Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2016, s. 179-188
*Paweł Kubica1, Halina Ekiert1, Radosław J. Ekiert2, Agnieszka Szopa1
Gatunki rodzaju Cistus sp. – taksonomia, występowanie, skład chemiczny, aplikacje terapeutyczne i badania biotechnologiczne
Species of the genus Cistus sp. – taxonomy, distribution, chemical composition, therapeutic applications and biotechnological studies
1Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej, Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum, Kraków
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. n. farm. Halina Ekiert
2Krakowskie Zakłady Zielarskie „Herbapol” w Krakowie S.A.
Prezes Zarządu: mgr inż. Alina Lekstan
Streszczenie
W związku z rosnącą popularnością Cistus incanus (czystek szary, czystek siwy) jako rośliny leczniczej w Polsce, dokonano przeglądu piśmiennictwa dotyczącego różnych gatunków rodzaju Cistus sp., ze szczególnym uwzględnieniem C. incanus. W pracy przedstawiono podstawowe informacje dotyczące: taksonomii, rozmieszczenia geograficznego, głównych grup składników charakterystycznych dla poszczególnych gatunków oraz możliwych aplikacji terapeutycznych. Szczególną uwagę poświęcono aktywności biologicznej czterech gatunków: C. monspeliensis, C. ladaniferus, C. laurifolius, C. salviifolius. Najszerzej jednak scharakteryzowano najbardziej popularny w Polsce gatunek – C. incanus, uwzględniając kłopoty z klasyfikacją taksonomiczną, prezentując możliwe aplikacje terapeutyczne udowodnione badaniami naukowymi oraz listę produktów leczniczych i suplementów diety bazujących na C. incanus, dostępnych na rynku farmaceutycznym zarówno w Polsce, jak i w Europie. Przedstawiono ponadto stan badań biotechnologicznych gatunków rodzaju Cistus sp.; większość z nich dotyczy C. incanus.
Summary
In view of increasing popularity of Cistus incanus L. (hairy rockrose) as a medicinal plant in Poland, scientific literature on different Cistus species was reviewed with special attention given to C. incanus. The article presents basic information on taxonomy, geographical distribution and components characteristic of different species and on their potential therapeutic applications. Special consideration was given to biological activity of four species: C. monspeliensis L., C. ladaniferus L., C. laurifolius L., C. salviifolius L. Obviously, the most popular species in Poland, C. incanus was characterized in the greatest detail, taking into account problems with taxonomic classification and potential therapeutic applications, confirmed by scientific studies, that were presented alongside with the list of medicinal products and dietary supplements based on C. incanus available on pharmaceutical and herbal markets both in Poland and Europe. Further, progress in biotechnological studies of Cistus species, the majority of which were conducted on C. incanus, was outlined.
Pamięci prof. dr hab. Jana Krzeka – kierownika Katedry i Zakładu Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, Dziekana Wydziału Farmaceutycznego w latach 2008-2015, który zmarł 1 lutego 2015 roku.
Taksonomia
Rodzaj Czystek – Cistus sp. – jest najważniejszą jednostką taksonomiczną rodziny Cistaceae (Czyst-kowate). Rodzina Cistaceae należy do rzędu Malvales (Ślazowce). Jest średniej wielkości rodziną, do której należy 8 rodzajów, obejmujących około 180 gatunków roślin zielnych i krzewów (1- 4). Wśród nich na szczególną uwagę zasługują gatunki należące do rodzaju Cistus sp., których, jak podają różne źródła, jest około 20 (tab. 1) (4).
Tab. 1. Gatunki rodzaju Cistus sp. oraz ich występowanie
GatunekWystępowanie
C. albanicus EF Warburg ex HeywoodAlbania, Grecja
C. albidus L.Algieria, Baleary, Chorwacja, Francja, Hiszpania, Portugalia, Włochy
C. asper Demoly & MesaWyspy Kanaryjskie
C. chinamanadensis C.Wyspy Kanaryjskie
C. clusii DunalAlgieria, Baleary, Hiszpania, Maroko, Tunezja, Włochy
C. crispus L.Francja, Hiszpania, Portugalia, Rosja
C. heterophylus Desf.Algieria, Hiszpania, Maroko, Półwysep Iberyjski
C. horrens DemolyWyspy Kanaryjskie
C. incanus L. (= C. creticus L.)Albania, Bułgaria, Francja, Grecja, Liban, Maroko, Syria, Turcja, Włochy
C. inflatus Pourr. ex DemolyFrancja, Hiszpania
C. ladanifer L.Algieria, Francja, Hiszpania, Kalifornia, Maroko, Portugalia, Wyspy Kanaryjskie
C. laurifolius L.Maroko, Europa Południowo-Zachodnia, Turcja
C. libanotis L.Algieria, Hiszpania
C. monspeliensis L.Albania, Chorwacja, Francja, Hiszpania, Malta, Afryka Północna, Turcja, Wyspy Kanaryjskie
C. munbyi PomelAlgieria, Maroko
C. ochreatus C. Sm. ex BuchWyspy Kanaryjskie
C. osbeckiifolius Webb ex ChristHiszpania, Wyspy Kanaryjskie
C. parviflorus Lam.Anglia, Cypr, Grecja, Kreta, Turcja
C. populifolius L.Francja, Hiszpania, Maroko, Portugalia
C. psilosepalus SweetPortugalia, zachodnia Hiszpania
C. pouzolzii Del.Francja, Maroko
C. salvifolius L.Albania, Bułgaria, Chorwacja, Francja, Grecja, Hiszpania, Libia, Maroko, Tunezja, Turcja, Włochy
C. sintenisii de Lit.Albania
C. symphitifolius Lam.Hiszpania, Wyspy Kanaryjskie
Obecny podział taksonomiczny rodzaju Cistus sp. oparty jest, mimo powszechności badań genetycznych, nadal głównie na cechach wyglądu morfologicznego organów wegetatywnych i generatywnych. Różnicowanie taksonomiczne najczęściej przeprowadza się na podstawie cech fenotypowych, takich jak: kształt i kolor kwiatów, kształt, unerwienie i kolor liści, budowa owocu (1, 5-7). Systematyka rodzaju Cistus jest dość skomplikowana głównie ze względu na polimorfizm i tworzenie licznych hybryd między pokrewnymi gatunkami (8, 9). Częstym zjawiskiem jest występowanie w obrębie rodzaju licznych podgatunków, jak na przykład: C. creticus ssp. creticus, C. creticus ssp. eriocephalus, C. creticus ssp. corsicus (10).
W ostatnich latach szczególnym zainteresowaniem, ze względu na cenne aspekty działania farmakologicznego, cieszy się czystek szary (= czystek siwy) – Cistus incanus L. (ryc. 1). Gatunek ten znany jest też pod nazwami zwyczajowymi – skalna róża, święta róża (Hocking, 1997) (5, 6, 12). Filogeneza tego gatunku jest skomplikowana i, jak się wydaje, nie do końca wyjaśniona. Nazwa Cistus creticus L. często używana jest jako synonimowa dla Cistus incanus L. Jak wynika z nowszych ustaleń taksonomów, C. incanus L. jest mieszańcem C. albidus L. oraz C. crispus L. (3). W niniejszym opracowaniu przedstawiono opisy ważniejszych gatunków rodzaju Cistus sp., ze szczególnym uwzględnieniem C. incanus. Przyjęto, że C. creticus to synonim C. incanus.
Ryc. 1. Ziele C. incanus (11)
Występowanie
Gatunki rodzaju Cistus sp. są ważnym elementem półsuchych ekosystemów basenu Morza Śródziemnego. Tworzą one gęste zarośla na ubogich, suchych, kamienistych glebach, najczęściej wapiennych (1, 5, 6, 12, 13). Wszystkie gatunki występują na stanowiskach ciepłych, nasłonecznionych. Są roślinami o zróżnicowanej wielkości – od niewielkich rozmiarów roślin zielnych, aż po dorastające do 3 metrów wysokości krzewy (5). Liście wszystkich gatunków gromadzą olejki eteryczne i żywice, które bywają przyczyną pożarów (6, 14).
Poszczególne gatunki rodzaju Cistus sp. charakteryzują się swoistym rozmieszczeniem. Obszary występowania poszczególnych gatunków zebrano w tabeli 1. Kraje, na terenie których występuje Cistus incanus L., zaznaczono na rycinie 2 (1, 5).
Ryc. 2. Państwa o największym rozpowszechnieniu C. incanus L.
Składniki chemiczne charakterystyczne dla gatunków rodzaju Cistus sp.
Badania składu chemicznego różnych gatunków rodzaju Cistus sp. wskazują, że rośliny te bogate są w związki flawonoidowe, szczególnie w: kwercetynę (ryc. 3), kemferol, flawono-3-ole oraz inne związki fenolowe, takie jak: katechiny, galokatechiny, proantocyjanidyny. Inne grupy związków reprezentowane są przez: terpeny, kwasy tłuszczowe, fitohormony i witaminy. Zawartość metabolitów wtórnych różni się w zależności od gatunku czy podgatunku i w dużej mierze zależy od warunków, w jakich rośliny rosną (7, 6, 12, 15, 16).
Ryc. 3. Struktura chemiczna kwercetyny
Wszystkie gatunki gromadzą olejki eteryczne. Analizy dotyczące składu olejków eterycznych wykazały obecność w olejku C. ladanifer głównie 1,8-cyneolu (19,27%) i wiridiflorolu (16,38%), a w olejku z C. monspeliensis głównie 1,8-cyneolu (9,14%), octanu bornylu (3,14%) oraz α-pinenu (5,84%) (8). Z kolei olejek eteryczny C. creticus ssp. eriocephalus charakteryzuje się wysoką zawartością seskwiterpenów, a w olejkach C. creticus ssp. corsicus i C. creticus ssp. creticus dominują diterpeny. Te dane potwierdzają dużą zmienność związków chemicznych w poszczególnych gatunkach i podgatunkach rodzaju Cistus sp. (10).
Liście i łodygi wszystkich gatunków zawierają brązową żywicę składającą się głównie z terpenów, w tym szczególnie diterpenów (17).
W ekstraktach etanolowych z ziela C. laurifolius stwierdzono obecność: flawonoidów (apigeniny, kwercetyny oraz jej 3-metylowej pochodnej, kemferolu, naryngeniny, luteoliny i jej pochodnych), diterpenów, seskwiterpenów oraz kwasów fenolowych: galusowego, elagowego i chlorogenowego (18-20).
W wodnych ekstraktach z ziela C. salvifolius potwierdzono obecność ponad 48 związków o charakterze polifenoli – flawonoidów i flawonoli. Ekstrakty te zawierają: katechiny, galokatechiny, 3-O-α-L-ramnozyd katechiny, proantocyjanidyny B1 i B3 (ryc. 4), różne izomery di- i tripochodnych galokatechiny oraz garbniki katechinowe (21).
Ryc. 4. Struktura chemiczna proantocyjanidyny B1 (A) oraz proantocyjanidyny B3 (B)
Metabolity wtórne wyizolowane z liści C. incanus to flawonoidy, głównie: kwercetyna, kemferol, mirycetyna, apigeina, rutyna, luteolina oraz inne związki polifenolowe: katechina, galokatechina, galusan galokatechiny, proantocyjanidyny B1 i B3. Kolejną grupę metabolitów wtórnych, których obecność stwierdzono w podgatunkach C. incanus, stanowią terpeny: monoterpeny, takie jak mircen i limonen, oraz diterpeny typu labdanu (ryc. 5). Szczególnie dużą zawartość terpenów stwierdzono w ekstraktach z liści C. creticus ssp. eriocephalus rosnących na Krecie. Z kolei w olejku eterycznym C. creticus ssp. eriocephalus (rosnącego na terenie Grecji) dominowały seskwiterpeny utlenione i nieutlenione. Głównymi kwasami fenolowymi obecnymi w C. incanus i jego podgatunkach są: kwas galusowy oraz jego pochodne (heksahydroksydifenoilo-glukoza) (1, 7, 10).
Ryc. 5. Podstawowa struktura chemiczna diterpenów typu labdanu
Aktywność biologiczna i walory terapeutyczne Cistus incanus L.
Do surowców farmaceutycznych zalicza się ziele i liście czystka – Cisti herba i Cisti folium, pozyskiwane z Cistus incanus. Jak dotąd nie są one uznawane w krajach europejskich za surowce farmakopealne. Mimo to zainteresowanie nimi rośnie z roku na rok. Dzieje się tak dzięki ich korzystnym właściwościom leczniczym.
Obecne aplikacje surowców wynikają z ich wieloletniego zastosowania, głównie w tradycyjnej medycynie bliskowschodniej, w tym szczególnie w medycynie tureckiej. Ziele i liście czystka wykorzystywane były m.in. jako środki przeciwzapalne w chorobach skóry, w reumatyzmie i zapaleniu nerek. Cenione były również ze względu na działanie przeciwwrzodowe, przeciwbiegunkowe i przyspieszające gojenie ran (22-24). Surowce te coraz większą popularność zdobywają także w lecznictwie europejskim. Napary z ziela lub z liści wykorzystywane są w profilaktyce różnych chorób (18).
Obecnie ziele i liście czystka rekomendowane są jako surowce działające przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo, przeciwgrzybiczo, a także wzmacniająco na układ odpornościowy (2, 22, 23). Jako najważniejszy profil aktywności biologicznej uznaje się aktywność przeciwutleniającą, wynikającą ze składu surowców. Polecane są one jako suplementy diety w profilaktyce chorób przewlekłych, takich jak nadciśnienie, cukrzyca czy choroba Alzheimera (14, 22). European Food Safety Authority (EFSA) rekomenduje wymienione surowce jako bogate, naturalne źródło substancji przeciwutleniających (25).
Nadal prowadzone są badania naukowe, które potwierdzają znane, tradycyjne zastosowania, jak również wykazują nowe profile aktywności biologicznej ekstraktów z wymienionych surowców oraz wyizolowanych z surowców metabolitów wtórnych.
Wykorzystywane w tradycyjnej bliskowschodniej medycynie, w tym szczególnie w medycynie tureckiej, właściwości spazmolityczne (w leczeniu biegunek i chorób układu pokarmowego) oraz hipotensyjne zostały poparte badaniami naukowymi. Udowodniono, że wodne ekstrakty z liści C. incanus w warunkach in vitro działają rozkurczająco na wyizolowane mięśnie gładkie jelit i aorty (1, 16).
Właściwości gastroprotekcyjne wodnych ekstraktów z ziela poparte zostały badaniami na szczurach, u których wywoływano zmiany patologiczne przy użyciu związków takich jak: kwas solny, etanol absolutny, indometacyna, serotonina oraz rezerpina. Szczurom podawano doustnie ekstrakt z C. incanus w ilości 0,25-0,5 g/kg m.c. W badaniu stwierdzono znaczący efekt gastroochronny u wszystkich osobników grupy badanej (1, 17)
Wodne ekstrakty wykazują zależną od dawki regulację wzrostu, żywotności i uwalniania cytokin przez ludzkie leukocyty. Efektem jest normalizacja liczby komórek układu odpornościowego oraz odpowiedzi immunologicznej, co prowadzi do zmniejszenia uszkodzeń wywołanych nadmierną odpowiedzią immunologiczną i przyspiesza proces leczenia (26).
Zastosowanie części nadziemnych C. incanus w leczeniu chorób skóry oraz stanów zapalnych znajduje odzwierciedlenie w działaniu przeciwutleniającym. Badania dowiodły, że zawarte w ekstraktach wodnych składniki mają silne właściwości przeciwutleniające. Stwierdzono znaczne zmniejszenie peroksydacji lipidów, ochronny wpływ na DNA oraz zmniejszenie stężenia wolnych rodników zależne od dawki. Właściwości te mogą być wykorzystywane w leczeniu i profilaktyce chorób związanych ze stresem oksydacyjnym (1, 21).
Surowce pozyskiwane z C. incanus wykazują ponadto właściwości neuroochronne. Hamują aktywność butyrylocholinoesterazy, natomiast ich wpływ na acetylocholinoesterazę jest słabszy (22).
Badania prowadzone na hodowlach in vitro C. creticus ssp. creticus udowodniły działanie cytotoksyczne tego podgatunku. Wykazano, że etanolowe ekstrakty z hodowli in vitro tej rośliny hamują rozwój linii komórkowych raka szyjki macicy (HeLa), raka piersi (MDA-MB-453) oraz czerniaka (FemX). Za działanie to odpowiadają diterpeny typu labdanu (10).
Działanie przeciwdrobnoustrojowe zostało potwierdzone badaniami na hodowlach komórkowych oraz na grupie pacjentów z zakażeniami górnych dróg oddechowych. W badaniach in vitro stwierdzono hamowanie przez ekstrakty populacji wirusa grypy ptasiej oraz ludzkiej, a równocześnie nie stwierdzono znaczącego wpływu na użyte w badaniach komórki. Stwierdzono również brak oporności wirusów na składniki ekstraktu (w przeciwieństwie do amantadyny, którą zastosowano w celach porównawczych). Badania kliniczne również potwierdziły skuteczność działania ekstraktów z czystka. W grupie pacjentów, której podawano ekstrakt wodny (Cystus052), stwierdzono zmniejszenie subiektywnych objawów w porównaniu z grupą kontrolną. W grupie badanej nastąpiło także zmniejszenie stężenia markerów stanu zapalnego (1, 27, 28).
Badania in vitro potwierdziły również działanie olejku eterycznego z C. incanus na Borrelia burgdorferi. Analizowano działanie ekstraktów uzyskanych z liści z użyciem rozpuszczalników o różnej polarności oraz olejku otrzymanego przez destylację z parą wodną. Stwierdzono, że najsilniejsze działanie wykazuje olejek eteryczny. W hodowlach in vitro olejek w stężeniu 0,02% w ciągu ośmiu dni ograniczył wzrost bakterii do 2% w stosunku do próby kontrolnej. Ekstrakty wodne, w przeciwieństwie do uzyskanych z użyciem heksanu czy octanu etylu, nie hamowały wzrostu bakterii (29).
Ponadto naukowe badania potwierdziły działanie przeciwpierwotniakowe wyizolowanych z części nadziemnych składników aktywnych biologicznie, w stosunku do Leishmania donovani (30).
Aktywność biologiczna i działanie terapeutyczne innych gatunków rodzaju Cistus sp.
Większość badań naukowych z zakresu aktywności biologicznej i działania terapeutycznego składników innych gatunków rodzaju Cistus sp. skupia się na: C. ladaniferus L. (czystek żywicowy), C. laurifolius L. (czystek wawrzynolistny), C. monspeliensis L. (czystek z Montpellier) oraz C. salvifolius L. (czystek szałwiolistny).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2016-02-08
zaakceptowano do druku: 2016-06-05

Adres do korespondencji:
*mgr Paweł Kubica
Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
ul. Medyczna 9, 30-688 Kraków
tel./fax: +48 (12) 620-54-30
e-mail: p.kubica@doctoral.uj.edu.pl

Postępy Fitoterapii 3/2016
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii