p-ANCA charakteryzujące się okołojądrową fluo-rescencją cytoplazmatyczną. Powstawanie typu okołojądrowego spowodowane jest utrwaleniem w etanolu, podczas gdy utrwalenie w formalinie nie wykazuje różnicy w obrazie fluorescencyjnym zarówno dla c-ANCA, jak i p-ANCA. Jest jednak bardzo pomocne przy badaniu surowicy, w której jednocześnie występują przeciwciała przeciwjądrowe (ANA). Do tych dwóch klasycznych typów fluorescencji należy dodać podtyp p-ANCA, opisywany jako atypowe p-ANCA, także X-ANCA lub a-ANCA, charakteryzujący się dodatkowo specyficzną fluorescencją jądrową lub jąderkową (4).

Różne typy fluorescencji ANCA wskazują na heterogenność antygenów docelowych. Antygenem rozpoznawanym przez c-ANCA jest proteinaza 3 (PR3) znajdująca się w azurofilnych ziarnistościach granulocytów obojętnochłonnych. W typie klasycznym p-ANCA nie stwierdza się tak wyraźnej reaktywności jak w c-ANCA. Mimo to, w 69-80% pacjentów aktywność związana jest najczęściej z mieloperyksydazą znajdującą się również w azurofilnych ziarnistościach cytoplazmatycznych, oraz rzadziej z azurocydyną, beta-glukuronidazą, katepsyną G, BPI (Bactericidal/permeability increasing factor), elastazą i laktoferyną. Lista potencjalnych antygenów dla atypowych p-ANCA jest podobna do klasycznych p-ANCA z wykluczeniem mieloperoksydazy, jednak możliwe są inne potancjalne białka cytoplazmatyczne, jak aktyna, enolaza i katalaza i HMG1 (high mobility gruop protein). Ostatnio także wykryto szereg antygenów jądrowych reagujących z ANCA. W tabeli 1 podano schorzenia i częstość występowania poszczególnych typów ANCA (5).

Tabela 1. Występowanie ANCA w chorobach autoimmunologicznych.

Schorzenie	Typ fluorescencji	Częstość występowania
Zapalenie naczyń systemowe:
Ziarniniak Wegenera	c-ANCA	80-90%
Zapalenie naczyń	p-ANCA	60-80%
Zapalenie kłębków nerkowych	p-ANCA	40-80%
Zespół Strug-Strauss	c-ANCA, p-ANCA	10-20%
Klasyczne guzkowe zapalenie tętnic	c-ANCA, p-ANCA	10-20%
Kolagenozy:
Uogólniony toczeń LE	p-ANCA; rzadziej a-ANCA	15-30%
Reumatoidalne zapalenie stawów	p-ANCA; rzadziej a-ANCA	20-40%
Zespół Felty´ego	p-ANCA; rzadziej a-ANCA	40-50%
Zespół Schoenlein-Hennoch	p-ANCA	5-10%
Przewlekłe schorzenia jelit:
CU¹	a-ANCA	60-87%
CD²	a-ANCA	5-20%
Choroby autoimmunologiczne wątroby:
PSC³	a-ANCA	60-92%
AIH⁴	a-ANCA	50-96%
PBC⁵	a-ANCA; rzadziej p-ANCA	5-29%

Objaśnienia: ¹wrzodziejące zapalenie jelit (colitis ulcerosa); ²choroba Crohna; ³pierwotnie stwardniejące zapalenie dróg żółciowych (primary sclerosing cholangitis); ⁴autoimmunologiczne zapalenie wątroby (autoimmune hepatitis); ⁵pierwotna marskość żółciowa (primary biliary cirrhosis).

Z dotychczasowych publikacji wynika, że c-ANCA i p-ANCA występują głównie w uogólnionych zapaleniach naczyń. W schorzeniach tych miano przeciwciał ma znaczenie nie tylko diagnostyczne, ale jest ważnym wskaźnikiem przy monitorowaniu leczenia (10). Atypowe p-ANCA stwierdza się natomiast u pacjentów z przewlekłymi chorobami jelita i w grupie autoimmunologicznych schorzeń wątroby, a szczególnie w CU, PSC i AIH. Nadal toczą się dyskusje nad znaczeniem patogenetycznym tych przeciwciał. Nie wiadomo, czy odgrywają rolę w patogenezie choroby, czy są tylko niespecyficznym znaleziskiem, które towarzyszy przewlekłemu stanowi zapalnemu. Tej ostatniej hipotezie przeczy fakt, że ANCA wykrywalne są nadal po resekcji jelita lub przeszczepie wątroby (5).

Przeciwciała a-ANCA występują u pacjentów chorych na CU i CD, ale nie są wykrywalne w żadnych innych przewlekłych nieswoistych zapaleniach jelit. Mogą być zatem używane nie tylko jako marker diagnostyczny w tych chorobach, ale także prognostyczny, ponieważ ich poziom koreluje z aktywnością choroby. Ponadto, stwierdzono także, że w chorobie Crohna, obecność ANCA wiąże się z przebiegiem choroby klinicznie podobnym do CU (11).

W przewlekłych schorzeniach wątroby o podłożu immunologicznym stwierdzono także obecność ANCA. Niektórzy autorzy kładą nacisk na fakt, że ANCA są związane z ryzykiem marskości wątroby i przeszczepem narządu. Dotyczy to głównie przeciwciał skierowanych przeciw BPI i katepsynie G. U pacjentów z dodatnim, wysokim mianem przed przeszczepem, ANCA pojawiają się także około 4 tygodni po przeszczepie. Znaczenie diagnostyczne tych przeciwciał wymaga dalszych badań (7).

W chorobach autoimmunologicznych wątroby ANCA występują głównie w typie I AIH aż u 90% pacjentów i w typie III AIH u 36% pacjentów (9), przyczyn przeciwciała przeciw laktoferynie i katepsynie G stwierdzono w PSC i AIH, a PBI w PSC. Znaczenie kliniczne ANCA w AIH dla przebiegu i monitorowania leczenia nie zostało dotychczas potwierdzone. Niektórzy autorzy zwracają uwagę, że ANCA są związane z dłuższym trwaniem choroby i częstszymi nawrotami, co może być związane z długotrwałym zaburzeniem układu immunologicznego. Jednocześnie, pacjenci oporni na leczenie immunosupresyjne częściej nie wytwarzali ANCA (12). Natomiast zdecydowanie wyższe miana a-ANCA stwierdzane są u pacjentów z zespołem nakładania (> 95%), szczególnie typu PSC i AIH oraz UC i AIH (6). Obecność przeciwciał skierowanych przeciw laktoferynie towarzyszy PSC i UC, a PBI jest związane z marskością wątroby spowodowaną schorzeniem autoimmunologicznym (8).

W materiale własnym przebadano surowice wszystkich dzieci z autoimmunologicznym zapaleniem wątroby. Obecność ANCA stwierdzono u 70% dzieci z AIH typu I, przy czym w 10% były to przeciwciała typu c-ANCA, w pozostałych 90% stwierdzono obecność a-ANCA. W surowicach dzieci z AIH typu II nie wykryto obecności ANCA. Dzieci z zespołem nakładania charakteryzowały się obecnością wysokich mian a-ANCA.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Atlas tomografii komputerowej serca

Atlas histopatologii

Atlas of Clinical and Radiological Anatomy

Piśmiennictwo

1. Davies D. et al.: Segmental necrotizing glomerulopehritis with antineutrophil antibody: possible arbovirus aethiology? Brit. Med. J. 1982, 285:606. 2. Wounde van der F. et al.: Autoantibodies against neutrophils and monocytes: tools for diagnosis and marker of disease activity in Wegener´s granulomatosis. Lancet 1985, 1:425-29. 3. Wiik A.: Delineation of standard procedure for indirect immunofluorescence detection of ANCA. Acta Pathol. Microbiol Scand. 1989, 6:12-13. 4. Rump J. et al.: A new type of perinuclear anti-neutrophil cytoplasmic antibody (p-ANCA) in active ulcerative colitis but not in Crohn´s disease. Immunobiology 1990, 181:406-13. 5. Terjung B. et al.: Antineutrophile zytoplasmatische Antikoerper und ihre diagnostische Bedeutung als Seromarker. Dtsch. Med. Wschr. 1999, 124:131401320. 6. Cielecka-Kuszyk J. et al.: Serological and histopathological featrures in autoimmune hepatitis – overlap syndrome in children. Ann. Diagn. Paediatr. Pathol. 2001, 5:57-9. 7. Mizoguchi E. et al.: Antineutrophil cytoplasmic antibodies in T cell receptor alpha-deficient mice with chronic colitis. Gastroenterology 1997, 113:1828-35. 8. Roozendaal C., Kallenberg C.G.M.: Anti-neutrophili cytoplasm autoantibodies (ANCA) in autoimmune liver disease. Hepato-Gastroenterology 1999, 46:3034-40. 9. Claise C. et al.: Antineutrophilic cytoplaasmic autoantibodies in autoimmune liver and inflammatory bowel disease. Liver 1996, 16:28-34. 10. Tervaet C. et al.: Prevention of relapses in Wegener´s granulomatosis by treatment based on antineutrophil cytoplasmic antibody titre. Lancet 1990, 336:709-11. 11. Cambridge G. et al.: Anti-neutrophilic antibodies in inflammatory bowel disease: prevalence and diagnostic role. Gut 1992, 33:668-74. 12. Roozendaal C. et al.: Clinical significance of anti-neutrophil cytoplasmic antibodies (ANCA) in autoimmune liver diseases. J. Hepatol. 2000, 32:734-41.

Nowa Pediatria 1/2003
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2003:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt